The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
સનત્કુમાર વૈષ્ણવ મંત્રપદ્ધતિમાં રામમંત્રોની પરમ શ્રેષ્ઠતા, પાપનાશકતા અને મોક્ષપ્રદ શક્તિ સમજાવે છે. તેઓ ઋષિ-છંદ-દેવતા-બીજ-શક્તિ-વિનિયોગ, ષડંગન્યાસ તથા દેહસ્થ અક્ષરન્યાસનું વિધાન આપી, સીતા-લક્ષ્મણ સહિત શ્રીરામનું હૃદયકેન્દ્ર ધ્યાન શીખવે છે. પૂજાવિધાનમાં પરિવારદેવતાઓ, શારઙ્ગ ધનુષ્ય-બાણ, હનુમાન, સુગ્રીવ, ભરત, વિભીષણ વગેરે સહાયક, તેમજ કમળમંડલમાં આરાધના વર્ણવાય છે. પુરશ્ચરણ અને હોમના નિયમો, સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય, રાજ્ય, કાવ્યપ્રભા, રોગશમન માટે વિશેષ આહુતિઓ જણાવી, પરલોકની અવગણના કરીને માત્ર લાભલક્ષી કર્મ ન કરવાનું ચેતવે છે. યંત્રરાજની ષટ્કોણ-કમળ-સૂર્યપત્ર રચના, લેખનસામગ્રી, ધારણવિધિ અને શુભ તિથિ-નક્ષત્ર અનુસાર પ્રયોગો જણાવાયા છે. છ, આઠ, દસ, તેર, અઢાર, ઓગણીસ વગેરે અક્ષરવાળા અનેક મંત્રરૂપો એકસરખા વિધાન સાથે આપી, અંતે સીતા-લક્ષ્મણ ઉપપૂજા અને મોક્ષથી લઈને રાજ્યપુનઃસ્થાપન સુધીના પ્રયોગો દર્શાવ્યા છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ रामस्य मनवो वक्ष्यंते सिद्धिदायकाः । येषामाराधनान्मर्त्यास्तरंति भवसागरम् ॥ १ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું શ્રીરામના સિદ્ધિદાયક મંત્રો કહું છું; જેમની આરાધનાથી મર્ત્યો ભવસાગર પાર કરે છે।
Verse 2
सर्वेषु मंत्रवर्येषु श्रेष्ठं वैष्णवमुच्यते । गाणपत्येषु सौरेषु शाक्तशैवेष्वभीष्टदम् ॥ २ ॥
બધા શ્રેષ્ઠ મંત્રોમાં વૈષ્ણવ મંત્રને સર્વોત્તમ કહેવાય છે; અને ગાણપત્ય, સૌર, શાક્ત તથા શૈવ મંત્રોમાં પણ એ જ ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 3
वैष्णवेष्वपि मंत्रेषु राममंत्राः फलाधिकाः । गाणपत्यादिमंत्रेभ्यः कोटिकोटिगुणाधिकाः ॥ ३ ॥
વૈષ્ણવ મંત્રોમાં પણ રામમંત્રો ફળમાં વધુ શ્રેષ્ઠ છે; ગાણપત્યાદિ મંત્રોની તુલનામાં તે કરોડો-કરોડો ગણું વધુ પ્રભાવશાળી છે।
Verse 4
विष्णुशय्यास्थितो वह्निरिंदुभूषितमस्तकः । रामाय हृदयांतोऽयं महाघौधविनाशनः ॥ ४ ॥
આ પવિત્ર અગ્નિ વિષ્ણુની શય્યા પર સ્થિત છે, જેના મસ્તક પર ચંદ્રનું ભૂષણ છે; શ્રીરામ માટે એ હૃદયાંતરમાં નિવાસી બની મહાપાપોના પ્રવાહનો નાશ કરે છે।
Verse 5
सर्वेषु राममंत्रषु ह्यतिश्रेष्टः षडक्षरः । ब्रह्महत्यासहस्राणि ज्ञाताज्ञातकृतानि च ॥ ५ ॥
રામના સર્વ મંત્રોમાં ષડક્ષર મંત્ર અતિશ્રેષ્ઠ છે; જાણીને કે અજાણીને કરેલી બ્રહ્મહત્યાસમાન હજારો પાપોનો તે નાશ કરે છે।
Verse 6
स्वर्णस्तेय सुरापानगुरुतल्पायुतानि च । कोटिकोटिसहस्राणि ह्युपपापानि यानि वै ॥ ६ ॥
સોનાની ચોરી, મદિરાપાન અને ગુરુપત્નીગમન જેવા મહાપાતકો સહિત, કરોડો-કરોડ અને હજારોની ગણતરીએ અણગણિત ઉપપાપો પણ છે।
Verse 7
मंत्रस्योञ्चारणात्सद्यो लयं यांति न संशयः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामश्च देवता ॥ ७ ॥
આ મંત્રના ઉચ્ચાર માત્રથી જ સર્વ વિઘ્નો તત્ક્ષણે લય પામે છે—એમાં સંશય નથી. તેના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ ગાયત્રી અને દેવતા શ્રીરામ છે।
Verse 8
आद्यं बीजं च हृच्छक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । षड्दीर्घभाजा बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ८ ॥
પ્રથમ અક્ષર બીછ છે; હૃચ્છક્તિ (હૃદયશક્તિ) અને વિનિયોગ—સર્વ સિદ્ધિપ્રાપ્તિ માટે. છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત તે બીછ વડે ષડંગ-વિધિ યોગ્ય રીતે કરવી।
Verse 9
ब्रह्मरंध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृन्नाभ्योर्गुह्यपादयोः । मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यस्य केशवादीन्प्रविन्यसेत् ॥ ९ ॥
બ્રહ્મરંધ્ર, ભ્રૂમધ્ય, હૃદય, નાભિ, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પગોમાં ક્રમે મંત્રવર્ણોનું ન્યાસ કરીને, પછી કેશવ આદિ દિવ્ય નામોનું સાવધાને વિન્યાસ કરવો।
Verse 10
पीठन्यासादिकं कृत्वा ध्यायेद्धृदि रघूत्तमम् । कालांभोधरकांतं च वीरासनसमास्थितम् ॥ १० ॥
પીઠન્યાસ આદિ કરીને, હૃદયમાં રઘૂત્તમ શ્રીરામનું ધ્યાન કરવું—જે કાળાં વરસાદી વાદળ સમા કાંતિમાન છે અને વીરાસનમાં દૃઢ આસનસ્થ છે।
Verse 11
ज्ञानमुद्रां दक्षहस्ते दधतं जानुनीतरम् । सरोरुहकरां सीतां विद्युदाभां च पार्श्वगाम् ॥ ११ ॥
તેમના જમણા હાથમાં જ્ઞાનમુદ્રા હતી અને બીજો હાથ ઘૂંટણે સ્થિર હતો; બાજુએ કમળહસ્તા, વીજળી સમ તેજસ્વી સીતા ઊભી હતી।
Verse 12
पश्यंतीं रामवक्राब्जं विविधाकल्पभूषिताम् । ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः ॥ १२ ॥
સીતા રામના કમળમુખને નિહાળી રહી છે અને વિવિધ અલંકારોથી વિભૂષિત છે એમ ધ્યાન કરવું; આમ ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે લક્ષવર્ણ જપ કરવો અને વિધાન મુજબ દશાંશ પણ કરવો।
Verse 13
कमलैर्जुहुयाद्वह्नौ ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । पूजयेद्वैष्णवे पीठे विमलादिसमन्विते ॥ १३ ॥
કમળફૂલોથી અગ્નિમાં હોમ કરવો; પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ વિમલા આદિ શક્તિઓ સહિત વૈષ્ણવ પીઠ પર પૂજન કરવું।
Verse 14
मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तस्यामावाह्य साधकः । सीतां वामे समासीनां तन्मन्त्रेण प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥
મૂલમંત્રથી દેવમૂર્તિનો સંકલ્પ કરી તેમાં આવાહન કરવું; પછી ડાબી બાજુ આસનસ્થ સીતાનું એ જ મંત્રથી યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું।
Verse 15
रमासीतापदं ङेंतं द्विठांतो जानकीमनुः । अग्रेः शार्ङ्गं च सम्पूज्य शरान्पार्श्वद्वयेऽर्चयेत् ॥ १५ ॥
રમા અને સીતાના પદ સ્થાપી દ્વિઠાંત જાનકી મંત્રથી; પ્રથમ આગળ શારઙ્ગ ધનુષનું સમ્યક પૂજન કરવું, પછી બંને બાજુ બાણોની અર્ચના કરવી।
Verse 16
केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वेतान्समर्चयेत् । हनुमंतं च सुग्रीवं भरतं सबिभीषणम् ॥ १६ ॥
પુષ્પના કેશરો પર ષડંગોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; અને પાંખડીઓ પર હનુમાન, સુગ્રીવ, ભરત તથા વિભીષણનું સમર્ચન કરવું.
Verse 17
लक्ष्मणांगदशत्रुघ्नान् जांबवंतं क्रमात्पुनः । वाचयंतं हनूमंतग्रतो धृतपुस्तकम् ॥ १७ ॥
પછી ક્રમશઃ લક્ષ્મણ, અંગદ, શત્રુઘ્ન અને જાંબવાનનું દર્શન કરવું—હાથમાં ગ્રંથ ધારણ કરીને પાઠ કરતા હોય, અને સામે શ્રોતારૂપે હનુમાન બિરાજમાન હોય.
Verse 18
यजेद्भरतशत्रुघ्नौ पार्श्वयोर्धृतचामरौ । धृतातपत्रं हस्ताभ्यां लक्ष्मणं पृष्टतोऽर्चयेत् ॥ १८ ॥
બન્ને બાજુ ચામર ધારણ કરનાર ભરત અને શત્રુઘ્નનું પૂજન કરવું; અને પાછળ બન્ને હાથથી રાજછત્ર ધારણ કરનાર લક્ષ્મણનું અર્ચન કરવું.
Verse 19
ततोऽष्टपत्रे सृष्टिं च जपंतं विजयं तथा । सुराष्ट्रं राष्ट्रपालं च अकोपं धर्मपालकम् ॥ १९ ॥
પછી અષ્ટદલ કમળ પર સૃષ્ટિ, વિજય, સુરાષ્ટ્ર, રાષ્ટ્રપાલ, અકોપ અને ધર્મપાલક—આ નામોનો જપ કરવો.
Verse 20
सुमंतं चेति सम्पूज्य लोके शानायुधैर्युतान् । एवं रामं समाराध्य जीवन्मुक्तः प्रजायते ॥ २० ॥
પછી સુમંત વગેરે—લોકરક્ષા માટે શુભ આયુધોથી યુક્ત—તેમનું સમ્યક્ પૂજન કરીને; આ રીતે શ્રીરામની આરાધના કરનાર જીવન્મુક્ત બની જન્મે છે.
Verse 21
चंदनाक्तैः प्रजुहुयाज्जातीपुष्पैः समाहितः । राजवश्याय कमलैर्धनधान्यादिसिद्धये ॥ २१ ॥
સમાહિત ચિત્તથી ચંદનલેપિત જાતી (ચમેલી) પુષ્પોની અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક આહુતિ આપવી. કમળોથી હોમ કરવાથી રાજા વશ થાય અને ધન-ધાન્યાદિ સમૃદ્ધિ સિદ્ધ થાય.
Verse 22
लक्ष्मीकामः प्रजुहुयात्प्रसूनैर्विल्वसंभवैः । आज्याक्तैर्नीलकमलैर्वशयेदखिलं जगत् ॥ २२ ॥
જે લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) ઇચ્છે તે બિલ્વવૃક્ષજન્ય પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક આહુતિ આપે. ઘૃતલેપિત નીલકમળોથી હોમ કરવાથી તે આખા જગતને વશ કરી શકે છે.
Verse 23
घृताक्तशतवर्वीभिर्दीर्घायुश्च निरामयः । रक्तोत्पलानां होमेन धनं प्राप्नोति वांछितम् ॥ २३ ॥
ઘૃતલેપિત શતાવરીના ડાંઠોથી હોમ કરવાથી દીર્ઘ આયુષ્ય અને નિરોગતા મળે છે. અને રક્તકમળોના હોમથી ઇચ્છિત ધન પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 24
पालाशकुसुमैर्हुत्वा मेधावी जायते नरः । तज्जप्तांभः पिबेत्प्रातर्वत्सरात्कविराड् भवेत् ॥ २४ ॥
પલાશના પુષ્પોથી આહુતિ આપવાથી મનુષ્ય મેધાવી બને છે. અને તે મંત્રથી જપેલું જળ પ્રાતઃ પીવે તો એક વર્ષમાં તેજસ્વી શ્રેષ્ઠ કવિ-ઋષિ બને છે.
Verse 25
तन्मंत्रितान्नं भुंजीतमहारोगप्रशांतये । रोगोक्तौषधहोमेन तद्रोगान्मुच्यते क्षणाम् ॥ २५ ॥
મહા રોગની શાંતિ માટે તે મંત્રથી સંસ્કારિત અન્ન ભોજન કરવું. અને રોગ માટે જણાવેલ ઔષધી દ્રવ્યો વડે હોમ કરવાથી તે રોગમાંથી ક્ષણમાં મુક્ત થાય છે.
Verse 26
नदीतीरे च गोष्ठे वा जपेल्लक्षं पयोब्रतः । पायसेनाज्ययुक्तेन हुत्वा विद्यानिधिर्भवेत् ॥ २६ ॥
નદીકાંઠે કે ગોશાળામાં પયోవ્રત પાળી મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો. ઘી મિશ્રિત પાયસની આહુતિ આપવાથી તે વિદ્યાનો નિધિ બને છે.
Verse 27
परिक्षीणाधिपत्यो यः शाकाहारो जलांतरे । जपेल्लक्षं च जुहुयाद्विल्वपुष्पैर्दशांशतः ॥ २७ ॥
જેનુ અધિપત્ય ક્ષીણ થયું હોય તે શાકાહાર કરીને જળમાં સ્થિત રહે. મંત્રનો એક લાખ જપ કરીને, તેના દશાંશ જેટલી બિલ્વપુષ્પોથી આહુતિ આપે.
Verse 28
तदैव पुनराप्नोति स्वाधिपत्यं न संशयः । उपोष्य गङ्गातीरांते स्थित्वा लक्षं जपेन्नरः ॥ २८ ॥
ત્યારે તે નિઃસંદેહ તરત જ પોતાનું અધિપત્ય ફરી પ્રાપ્ત કરે છે. ઉપવાસ કરીને ગંગાતીર પર રહી મનુષ્યે એક લાખ જપ કરવો.
Verse 29
दशांशं कमलैर्हुत्वा विल्वोत्थैर्वा प्रसूनकैः । मधुरत्रयसंयुक्तैरादज्यश्रियमवाप्नुयात् ॥ २९ ॥
કમળના ફૂલોથી અથવા બિલ્વવૃક્ષના પુષ્પોથી નિર્ધારિત દશાંશ આહુતિ આપવી. મધુરત્રય સાથે અર્પણ કરવાથી તે આદ્યશ્રી સહિત સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્ય પામે છે.
Verse 30
मार्गमासे जले स्थित्वा कन्दमूलफलाशनः । लक्षं जप्त्वा दशांशेन पायसैर्जुहुयाद्वसौ ॥ ३० ॥
માર્ગશીર્ષ માસમાં જળમાં સ્થિત રહી કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરવો. એક લાખ જપ પૂર્ણ કરીને, વસુઓના દિવસે તેના દશાંશ મુજબ પાયસથી આહુતિ આપવી.
Verse 31
श्रीरामचन्द्रसदृशः पुत्रः पौत्रोऽपि जायते । अन्येऽपि बहवः संति प्रयोगामन्त्रराजके ॥ ३१ ॥
મંત્રરાજનો સમ્યક પ્રયોગ કરવાથી શ્રીરામચંદ્ર સમાન પુત્ર—અને પૌત્ર પણ—જન્મે છે; તેમજ અન્ય અનેક ફળો પણ સિદ્ધ થાય છે।
Verse 32
किंतु प्रयोगकर्तॄणां परलोको न विद्यते । षट्कोणं वसुपत्रं च तद्बाह्यार्कदलं लिखेत् ॥ ३२ ॥
પરંતુ જે માત્ર કૌશલ્યરૂપે આવા પ્રયોગ કરે છે, તેમને પરલોકપ્રાપ્તિ નથી. ષટ્કોણ, પછી અષ્ટદલ (કમળ), અને તેની બહાર સૂર્યસમાન દલમંડળ લખવું।
Verse 33
षट्कोणेषु षडर्णानि मन्त्रस्य विलिखेद् बुधः । अष्टपत्रे तथाष्टार्णांल्लिखेत्प्रणवगर्भितान् ॥ ३३ ॥
બુદ્ધિમાન સાધકે ષટ્કોણોમાં મંત્રના છ અક્ષરો લખવા; તેમજ અષ્ટદલ પર પ્રણવ (ૐ) ગર્ભિત મંત્રના આઠ અક્ષરો લખવા।
Verse 34
कामबीजं रविदले मध्ये मन्त्रावृताभिधाम् । सुदर्शनावृतं बाह्ये दिक्षु युग्मावृतं तथा ॥ ३४ ॥
રવિદલના મધ્યમાં કામબીજને મંત્રનામથી આવૃત કરીને સ્થાપિત કરવું. બહાર સુદર્શનથી આવૃત કરવું; તેમજ દિશાઓમાં પણ યુગ્મ-આવરણ સાથે તેમ જ વિન્યાસ કરવો।
Verse 35
वज्रोल्लसद्भूमिगेहं कन्दर्पांकुशपाशकैः । भूम्या च विलसत्कोणं यन्त्रराजमिदं स्मृतम् ॥ ३५ ॥
જે યંત્રમાં વજ્રસમાન તેજસ્વી ભૂમિગૃહ શોભે, કંદર્પ (કામ), અંકુશ અને પાશના ચિહ્નોથી યુક્ત હોય, અને ભૂમિક્ષેત્રના ખૂણા સ્પષ્ટ રીતે ઝળહળે—તેને ‘યંત્રરાજ’ કહેવાય છે।
Verse 36
भूर्जेऽष्टगन्धैः संलिख्य पूजयेदुक्तवर्त्मना । षट्कोणेषु दलार्काब्जान्यावेष्टवृत्तयुग्मतः ॥ ३६ ॥
ભૂર્જપત્ર પર અષ્ટગંધથી લખીને, પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ તેનું પૂજન કરવું. ષટ્કોણોમાં દળયુક્ત સૂર્ય-કમળ દોરી, તેને બે સમકેન્દ્ર વર્તુળોથી ઘેરી દેવું.
Verse 37
केशरेष्वष्टपत्रस्य स्वरद्वंद्वं लिखेद् बुधः । बहिस्तु मातृकां चैव मन्त्रं प्राणनिधयनम् ॥ ३७ ॥
અષ્ટપત્ર કમળના કેશરો પર વિદ્વાન સ્વર-યુગ્મ લખે. બહાર માતૃકા (અક્ષરમાળા) તથા પ્રાણ-નિધાન મંત્ર પણ લખીને વિન્યાસ કરે.
Verse 38
यन्त्रमेतच्छुभे घस्रे कण्ठे वा दक्षिणे भुजे । मूर्ध्नि वा धारयेन्मंत्री सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३८ ॥
શુભ દિવસે મંત્રસાધકે આ યંત્રને ગળામાં, અથવા જમણી ભુજામાં, અથવા મસ્તક પર ધારણ કરવું; તેથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 39
सुदिने शुभनक्षत्रे सुदेशे शल्यवर्जिते । वश्याकर्षणविद्वेषद्रावणोच्चाटनादिकम् ॥ ३९ ॥
શુભ દિવસે, શુભ નક્ષત્રમાં અને દોષ-શલ્ય રહિત યોગ્ય સ્થાને વશ્ય, આકર્ષણ, વિદ્વેષ, દ્રાવણ, ઉચ્ચાટન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.
Verse 40
पुष्यद्वयं तथादित्यार्द्रामघासु यथाक्रमम् । दूर्वोत्था लेखनी वश्ये तथाकृष्टौ करंजजा ॥ ४० ॥
બન્ને પુષ્ય નક્ષત્રોમાં, તેમજ ક્રમશઃ આદિત્ય, આર્દ્રા અને મઘામાં—વશ્ય કર્મ માટે દુર્વા ઘાસથી બનેલી લેખણી, અને આકર્ષણ કર્મ માટે કરંજથી બનેલી લેખણી વિહિત છે.
Verse 41
नरास्थिजा मारणे तु स्तंभने राजवृक्षजा । शांतिपुष्टष्ट्यायुषां सिद्धयै सर्वापच्छमनाय च ॥ ४१ ॥
માનવ-અસ્થિજન્ય દ્રવ્ય મારણ-કર્મમાં વપરાય છે; અને ‘રાજવૃક્ષ’જન્ય દ્રવ્ય સ્તંભન માટે. શાંતિ, પુષ્ટિ, આયુષ્ય-સિદ્ધિ તથા સર્વ આપત્તિઓના શમન માટે પણ તેનો પ્રયોગ કહેવાયો છે.
Verse 42
विभ्रमोत्पादने चैव शिलायां विलिखेद् बुधः । खरचर्मणि विद्वेषे ध्वजे तूञ्चाटनाय च ॥ ४२ ॥
વિભ્રમ ઉત્પન્ન કરવા વિદ્વાન તેને શિલા પર લખે; દ્વેષ કરાવવા ગધેડાના ચર્મ પર; અને ઉચ્છાટન (દૂર હાંકી કાઢવા) માટે ધ્વજ પર લખે.
Verse 43
शत्रूणां ज्वरसन्तापशोकमारणकर्मणि । पीतवस्रं लिखित्वा तु साधयेत्साधकोत्तमः ॥ ४३ ॥
શત્રુઓને જ્વર, દાહ-સંતાપ, શોક અથવા મારણ-કર્મ માટે સાધકોમાં શ્રેષ્ઠ સાધક તેને પીળા વસ્ત્ર પર લખીને કાર્ય સિદ્ધ કરે.
Verse 44
वश्याकृष्टौ चाष्टगन्धैः सम्पूज्य च यथाविधि । चितांगारादिना चैव ताडनोच्चाटनादिकम् ॥ ४४ ॥
વશ્ય અને આકર્ષણ માટે પહેલાં અષ્ટગંધથી યથાવિધી સમ્યક પૂજન કરવું. ત્યારબાદ ચિતાના અંગાર વગેરે વડે તાડન, ઉચ્છાટન આદિ ક્રિયાઓ કરવી.
Verse 45
विषार्कक्षीरयोगेन मारणं भवति ध्रुवम् । लिखित्वैवं यंत्रराजं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ४५ ॥
વિષ અને અર્કના ક્ષીરના સંયોગથી મારણ નિશ્ચિત થાય છે. આ રીતે ‘યંત્રરાજ’ લખીને ગંધ, પુષ્પ આદિથી તેની પૂજા કરવી.
Verse 46
त्रिलोहवेष्टितं कृत्वा धारयेत्साधकोत्तमः । बीजं रामाय ठद्वंद्वं मन्त्रोऽयं रसवर्णकः ॥ ४६ ॥
ત્રણ ધાતુઓથી આવરણ કરી શ્રેષ્ઠ સાધકે તેને ધારણ કરવું. બીજ ‘રામાય’ છે અને ‘ઠ’નું દ્વય પણ વિધાન છે; આ મંત્ર ‘રસવર્ણક’ (સંકેતાક્ષરયુક્ત) કહેવાય છે।
Verse 47
महासुदर्शनमनुः कथ्यते सिद्धिदायकः । सुदर्शनमहाशब्दाच्चक्रराजेश्वरेति च ॥ ४७ ॥
‘મહાસુદર્શન’ નામનો આ મંત્ર સિદ્ધિદાયક કહેવાયો છે. ‘સુદર્શન’ મહાશબ્દથી તેને ‘ચક્રરાજેશ્વર’—ચક્રરાજનો ઈશ્વર—એમ પણ કહે છે।
Verse 48
दुष्टांतकदुष्टभयानकदुष्टभयंकरम् । छिंधिद्वयं भिंधियुग्मं विदारययुगं ततः ॥ ४८ ॥
હે દુષ્ટાંતક, હે દુષ્ટભયાનક, હે દુષ્ટભયંકર! ત્યારબાદ ‘છિંધી છિંધી’, ‘ભિંધી ભિંધી’, ‘વિદારય વિદારય’ એમ જપ કરવો।
Verse 49
परमन्त्रान् ग्रसद्वंद्वं भक्षयद्वितयं ततः । त्रासयद्वितयं वर्मास्त्राग्निजायांतिमो मनुः ॥ ४९ ॥
પછી શત્રુ પરમંત્રોને ‘ગ્રસ ગ્રસ’ આ દ્વયથી ગળી જાય છે, ત્યારબાદ ‘ભક્ષય ભક્ષય’ આ દ્વિતયથી ભક્ષણ કરે છે. વર્મ-મંત્ર અને અસ્ત્ર-મંત્ર દ્વારા અગ્નિજ અંતિમ મનુ ‘ત્રાસય ત્રાસય’ દ્વયથી ભય ઉપજાવે છે।
Verse 50
अष्टषष्ट्यक्षरः प्रोक्तो यंत्रसंवेष्टने त्वयम् । तारो हृद्भगवान् ङेंतो ङेंतो हि रघुनन्दनः ॥ ५० ॥
યંત્રના સંવેષ્ટન માટે અષ્ટષષ્ટિ અક્ષરનો મંત્ર ઉપદેશાયો છે. પ્રણવ ‘ઓં’ હૃદયસ્થ ભગવાન છે; અને ‘ઙેંતો ઙેંતો’ નિશ્ચયે રઘુનંદન શ્રીરામનો સંકેત છે।
Verse 51
रक्षोघ्नविशदायांते मधुरादिप्रसन्न च । वरदानायामितांते नुतेजसेपदमीरयेत् ॥ ५१ ॥
“રક્ષોઘ્ન”થી શરૂ થઈ “વિશદાયાંતે” સુધીના ખંડના અંતે, તેમજ “મધુરાદિ”થી શરૂ થતા પ્રસન્ન ખંડના અંતે, અને “વરદાનાય”થી “અમિતાંતે” સુધીના ખંડના અંતે—“તેજસે” પદ ઉચ્ચારવું।
Verse 52
बालायांते तु रामाय विष्णवे हृदयांतिमः । सप्तचत्वारिंशदर्णो मालामन्त्रोऽयमीरितः ॥ ५२ ॥
અંતે “બાલા” બીજ સ્થાપીને, અને “રામાય વિષ્ણવે” ને હૃદય-મંત્રના અંતિમ પદરૂપે રાખીને—આ સત્તેચાળીસ અક્ષરનો માળા-મંત્ર કહેવાયો છે।
Verse 53
विश्वामित्रो मुनिश्चास्य गायत्री छंद ईरितम् । श्रीरामो देवता बीजं ध्रुवः शक्तिश्च ठद्वयम् ॥ ५३ ॥
આ મંત્રના ઋષિ તરીકે મુનિ વિશ્વામિત્ર કહ્યા છે; છંદ ગાયત્રી કહેવાયું છે. દેવતા શ્રીરામ; બીજ ‘બીજ’; શક્તિ ધ્રુવ; તેમજ ‘ઠ’નું દ્વય પણ લક્ષણરૂપે નિર્દિષ્ટ છે।
Verse 54
षड्दीर्घस्वरयुग्मायाबीजेनांगानि कल्पयेत् । ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाचरेत् ॥ ५४ ॥
“ષડ્દીર્ઘસ્વરયુગ્મા” બીજથી અંગ-ન્યાસ કરવો; અને તેનું ધ્યાન, પૂજા વગેરે સર્વ વિધાન પૂર્વવત્ જ આચરવું।
Verse 55
अयमाराधितो मन्त्रः सर्वान्कामान्प्रयच्छति । स्वकामसत्यवाग्लक्ष्मीताराढ्यः पञ्चवर्णकः ॥ ५५ ॥
આ મંત્રનું વિધિપૂર્વક આરાધન કરવાથી તે સર્વ કામનાઓ આપે છે. સ્વકામ, સત્યવાણી, લક્ષ્મી અને તારા વડે સમૃદ્ધ આ પંચવર્ણક સૂત્ર સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 56
षडक्षरः षड्विधः स्याञ्चतुर्वर्गफलप्रदः । ब्रह्मा संमोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्तिसंज्ञकः ॥ ५६ ॥
ષડક્ષર મંત્રને છ પ્રકારનો કહ્યો છે અને તે ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચતુર્વર્ગનાં ફળ આપે છે. તેના રૂપો બ્રહ્મા, સંમોહન, શક્તિ અને ‘દક્ષિણામૂર્તિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 57
अगस्त्यः श्रीशिवः प्रोक्तास्ते तेषां मुनयः क्रमात् । अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रो मुनिः स्मृतः ॥ ५७ ॥
તેમના માટે ક્રમશઃ ઋષિ તરીકે અગસ્ત્ય અને શ્રીશિવ કહેવાયા છે. અથવા કામબીજ વગેરે માટે વિશ્વામિત્ર મુનિ દ્રષ્ટા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 58
छन्दः प्रोक्तं च गायत्री श्रीरामो देवता पुनः । बीजशक्तिराधमांत्यं मन्त्रार्णैः स्यात्षडंगकम् ॥ ५८ ॥
છંદ ગાયત્રી કહેવાયું છે અને દેવતા ફરી શ્રીરામ છે. બીજ અને શક્તિ પ્રથમ તથા અંતિમ અક્ષર છે; અને મંત્રના અક્ષરો દ્વારા ષડંગ રચવા જોઈએ.
Verse 59
बीजैः षड्दीर्घयुक्तैर्वा मंत्रार्णान्पूर्ववन्न्यसेत् । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सुवर्णमयमण्डपे ॥ ५९ ॥
છ દીર્ઘસ્વરયુક્ત બીજોથી અથવા અન્ય રીતે, મંત્રના અક્ષરોનું પૂર્વવત્ ન્યાસ કરવો. પછી કલ્પવૃક્ષના મૂળે, સુવર્ણમય મંડપમાં ધ્યાન કરવું.
Verse 60
पुष्पकाख्यविमानांतः सिंहासनपरिच्छदे । पद्मे वसुदलेदेवमिंद्रनीलसमप्रभम् ॥ ६० ॥
પુષ્પક નામના વિમાનની અંદર, સિંહાસનના પરિચ્છદ વચ્ચે, અષ્ટદળ કમળ પર બિરાજમાન દેવનું ધ્યાન કરવું—જે ઇન્દ્રનીલ મણિ સમાન તેજસ્વી છે.
Verse 61
वीरासनसमासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्ततद्धस्तसीतालक्ष्मणसेवितम् ॥ ६१ ॥
તે વીરસનમાં આસનસ્થ, જ્ઞાનમુદ્રાથી શોભિત; ડાબી જાંઘ પર હાથ રાખેલો, સીતાજી અને લક્ષ્મણજી તેમની સેવા કરતા હતા.
Verse 62
रत्नाकल्पं विभुंध्यात्वा वर्णलक्षं जपेन्मनुम् । यद्वा स्मारादिमन्त्राणां जयाभं च हरिं स्मरेत् ॥ ६२ ॥
રત્નાકલ્પ-રૂપ સર્વવ્યાપી પ્રભુનું ધ્યાન કરીને, એક લાખ વર્ણ સુધી મંત્રજપ કરવો; અથવા સ્માર આદિ મંત્રોથી જય-શ્રી આપનાર હરિનું સ્મરણ કરવું.
Verse 63
येजनं काम्यकर्माणि सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । रामश्च चन्द्रभ द्रांतो ङेनमोंतो ध्रुवादिकः ॥ ६३ ॥
યજ્ઞ અને સર્વ કામ્યકર્મો બધાં ષડર્ણ મંત્રની રીત પ્રમાણે જ કરવાં. ‘રામ’ વગેરે ષડર્ણ-રૂપો—ચન્દ્રભ-અંત, ‘ઙે નમોં’-અંત અને ધ્રુવાદિ-આરંભ—યથાયોગ્ય રીતે યોજવા.
Verse 64
मन्त्रावष्टाक्षरौ ह्येतौ तारांत्यौ चेन्नवाक्षरौ । एतेषां यजनं सर्वं कुर्यान्मंत्री षडर्णवत् ॥ ६४ ॥
આ બે મંત્રો અષ્ટાક્ષર છે; પરંતુ અંતે ‘તારા’ (ૐ) હોય તો નવાક્ષર બને છે. આ બધાનું યજન-પૂજન મંત્રજ્ઞે ષડર્ણવિધિ પ્રમાણે જ કરવું.
Verse 65
जानकीवल्लभो ङेंतो द्विठांतः कवचादिकः । दशार्णोऽयं महामन्त्रो विशिष्टोऽस्य मुनिः स्वराट् ॥ ६५ ॥
‘જાનકીવલ્લભ’થી આરંભી ‘ઙેં’થી અંત, અને ‘દ્વિઠાં’થી સમાપ્ત—આ કવચ આદિ ક્રિયાઓમાં પ્રયોગી છે. આ દશાર্ণ મહામંત્ર છે; તેનો વિશિષ્ટ ઋષિ ‘સ્વરાટ્’ છે.
Verse 66
छन्दश्च देवता सीता पतिर्बीजं तथादिमम् । स्वाहा शक्तिश्च कामेन कुर्यादंगानि षट् क्रमात् ॥ ६६ ॥
આ મંત્રનો છંદ અને અધિષ્ઠાત્રી દેવતા સીતા છે; સીતાપતિ શ્રીરામને બીજ તથા આદ્ય-પ્રયોગ કહેવાય છે. “સ્વાહા” શક્તિ છે; ઇચ્છિત ફળ માટે ક્રમે ષડંગ-ન્યાસ કરવો.
Verse 67
शिरोललाटभ्रूमध्यतालुकण्ठेषु हृद्यपि । नाभ्यंघ्रिजानुपादेषु दशार्णान्विन्यसेन्मनोः ॥ ६७ ॥
મનથી મંત્રના દસ અક્ષરો શિર, લલાટ, ભ્રૂમધ્ય, તાલુ, કંઠ અને હૃદયમાં સ્થાપિત કર; પછી નાભિ, પગ, ઘૂંટણ અને જાંઘોમાં પણ ક્રમે ન્યાસ કર.
Verse 68
अयोध्यानगरे रत्नचित्रसौवर्णमण्डपे । मंदारपुष्पैराबद्धविताने तोरणान्विते ॥ ६८ ॥
અયોધ્યા નગરીમાં રત્નચિત્રોથી શોભિત સુવર્ણ મંડપ હતો; મંદાર પુષ્પોથી બંધાયેલ વિતાન અને તોરણોથી યુક્ત તે પાવન મંડપ દીપતો હતો.
Verse 69
सिंहासनसमासीन पुष्पकोपरि राघवम् । रक्षोभिर्हरिभिर्देवैः सुविमानगतैः शुभैः ॥ ६९ ॥
પુષ્પક વિમાન પર સિંહાસનમાં બિરાજમાન રાઘવને શુભ રાક્ષસો, વાનરો અને દેવતાઓએ ઘેરી રાખ્યા; તેઓ સૌ ભવ્ય વિમાનોમાં સ્થિત હતા.
Verse 70
संस्तूयमानं मुनिभिः प्रह्वैश्च परिसेवितम् । सीतालंकृतवामांगं लक्ष्मणेनोपशोभितम् ॥ ७० ॥
મુનિઓ દ્વારા સ્તુત, વિનયી ભક્તો દ્વારા પરિસેવિત; જેમના વામ અંગને સીતા અલંકારે છે અને જેમને લક્ષ્મણ વધુ શોભાવે છે—તે પ્રભુની ભક્તિપૂર્વક સતત સેવા થતી હતી.
Verse 71
श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्री वर्णलक्षं समाहितः ॥ ७१ ॥
શ્યામવર્ણ, પ્રસન્નમુખ અને સર્વ આભરણોથી વિભૂષિત પ્રભુનું આમ ધ્યાન કરીને, સમાહિત ચિત્તવાળો મંત્રસાધક લક્ષ વર્ણ (અક્ષર) જેટલો જપ કરવો જોઈએ।
Verse 72
दशांशः कमलैर्होमो यजनं च षडर्णवत् । रामो ङेंन्तो धनुष्पाणिर्ङैतोंऽते वह्निसुंदरी ॥ ७२ ॥
દશાંશ અર્પણ કરવો; કમળફૂલોથી હોમ કરવો; અને ષડર્ણ (છ અક્ષરી) રીતથી યજન કરવું. ‘રામ’નું ઉચ્ચારણ ઙ-પ્રારંભથી, ‘ધનુષ્પાણિ’ પણ તેમ જ; અંતે ‘વહ્નિસુંદરી’ રૂપનું નિર્દેશન કરવું.
Verse 73
दशाक्षरोऽयं मंत्रोऽस्य मुनिर्ब्रह्मा विराट् पुनः । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामो राक्षसमर्दनः ॥ ७३ ॥
આ દશાક્ષર મંત્ર છે. તેનો મુનિ બ્રહ્મા; છંદ વિરાટ; અને દેવતા તરીકે રાક્ષસ-મર્દન કરનાર શ્રીરામ પ્રોક્ત છે।
Verse 74
आद्यं बीजं द्विठः शक्तिबींजेनांगानि कल्पयेत् । वर्णन्यासं तथा ध्यानं पुरश्चर्यार्चनादिकमन् ॥ ७४ ॥
આદ્ય બીજ અને દ્વિવિધ વિન્યાસથી શક્તિબીજ વડે અંગ-ન્યાસ રચવો. પછી વર્ણ-ન્યાસ, ધ્યાન, તેમજ પુરશ્ચર્યા અને અર્ચનાદિ અનુષ્ઠાન કરવું.
Verse 75
दशाक्षरोक्तवत्कुर्याच्चापबाणधरं स्मरेत् । तारो नमो भगवते रामान्ते चंद्रभद्रकौ ॥ ७५ ॥
દશાક્ષર વિધાન મુજબ જ કરવું અને ધનુષ-બાણ ધારણ કરનાર ભગવાનનું સ્મરણ કરવું. મંત્ર— ‘ૐ’ પછી ‘નમો ભગવતે’; અને ‘રામ’ના અંતે ‘ચન્દ્ર’ તથા ‘ભદ્રક’ ઉમેરવા.
Verse 76
ङेंतावर्काक्षरौ मंत्रौ ऋषिध्यानादि पूर्ववत् । श्रीपूर्वं जयपूर्वं च तद्द्विधा रामनाम च ॥ ७६ ॥
‘ઙેંતા’ તથા ‘વર્ક’—આ બે મંત્રાક્ષરો છે; ઋષિ, ધ્યાન વગેરે પૂર્વવત્ છે. ‘શ્રી’પૂર્વક અને ‘જય’પૂર્વક જપ કરવો; એ જ દ્વિવિધ રીતે ‘રામ’નામનો પણ પ્રયોગ કરવો।
Verse 77
त्रयोदशाक्षरो मंत्रो मुनिर्ब्रह्मा विराट् स्मृतम् । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामः पापौघनाशनः ॥ ७७ ॥
આ ત્રયોદશાક્ષર મંત્ર છે; તેનો ઋષિ બ્રહ્મા અને છંદ વિરાટ્ માનવામાં આવ્યો છે. દેવતા રામ છે—પાપસમૂહનો નાશ કરનાર।
Verse 78
षडंगानि प्रकुर्वीत द्विरावृत्त्या पदत्रयैः । ध्यानार्चनादिकं सव ह्यस्य कुर्याद्दशार्णवत् ॥ ७८ ॥
ત્રિપદી સૂત્રને બે વાર આવર્તન કરીને ષડંગ-ન્યાસ કરવો. અને આ સાધનામાં ધ્યાન, અર્ચન વગેરે સમગ્ર વિધિ દશાર્ણવિધિ મુજબ જ કરવી।
Verse 79
तारो नमो भगवते रामायांते महापदम् । पुरुषाय हृदंतोऽयं मनुरष्टादशाक्षरः ॥ ७९ ॥
‘તાર’ (ૐ), પછી ‘નમો ભગવતે’, અને અંતે ‘રામાય’—આ મહાપદ છે. તેમાં ‘પુરુષાય’ જોડીને હૃદયમાં ધારણ કરવાથી આ અષ્ટાદશાક્ષર મંત્ર બને છે।
Verse 80
विश्वामित्रो मुनिश्छदो धृती रामोऽस्य देवता । तारो बीजं नमः शक्तिश्चंद्राक्ष्यब्ध्यग्निषड्भुजैः ॥ ८० ॥
આ મંત્રના ઋષિ વિશ્વામિત્ર; છંદ ‘મુનિ’; ધારણશક્તિ ધૃતિ; દેવતા રામ. ‘તાર’ બીજ, ‘નમઃ’ શક્તિ; અને ચંદ્ર–અક્ષિ–અબ્ધિ–અગ્નિ–ષડ્ભુજ સંખ્યાસંકેતથી ન્યાસ થાય છે।
Verse 81
वर्णैमंत्रोत्थितैः कुर्यात्षडंगानि समाहितः । निश्शाणभेरीपटहशंखतुर्यादिनिःस्वनैः ॥ ८१ ॥
સમાહિત ચિત્તે મંત્રજન્ય વર્ણોથી ષડંગ ક્રિયાઓ કરવી; અને નિશાણ, ભેરી, પટહ, શંખ, તૂર્ય આદિના ગુંજતા નાદ સાથે।
Verse 82
प्रवृत्तनृत्ये परितो जयमंगलभाषिते । चंदनागरुकस्तूरीकर्पूरादिसुवासिते ॥ ८२ ॥
ચારેય તરફ નૃત્ય પ્રવર્ત્યું; જયઘોષ અને મંગલવચનો ગુંજ્યા; અને ચંદન, અગરુ, કસ્તૂરી, કપૂર આદિ સુગંધથી સ્થાન સુવાસિત થયું।
Verse 83
नानाकुसुमसौरभ्यवाहिगंधवहान्विते । देवगंधर्वनारीभिर्गायन्तीभिरलकृते ॥ ८३ ॥
તે સ્થળ અનેક પુષ્પોની સુગંધ વહન કરતી પવનલહેરોથી ભરેલું હતું; અને ગાતી દેવ-ગંધર્વ નારીઓથી અલંકૃત હતું।
Verse 84
सिंहासने समासीनं पुष्पकोपरि राघवम् । सौमित्रिसीतासहितं जटामुकुटशोभितम् ॥ ८४ ॥
તેણે પુષ્પક પરના સિંહાસનમાં આસનસ્થ રાઘવને જોયો—સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) અને સીતાસહિત, જટામુકુટથી શોભિત।
Verse 85
चापबाणधरं श्यामं ससुग्रीवविभीषणम् । हत्वा रावणमायांतं कृतत्रैलोक्यरक्षणम् ॥ ८५ ॥
શ્યામવર્ણ, ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનાર, સુગ્રીવ અને વિભીષણ સાથે—આગે આવેલા રાવણનો વધ કરીને તેણે ત્રિલોકનું રક્ષણ સિદ્ધ કર્યું।
Verse 86
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णं लक्षं मत्री दशांशतः । घृताक्तैः पायसैर्हुत्वा यजनं पूर्ववञ्चरेत् ॥ ८६ ॥
આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે તે વર્ણનો એક લાખ જપ કરવો; અને તેના દશાંશરૂપે ઘી મિશ્રિત પાયસથી હોમ કરીને, પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ યજન કરવું।
Verse 87
प्रणवो हृदयं सीतापतये तदनंतरम् । रामाय हनयुग्मांते वर्मास्त्राग्निप्रियांतिमः ॥ ८७ ॥
પ્રણવ (ૐ) હૃદયમાં ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ સીતાપતિને અર્પણ, પછી રામને; અને અંતે ‘હ-ન’ યુગ્મ સાથે અગ્નિપ્રિય (અગ્ન્યસ્ત્ર) માટે કવચ-અસ્ત્ર વિન્યાસ કરવો।
Verse 88
एकोनविंशद्वर्णोऽयं मंत्रः सर्वार्थसाधकः । विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छन्द उदाहृतम् ॥ ८८ ॥
આ મંત્ર ઓગણીસ વર્ણોનો છે અને સર્વાર્થસાધક છે. તેના ઋષિ મુનિ વિશ્વામિત્ર છે અને છંદ અનुष્ટુપ્ તરીકે ઘોષિત છે।
Verse 89
देवता रामभद्रो जं बीजं शक्तिर्नम इति । मंत्रोत्थितैः क्रमाद्वर्णैस्ततो ध्यायेञ्च पूर्ववत् ॥ ८९ ॥
આના દેવતા રામભદ્ર છે; ‘જં’ બીજ છે; અને ‘નમઃ’ શક્તિ તરીકે કહેવાઈ છે. પછી મંત્રથી ઉત્પન્ન વર્ણોને ક્રમશઃ વિન્યસ્ત કરીને, પૂર્વવત્ ધ્યાન કરવું।
Verse 90
पूजनं काम्यकर्मादि सर्वमस्य षडर्णवत् । तारः स्वबीजं कमला रामभद्रेति संपठेत् ॥ ९० ॥
આ માટે પૂજન તથા કામ્યકર્માદિ બધું ષડર્ણ મંત્રની રીત પ્રમાણે કરવું. ‘તાર’, પોતાનું બીજ, ‘કમલા’, અને ‘રામભદ્ર’ એમ સંપઠન કરવું।
Verse 91
महेष्वासपदांते तु रघुवीर नृपोत्तम । दशास्यांतकशब्दांते मां रक्ष देहि संपठेत् ॥ ९१ ॥
“મહેષ્વાસ” શબ્દના અંતે તથા “દશાસ્યાંતક” શબ્દના અંતે એમ જપ કરવો— “હે રઘુવીર, નૃપોત્તમ! મારી રક્ષા કર; મને શરણ આપ।”
Verse 92
परमांते मे श्रियं स्यान्मंत्रो बाणगुणाक्षरः । बीजैर्वियुक्तो द्वात्रिंशदर्णोऽयं फलदायकः ॥ ९२ ॥
“મને પરમ શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાઓ”—આ મંત્ર બાણ-ગુણ અનુસાર અક્ષરગણનાથી રચાયેલો છે; બીજાક્ષરોથી વિયુક્ત આ બત્રીસ અક્ષરી મંત્ર ફળદાયક કહેવાયો છે।
Verse 93
विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छंद उदाहृतम् । देवता रामभद्रोऽत्र बीजं स्वं शक्तिरिंदिरा ॥ ९३ ॥
આ મંત્રના ઋષિ મુનિ વિશ્વામિત્ર છે; તેનો છંદ અનુષ્ટુપ્ કહેવાયો છે. અહીં દેવતા રામભદ્ર છે; બીજ સ્વનામ છે અને શક્તિ ઇન્દિરા (લક્ષ્મી) છે।
Verse 94
बीजत्रयाद्यैः कुर्वीत पदैः सर्वेण मंत्रवित् । पंचांगानि च विन्यस्य मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यसेत् ॥ ९४ ॥
મંત્રવિદ્ વ્યક્તિ ત્રણ બીજથી આરંભ થતા પદો સાથે સમગ્ર વિધિ કરે. પ્રથમ પંચાંગ-ન્યાસ કરીને, પછી મંત્રવર્ણોને ક્રમથી ન્યાસ કરે।
Verse 95
मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके । आस्ये दोःसंधियुगले स्तनहृन्नाभिषु क्रमात् ॥ ९५ ॥
ક્રમથી—મસ્તક પર, લલાટ પર, નેત્રો પર, કાન પર, બંને ગાલ પર નાસિકા સહિત; પછી મુખ પર; બંને ભુજા-સંધિ પર; અને ત્યારબાદ સ્તન, હૃદય તથા નાભિ પર (ન્યાસ કરવો)।
Verse 96
कटौ मेढ्रे पायुपादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः । ध्यानार्चनादिकं चास्य पूर्ववत्समुपाचरेत् ॥ ९६ ॥
કટિ, મેઢ્ર, પાયુ તથા પગનાં સાંધાં પર મંત્રના વર્ણોનું મનથી ન્યાસ કરવો. પછી પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે ભગવાનનું ધ્યાન, અર્ચન વગેરે ઉપચાર કરવો.
Verse 97
लक्षत्रयं पुरश्चर्यां पायसैर्हवनं मतम् । ध्यात्वा रामं पीतवर्णं जपेल्लक्षं समाहितः ॥ ९७ ॥
પુરશ્ચર્યામાં ત્રણ લાખ જપ નિર્ધારિત છે અને પાયસથી હવન કરવું માન્ય છે. પીળા વર્ણના શ્રીરામનું ધ્યાન કરીને એકાગ્ર ચિત્તે એક લાખ જપ પૂર્ણ કરવો.
Verse 98
दशांशं कमलैर्हुत्वा धनैर्धनपतिर्भवेत् । तारो माया रमाद्वंद्वं दाशरथाय हृञ्च वै ॥ ९८ ॥
દશાંશ ભાગ કમળફૂલોથી હવન કરીને અને ધનથી પણ યથાવિધી આહુતિ આપવાથી સાધક ધનપતિ બને છે. ‘તાર’, ‘માયા’ અને ‘રમા’નું દ્વંદ્વ—આ દાશરથી રામ માટે ‘હૃઞ્’ સાથે જોડીને પ્રયોગ કરવું.
Verse 99
एकादशाक्षरो मंत्रो मुन्याद्यर्चास्य पूर्ववत् । त्रैलोक्यांते तु नाथाय हृदंतो वसुवर्णवान् ॥ ९९ ॥
આ મંત્ર એકાદશાક્ષર છે; અને મુનિ આદિથી આરંભ કરીને અર્ચના પૂર્વવત્ કરવી. ત્રિલોકના અંતે પણ નાથ હૃદયમાં અંતર્વર્તી રહી, વસુ-સ્વર્ણ જેવી તેજસ્વી પ્રભાથી પ્રકાશે છે.
Verse 100
अस्यापि पूर्ववत्सर्वं न्यासध्यानार्चनादिकम् । आंजनेयपदांते तु गुरवे हृदयांतिमः ॥ १०० ॥
આમાં પણ પૂર્વવત્ સર્વ—ન્યાસ, ધ્યાન, અર્ચન વગેરે—કરવું. ‘આંજનેય’ પદના અંતે હૃદય-બીજનું અંતિમ અંશ જોડીને ગુરુને સમર્પિત કરવું.
Verse 101
मंत्रो नवाक्षरोऽस्यापि यजनं पूर्ववन्मतम् । ङेतं रामपद पश्चाद्धृदयं पंचवणवत् ॥ १०१ ॥
આ મંત્ર પણ નવાક્ષરી છે; તેનું યજન પૂર્વવત્ જ માન્યું છે. ‘રામ’ પદ મૂકીને, પંચવર્ણવિધિ પ્રમાણે હૃદય-બીજ જોડવું જોઈએ.
Verse 102
मुनिध्यानार्चनं चास्य प्रोक्तं सर्वं षडर्णवत् । रामांते चंद्रभद्रौ च ङेंतौ पावकवल्लभा ॥ १०२ ॥
આ મંત્રનું મુનિ-ધ્યાન અને અર્ચન બધું ષડર્ણવિધિ મુજબ કહેલું છે. અંતે ‘રામા’; તેમજ ‘ચન્દ્રભદ્રા’, ‘ઙેંતૌ’ અને ‘પાવકવલ્લભા’ પણ છે.
Verse 103
मंत्रो द्वौ च समाख्यातौ मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । वह्निः शेषान्वितश्चैव चंद्रभूषितमस्तकः ॥ १०३ ॥
આ રીતે બે મંત્રો પણ ઘોષિત થયા; મુનિ વગેરેની અર્ચના આદિ પૂર્વવત્ કરવી. ધ્યાનમાં શેષસહિત, ચન્દ્રથી શોભિત મસ્તકવાળા વહ્નિને ધારવો.
Verse 104
एकाक्षरो रघुपतेर्मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १०४ ॥
રઘુપતિનો એકાક્ષર મંત્ર પણ બીજો કલ્પદ્રુમ સમાન છે. આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ ગાયત્રી અને દેવતા શ્રીરામ છે.
Verse 105
षड्दीर्घाढ्येन मंत्रेण षडंगानि समाचरेत् । सरयूतीरमंदारवेदिकापंकजासने ॥ १०५ ॥
છ દીર્ઘ સ્વરો ધરાવતા મંત્રથી ષડંગ ક્રિયાઓ યોગ્ય રીતે કરવી. સરયૂ તટે, મંદાર-વેદિકા પર સ્થિત પંકજાસન પર આ વિધાન કરવું.
Verse 106
श्यामं वीरासनासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्तं तद्धस्तं सीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥ १०६ ॥
શ્યામવર્ણ પ્રભુ વીરાસનમાં આસનસ્થ, જ્ઞાનમુદ્રાથી શોભિત; તેમનો હાથ ડાબી જાંઘ પર સ્થિત છે અને તેઓ સીતાજી તથા લક્ષ્મણ સાથે છે।
Verse 107
अवेक्षणाणमात्मानं मन्मथामिततेजसम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं केवलं मोक्षकांक्षया ॥ १०७ ॥
ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય વિષયોથી પર એવા આત્મસ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું—જે મન્મથથી પણ અતિ તેજસ્વી, શુદ્ધ સ્ફટિક સમ પ્રકાશમાન છે—અને જેને માત્ર મોક્ષકાંક્ષાથી જ શોધવામાં આવે છે।
Verse 108
चिंतयेत्परमात्मानमृतुलक्षं जपेन्मनुम् । सर्व्वं षडर्णवञ्चास्य होमनित्यार्चनादिकम् ॥ १०८ ॥
પરમાત્માનું ચિંતન કરીને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો. આ સાધનામાં ષડક્ષરી મંત્રથી માંડી હોમ, નિત્યાર્ચન વગેરે સર્વ વિધિઓ યથાવિધી કરવી।
Verse 109
वह्निः शेषासनो भांतः केवलो द्व्यक्षरो मनुः । एकाक्षरोक्त वत्सर्वं मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १०९ ॥
‘વહ્નિ’, ‘શેષાસન’, ‘ભાંત’ અને ‘કેવલ’—આ દ્વાક્ષરી પવિત્ર મંત્રો છે. પરંતુ એકાક્ષરી મંત્રમાં જ મુનિઓનું ધ્યાન, અર્ચન વગેરે સર્વ સાધનવિધિ સમાવી હોવાનું કહેવાયું છે।
Verse 110
तारमानारमानंगचास्त्रबीजैर्द्विवर्णकः । त्र्यक्षरो मंत्रराजः स्यात्षड्विधः सकलेष्टदः ॥ ११० ॥
તારા, માન, અર, માનંગ અને ચાસ્ત્ર—આ બીજાક્ષરોમાંથી રચાયેલ દ્વિવર્ણક ત્ર્યક્ષરી ‘મંત્રરાજ’ બને છે; તે ષડ્વિધ છે અને સર્વ ઇષ્ટ ફળ આપે છે।
Verse 111
व्द्यक्षरश्चंद्रभद्रांतो द्विविधश्चतुरक्षरः । एकार्णोक्तवदेतेषां मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १११ ॥
‘ચન્દ્રભદ્ર’ અંતવાળો દ્વાક્ષરી મંત્ર જણાવાયો છે, અને ચતુરાક્ષરી મંત્ર બે પ્રકારનો છે. આ મંત્રો માટે મુનિ-ધ્યાન, અર્ચન વગેરે વિધિ એકાક્ષરી મુજબ જ કરવી।
Verse 112
तारो रामश्चतुर्थ्यंतो वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा । अष्टार्णोऽयं महामंत्रो मुन्याद्यर्चा षडर्णवत् ॥ ११२ ॥
‘તાર’ (ૐ) પછી ચતુર્થીઅંત ‘રામાય’, સાથે વર્મ અને અસ્ત્ર મંત્રો તથા ‘વહ્નિવલ્લભા’ પદ—આ મહા અષ્ટાક્ષરી મંત્ર છે. મુનિ વગેરે થી આરંભ થતી અર્ચા-વિધિ ષડાક્ષરી જેવી જ કરવી।
Verse 113
तारो मया हृदंते स्याद्रामाय प्रणवांतिमः । शिवोमाराममंत्रोऽयमष्टार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ११३ ॥
મારા દ્વારા ‘તાર’ (પ્રણવ) હૃદયમાં ન્યાસ કરવો, અને અંતિમ પદ પ્રણવસહિત ‘રામાય’ હોવું. આ શિવ–ઉમા–રામ અષ્ટાક્ષરી મંત્ર સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે।
Verse 114
ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तो गायत्री छंद ईरितम् । शिवोमारामचंद्रोऽत्र देवता परिकीर्तितः ॥ ११४ ॥
અહીં ઋષિ સદાશિવ જણાવાયા છે; છંદ ગાયત્રી કહેવાયું છે; અને દેવતા તરીકે શિવ–ઉમા–રામચંદ્રનું કીર્તન કરાયું છે।
Verse 115
षड्वीर्ययामाय यातु ध्रुवपंचार्णयुक्तया । षडंगानि विधायाथ ध्यायेद्धृदि सुरार्चितम् ॥ ११५ ॥
ષડવીર્ય પ્રભુને ઉદ્દેશિત મંત્ર સાથે, ધ્રુવ પંચાક્ષરી જોડીને સાધકે પ્રવૃત્ત થવું. પછી ષડંગ-ન્યાસ કરીને, દેવોથી અર્ચિત પ્રભુનું હૃદયમાં ધ્યાન કરવું।
Verse 116
रामं त्रिनेत्रं सोमार्द्धधारिणं शूलिनं वरम् । भस्मोद्धूलितसर्वांगं कपर्द्दिनमुपास्महे ॥ ११६ ॥
અમે તે શ્રેષ્ઠ પ્રભુની ઉપાસના કરીએ છીએ—જે રામરૂપે રમણ કરે છે, ત્રિનેત્રધારી છે, મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર ધારણ કરે છે, ત્રિશૂલધારી છે; જેના સર્વ અંગ પવિત્ર ભસ્મથી ધૂળિત છે અને જે જટાધારી તપસ્વી છે।
Verse 117
रामाभिरामं सौंदर्यसीमां सोमावतंसिनीम् । पाशांकुशधनुर्बाणधरां ध्यायेत्रिलोचनाम् ॥ ११७ ॥
ત્રિનેત્રી દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ—જે રમા (લક્ષ્મી) સમ મનોહર, સૌંદર્યની પરમ સીમા, મસ્તક પર અર્ધચંદ્રને મુકુટરૂપે ધારણ કરનારી, અને પાશ, અંકુશ, ધનુષ્ય તથા બાણ ધારણ કરનારી છે।
Verse 118
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं त्रिमधुरान्वितैः । बिल्पपत्रैः फलैः पुष्पैस्तिलैर्वा पंकजैर्हुनेत् ॥ ११८ ॥
આ રીતે ધ્યાન કરીને એક લાખ વર્ણનો જપ કરવો; અને ત્રિમધુર (દૂધ, દહીં, ઘી) યુક્ત અર્પણો સાથે, બિલ્વપત્ર, ફળ, પુષ્પ, તલ અથવા કમળથી હવન કરવો।
Verse 119
स्वयमायांति निधयः सिद्धयश्च सुरेप्सिताः । तारो माया च भरताग्रजराममनोभवः ॥ ११९ ॥
દેવતાઓને પણ ઇચ્છનીય એવી નિધિઓ અને સિદ્ધિઓ સ્વયં આવી મળે છે. તેમજ તારા, માયા, મનોભવ (કામ) અને ભરતના અગ્રણિ શ્રીરામ પણ (કૃપાથી) પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 120
वह्निजायाद्वादशार्णो मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । अंगिराश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १२० ॥
“વહ્નિજાયા”માંથી દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર બને છે; તે અન્ય નામે ‘કલ્પદ્રુમ’ (ઇચ્છાપૂર્તિકારક) કહેવાય છે. તેના ઋષિ અંગિરા મુનિ, છંદ ગાયત્રી, અને અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પણ ફરી ગાયત્રી જ છે।
Verse 121
श्रीरामो भुवनाबीजं स्वाहाशक्तिः समीरितः । चंद्रैकमुनिभूनेत्रैर्मंत्रार्णैरंगकल्पनम् ॥ १२१ ॥
‘શ્રીરામ’ને ભુવનોનું બીજ (બીજમંત્ર) કહેવાયું છે અને ‘સ્વાહા’ તેની શક્તિ તરીકે જણાવાઈ છે. ‘ચંદ્ર–એક–મુનિ–ભૂ–નેત્ર’ આ સંખ્યા-સંકેતથી સૂચિત મંત્રાક્ષરો દ્વારા અંગકલ્પના (ન્યાસ) કરવો જોઈએ.
Verse 122
ध्यानपूजादिकं चास्च सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । प्रणवो हृदयं सीतापते रामश्च ङेंतिमः ॥ १२२ ॥
આ મંત્ર માટે ધ્યાન, પૂજા વગેરે સર્વ વિધિઓ ષડાક્ષરી મંત્રની જેમ જ કરવી જોઈએ. પ્રણવ (ૐ) તેનું હૃદય છે; ‘સીતા-પતે રામ’ તેનો અંતિમ ભાગ (સમાપ્તિ) છે.
Verse 123
हनद्वयांते वर्मास्त्रं मंत्रः षोडशवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो बृहती देवता पुनः ॥ १२३ ॥
‘હન’ એવા બે અક્ષરોના અંતે વર્માસ્ત્ર (રક્ષા-કવચ-અસ્ત્ર) મંત્ર છે, જે સોળ વર્ણોવાળો છે. તેના ઋષિ અગસ્ત્ય, છંદ બૃહતી, અને દેવતા ફરી તે જ (પૂર્વોક્ત) છે.
Verse 124
श्रीरामोऽहं तथा बीजं रां शक्तिः समुदीरिता । रामाब्धिवह्निवेदाक्षिवर्णैः पंचांगकल्पना ॥ १२४ ॥
‘હું શ્રીરામ છું’—આ મંત્ર. તેનું બીજ ‘રાં’ છે અને શક્તિ પણ તેમ જ જાહેર છે. ‘રામ–અબ્દિ–વહ્નિ–વેદાક્ષિ’ દ્વારા સૂચિત વર્ણોથી પંચાંગકલ્પના (પાંચ અંગનો ન્યાસ) કરવો જોઈએ.
Verse 125
ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य कुर्यात्षडर्णवत् । तारो हृञ्चैव ब्रह्मण्यसेव्याय पदमीरयेत् ॥ १२५ ॥
આનું ધ્યાન, પૂજા વગેરે બધું ષડાક્ષરી મંત્રની જેમ કરવું. પછી ‘તાર’ (ૐ) ને ‘હ્રીં’ સાથે ઉચ્ચારી ‘બ્રહ્મણ્યસેવ્યાય’ આ પદ બોલવું.
Verse 126
रामायाकुंठशब्दांतं तेजसे च समीरयेत् । उत्तमश्लोकधुर्याय स्वं भृगुः कामिकान्वितः ॥ १२६ ॥
“રામાયા” થી આરંભ કરીને “અકુણ્ઠ” શબ્દે અંત થતો મંત્ર ઉચ્ચારવો અને આધ્યાત્મિક તેજવૃદ્ધિ માટે પણ તેનો જપ કરવો. આ રીતે કામ્યભાવથી યુક્ત ભૃગુએ ઉત્તમશ્લોક-ધુર્ય ભગવાન વિષ્ણુને પોતાનો સ્તવ અર્પણ કર્યો।
Verse 127
दंडार्पितां प्रिये मंत्रो रामरामाक्षरो मतः । ऋषिः शुक्रस्तथानुष्टुप्छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १२७ ॥
પ્રિયે, શિષ્યને અર્પિત મંત્ર ‘રામ રામ’—આ દ્વાક્ષરી માનવામાં આવે છે. તેનો ઋષિ શુક્ર, છંદ અનુષ્ટુપ્ અને દેવતા સ્વયં રામ છે.
Verse 128
पादैः सर्वेण पंचांगं कुर्याच्छेषं षडर्णवत् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसैः सुधीः ॥ १२८ ॥
મંત્રને તેના સર્વ પાદો સહિત પૂર્ણરૂપે લઈને પંચાંગ કર્મ (અંગન્યાસાદિ) કરવું; અને બાકી ભાગને ષડર્ણવત્ (છ અક્ષર) મંત્ર સમાન માનવો. વિદ્વાન સાધકે એક લાખ જપ કરીને, તેના દશાંશે પાયસથી હોમમાં આહુતિ આપવી.
Verse 129
सिद्धमंत्रस्य भुक्तिः स्यान्मुक्तिः पातकनाशनम् । आदौ दाशरथायांते विद्महे पदमुच्चरेत् ॥ १२९ ॥
સિદ્ધ મંત્રથી ભોગ પણ મળે છે, મુક્તિ પણ મળે છે અને પાપનો નાશ પણ થાય છે. શરૂઆતમાં ‘દાશરથાય’ પદ બોલવું અને અંતે ‘વિદ્મહે’ શબ્દ ઉચ્ચારવો.
Verse 130
ततः सीतावल्लभाय धीमहीति समुच्चरेत् । तन्नो रामः प्रोचो वर्णो दयादिति च संवदेत् ॥ १३० ॥
પછી ‘સીતા વલ્લભાય ધીમહિ’ એમ ઉચ્ચારવું. ત્યારબાદ ‘પરમ વર્ણ (અક્ષર) તરીકે પ્રખ્યાત તે રામ અમને કૃપા કરે’ એમ પણ કહેવું.
Verse 131
एषोक्तारा मगायत्री सर्वाभीष्टफलप्रदा । पद्मासीतापदं ङेतं ठद्वयांतः षडक्षरः ॥ १३१ ॥
અહીં પ્રકટ કરાયેલી આ મગા-ગાયત્રી સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપનારી છે. તેને ‘પદ્માસીતાપદ’ રૂપે જાણવી; તે ષડક્ષરી છે અને અંતે દ્વિવર્ણયુક્ત છે.
Verse 132
वाल्मीकिश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः । सीता भगवती प्रोक्ता श्रीं बीजं वह्निसुन्दरी ॥ १३२ ॥
ઋષિ વાલ્મીકી છે, છંદ ગાયત્રી કહેવાયું છે. દેવતા ભગવતી સીતા; બીજ ‘શ્રીં’ અને શક્તિ ‘વહ્નિસુંદરી’ કહેવાય છે.
Verse 133
शक्तिः षड्दीर्घयुक्तेन बीजेनांगानि कल्पयेत् । ततो ध्यायन्महादेवीं सीतां त्रैलोक्यपूजिताम् ॥ १३३ ॥
ષડ્ દીર્ઘસ્વરયુક્ત શક્તિ-બીજથી અંગન્યાસ ગોઠવવો. ત્યારબાદ ત્રૈલોક્યપૂજિતા મહાદેવી સીતાનું ધ્યાન કરવું.
Verse 134
तप्तहाटकवर्णाभां पद्मयुग्मं करद्वये । सद्रत्नभूषणस्फूर्जद्दिव्यदेहां शुभात्मिकाम् ॥ १३४ ॥
તપ્ત સોનાની સમ કાંતિ ધરાવતી, બંને હાથમાં યુગલ કમળ ધારણ કરનારી. ઉત્તમ રત્નાભૂષણોથી ઝળહળતી દિવ્ય દેહવાળી, શુભસ્વરૂપા.
Verse 135
नानावस्त्रां शशिमुखीं पद्माक्षीं मुदितांतराम् । पश्यंतीं राघवं पुण्यं शय्यार्ध्यां षड्गुणेश्वरीम् ॥ १३५ ॥
નાનાવસ્ત્રોથી આવૃત, શશિમુખી, પદ્મનેત્રી, અંતરમાં આનંદિત। તે પુણ્ય રાઘવને નિહાળતી હતી; શય્યાર્હા, ષડ્ગુણ-ઐશ્વર્યયુક્ત ષડ્ગુણેશ્વરી હતી.
Verse 136
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । जुहुयात्कमलैः फुल्लैः पीठे पूर्वोदिते यजेत् ॥ १३६ ॥
આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે એક લાખ જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ પૂર્ણ વિકસિત કમળોથી હોમ કરવો અને પૂર્વોક્ત પીઠ પર પૂજા કરવી।
Verse 137
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य जानकीम् । संपूज्य दक्षिणे राममभ्यर्च्याग्रेऽनिलात्मजम् ॥ १३७ ॥
મૂલમંત્રથી મૂર્તિનો સંકલ્પ કરીને તેમાં જાનકીને આવાહન કરવું; તેમની વિધિવત પૂજા કરીને, જમણી બાજુ રામનું અને આગળ અનિલાત્મજ (હનુમાન)નું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરવું।
Verse 138
पृष्टे लक्ष्मणमभ्यर्च्य षट्कोणेष्वंगपूजनम् । पत्रेषु मंत्रिमुख्यंश्च बाह्ये लोकेश्वरान्पुनः ॥ १३८ ॥
પાછળ તરફ લક્ષ્મણનું અર્ચન કરીને, ષટ્કોણોમાં અંગપૂજન કરવું; પાંખડીઓ પર મુખ્ય મંત્રીઓનું અને બાહ્ય આવરણમાં ફરી લોકેશ્વરોનું પૂજન કરવું।
Verse 139
वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । जातीपुष्पैश्चन्दनाक्तै राजवश्याय होमयेत् ॥ १३९ ॥
વજ્ર વગેરેનું પણ વિધિવત પૂજન કરવાથી સાધક સર્વ સિદ્ધિઓનો સ્વામી બને છે. રાજવશ્ય માટે ચંદનલેપિત ચમેલીના પુષ્પોથી હોમ કરવો।
Verse 140
कमलैर्धनधान्याप्तिर्नीलाब्जैर्वशयन् जगत् । बिल्वपत्रैः श्रियः प्राप्त्यै दूर्वाभीरोराशांतये ॥ १४० ॥
કમળોથી ધન-ધાન્યની પ્રાપ્તિ થાય છે; નીલકમળોથી જગત વશ થાય છે; બિલ્વપત્રોથી શ્રી (સમૃદ્ધિ) મળે છે; અને દૂર્વા તથા અભીરુથી આશાજન્ય ચંચળતા શાંત થાય છે।
Verse 141
किं बहूक्तुन सौभाग्यं पुत्रान्पौत्रान्परं सुखम् । धनं धान्यं च मोक्षं च सीताराधनतो लभेत् ॥ १४१ ॥
વધારે શું કહીએ? સીતાજીની આરાધનાથી સૌભાગ્ય, પુત્ર-પૌત્ર, પરમ સુખ, ધન-ધાન્ય અને અંતે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 142
शक्रः सेंदुर्लक्ष्मणाय हृदयं सप्तवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १४२ ॥
લક્ષ્મણના હૃદય-મંત્રના ઋષિ શક્ર (ઇન્દ્ર) છે; તે સિંદૂરચિહ્નિત અને સાત વર્ણવાળો છે. આ મંત્ર માટે મુનિ અગસ્ત્ય ઋષિ, ગાયત્રી છંદ અને તે જ દિવ્ય દેવતા નિર્ધારિત છે।
Verse 143
लक्ष्मणाख्यो महावीरश्चाढ्यं हृद्वीजशक्तिके । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १४३ ॥
લક્ષ્મણ નામના મહાવીર હૃદ્-બીજશક્તિથી યુક્ત થઈ, છ દીર્ઘ સ્વરોથી સમૃદ્ધ બીજ-મંત્ર વડે ષડંગ-ન્યાસ આચરે।
Verse 144
द्विभुजं स्वर्णरुचुरतनुं पद्मनिभेक्षणम् । धनुर्बाणकरं रामसेवासंसक्तमानसम् ॥ १४४ ॥
દ્વિભુજ, સુવર્ણકાંતિમય દેહ, કમળસમાન નેત્ર; ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનાર, જેના મન રામસેવામાં સંપૂર્ણ આસક્ત છે।
Verse 145
ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । मध्वाक्तैः पायसैर्हुत्वा रामपीठे प्रपूजयेत ॥ १४५ ॥
આ રીતે ધ્યાન કરીને સાધકે મંત્રનો વર્ણલક્ષ (એક લાખ અક્ષર) જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ મધુ-મિશ્રિત પાયસની આહુતિથી અર્પણ કરી, રામ-પીઠ પર વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 146
रामवद्यजनं चास्य सर्वसिद्धिप्रदो ह्ययम् । साकल्यं रामपूजाया यदीच्छेन्नियतं नरः ॥ १४६ ॥
આ રામ-સ્તુતિનું જપ/ઉચ્ચારણ નિશ્ચયે સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છે. જે નિયમિત પુરુષ રામપૂજાનું સંપૂર્ણ ફળ ઇચ્છે, તેણે આને નિયમપૂર્વક નિત્ય કરવું જોઈએ.
Verse 147
तेन यत्नेन कर्त्तव्यं लक्ष्मणार्चनमादरात् । श्रीरामचंद्रभेदास्तु बहवः संति सिद्धिदाः ॥ १४७ ॥
અતએવ એ જ પ્રયત્નથી આદરપૂર્વક લક્ષ્મણનું અર્ચન કરવું જોઈએ. શ્રીરામચંદ્રના અનેક ભેદ/રૂપો છે અને તે સિદ્ધિ આપનાર છે.
Verse 148
तत्साधकैः सदा कार्यं लक्ष्मणाराधनं शुभम् । अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा सुसमाहितैः ॥ १४८ ॥
અતએવ સાધકોએ સદા શુભ લક્ષ્મણ-આરાધન કરવું જોઈએ—અષ્ટોત્તર સહસ્ર જપ અથવા ઓછામાં ઓછા શત જપ—પૂર્ણ એકાગ્રતાથી.
Verse 149
लक्ष्मणस्य मनुर्जप्यो मुमुक्षुभिरतंद्रितैः । अजप्त्वा लक्ष्मणमनुं राममंत्रान् जपंति ये ॥ १४९ ॥
મોક્ષ ઇચ્છનારોએ આળસ છોડીને લક્ષ્મણનો મંત્ર જપવો જોઈએ. જે લક્ષ્મણ-મંત્ર જપ્યા વિના રામ-મંત્રો જપે છે (તે યોગ્ય ક્રમનું પાલન કરતા નથી).
Verse 150
न तेषां जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे । यो जपेल्लक्ष्मणमनुं नित्यमेकांतमास्थितः ॥ १५० ॥
તેમને સિદ્ધિ ઉત્પન્ન થતી નથી; ઊલટું પગલે પગલે હાનિ જ થાય છે. (પરંતુ) જે એકાંતનો આશ્રય લઈને નિત્ય લક્ષ્મણ-મંત્ર જપે છે (તે યોગ્ય માર્ગે છે).
Verse 151
मुच्यते सर्वपापेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । जयप्रधानो मंत्रोऽयं राज्यप्राप्त्यैकसाधनम् ॥ १५१ ॥
મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે. વિજય-પ્રધાન આ મંત્ર રાજ્યપ્રાપ્તિનું એકમાત્ર અસરકારક સાધન છે.
Verse 152
नष्टराज्याप्तये मंत्रं जपेल्लक्षं समाहितः । सोऽचिरान्नष्टराज्यं स्वं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥ १५२ ॥
નષ્ટ રાજ્ય પાછું મેળવવા એકાગ્ર મનથી આ મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો જોઈએ. તે ટૂંક સમયમાં પોતાનું ગુમાવેલું રાજ્ય નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરશે—શંકા નથી.
Verse 153
ध्यायन्राममयोध्यायामभिषिक्त मनन्यधीः । पञ्चायुतं मनुं जप्त्वा नष्टराज्यमवाप्नुयात् ॥ १५३ ॥
અયોધ્યામાં અભિષિક્ત શ્રીરામનું ધ્યાન કરીને, અનન્ય બુદ્ધિથી મંત્રનો પાંચ હજાર જપ કરે તો નષ્ટ રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 154
नागपाशविनिर्मुक्तं ध्यात्वा लक्ष्मणमादरात् । अयुतं प्रजपेन्मंत्रं निगडान्मुच्यते ध्रुवम् ॥ १५४ ॥
નાગપાશથી મુક્ત થયેલા લક્ષ્મણનું આદરપૂર્વક ધ્યાન કરીને મંત્રનો દસ હજાર જપ કરવો; તે નિશ્ચયે બંધનોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 155
वातात्मजेनानीताभिरोषधीभिर्गतव्यथम् । ध्यात्वा लक्षं जपन्मंत्रमल्पमृत्युं जयेद्धुवम् ॥ १५५ ॥
વાયુપુત્ર લાવેલી ઔષધિઓથી વ્યથા દૂર થાય છે. પછી ધ્યાન કરીને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવાથી અલ્પમૃત્યુ (અકાળ ભય) પર નિશ્ચિત વિજય મળે છે.
Verse 156
घातयंतं मेघनादं ध्यात्वा लक्षं जपेन्मनुम् । दुर्जयं वापि वेगेन जयेद्रिपुकुलं महत् ॥ १५६ ॥
મેઘનાદ-ઘાતકનું ધ્યાન કરીને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો. ત્યારે દુર્જેયને પણ વેગથી જીતીને શત્રુકુળોની મહાસેનાને પરાજિત કરી વિજય મેળવે છે.
Verse 157
ध्यात्वा शूर्पणखानासाछेदनोद्युक्तमानसम् । सहस्रं प्रजपेन्मंत्रं पुरुहूतादिकान् जयेत् ॥ १५७ ॥
શૂર્પણખાની નાસિકા છેદવામાં ઉદ્યત મનથી ધ્યાન કરીને મંત્રનો એક હજાર જપ કરવો; તેથી પુરુહૂત આદિ પર વિજય થાય છે.
Verse 158
रामपादाब्जसेवार्थं कृतोद्योगमथो स्मरन् । प्रजपल्लँक्षमेकांते महारोगात्प्रमुच्यते ॥ १५८ ॥
શ્રીરામનું સ્મરણ કરીને તેમના પાદપદ્મની સેવામાં ઉદ્યમ કરે; જે એકાંતમાં મંત્રનો એક લાખ જપ કરે છે તે મહારોગથી મુક્ત થાય છે.
Verse 159
त्रिमासं विजिताहारो नित्यं सप्तसहस्रकम् । अष्टोत्तरशतैः पुष्पैर्निश्छेद्रैः शातपत्रकैः ॥ १५९ ॥
ત્રણ માસ આહારને સંયમમાં રાખીને દરરોજ સાત હજાર (જપ) કરવો; અને છિદ્રરહિત, શતપત્ર એવા ૧૦૮ કમળપુષ્પોથી પૂજન કરવું.
Verse 160
पूजयित्वा विधानेन पायसं च सशर्करम् । निवेद्य प्रजपेन्मंत्रं कुष्टरोगात्प्रनुच्यते ॥ १६० ॥
વિધિ પ્રમાણે પૂજન કરીને, ખાંડમિશ્રિત પાયસનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું; પછી મંત્રનો જપ કરવો—એથી કુષ્ઠરોગ (ચર્મવ્યાધિ)માંથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 161
विजने विजिताहारः षण्मासं विधिनामुना । क्षयरोगात्प्रमुच्येत सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १६१ ॥
એકાંત સ્થાને રહી, આહારને સંપૂર્ણ સંયમમાં રાખીને, જે આ વિધાનને છ માસ સુધી અનુસરે છે, તે ક્ષયરોગથી મુક્ત થાય છે. આ સત્ય છે—સત્ય જ; કોઈ સંશય નથી.
Verse 162
अभिमंत्र्य जलं प्रातर्मंत्रेण त्रिः समाहितः । त्रिसंध्यं वा पिबेन्नित्यं मुच्यते सर्वरोगतः ॥ १६२ ॥
પ્રાતઃ એકાગ્ર ચિત્તે મંત્રનો ત્રણ વાર જપ કરીને જળને અભિમંત્રિત કરવું; પછી નિત્ય તેને પીવું—અથવા ત્રિસંધ્યાએ. આમ કરવાથી સર્વ રોગોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 163
दारिद्र्यं च पराभूतं जायते धनदोपमः । विषादिदोषसंस्पर्शो न भवेत्तु कदाचन ॥ १६३ ॥
દારિદ્ર્ય અને અપમાન દૂર થાય છે, અને મનુષ્ય ધન-સમૃદ્ધિ સમાન વૈભવ પામે છે; તેમજ વિષાદ વગેરે દોષોનો સ્પર્શ પણ કદી થતો નથી.
Verse 164
मनुना मंत्रितैस्तोयैः प्रत्येहं क्षालयेन्मुखम् । मुखनेत्रादिसंभूताञ्जयेद्द्व्रोगांश्च दारुणान् ॥ १६४ ॥
મંત્રિત જળથી પ્રતિદિન મુખ ધોવું જોઈએ. આમ કરવાથી મુખ, નેત્ર વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થતા ભયંકર રોગો પર પણ વિજય મળે છે.
Verse 165
पीत्वाभिमंत्रितं त्वंभः कुक्षिरोगान् जयेद्ध्रुवम् । लक्ष्मणप्रतिमां कृत्वा दद्याद्भक्त्या विधानतः ॥ १६५ ॥
અભિમંત્રિત જળ પીવાથી ઉદરરોગો નિશ્ચિત રીતે જીતાય છે. લક્ષ્મણની પ્રતિમા બનાવી, વિધાન મુજબ ભક્તિથી તેનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 166
स सर्वेभ्योऽथ रोगेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । कन्यार्थी विमलापाणिग्रहणासक्तमानसः ॥ १६६ ॥
એવો પુરુષ સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. કન્યાર્થી બની પવિત્ર કન્યાના નિર્મળ પાણિગ્રહણમાં મન આસક્ત કરે તો।
Verse 167
ध्यायन् लक्षं जपेन्मंत्री अब्जैर्हुत्वा दशांशतः । ईप्सितां लभते कन्यां शीग्रमेव न संशयः ॥ १६७ ॥
દેવતા અને મંત્રનું ધ્યાન કરીને સાધકે એક લાખ જપ કરવો; અને તેની દશાંશ સંખ્યાના કમળોથી હોમ કરવો. ત્યારે ઇચ્છિત કન્યા શીઘ્ર મળે—સંદેહ નથી।
Verse 168
दीक्षितं जुंभणास्त्राणां मंत्रेषु नियतव्रतम् । ध्यात्वा च विधिवन्नित्यं जपेन्मासत्रयं मनुम् ॥ १६८ ॥
જુંભણાસ્ત્રના મંત્રોમાં વિધિપૂર્વક દીક્ષા લઈને, તે મંત્રોમાં નિયત વ્રત પાળવું. પછી વિધિ પ્રમાણે ધ્યાન કરીને નિત્ય ત્રણ મહિના સુધી મંત્રજપ કરવો।
Verse 169
पूजापुरःसरं सप्तसहस्रं विजितेंद्रियः । सर्वासामपि विद्यानां तत्त्वज्ञो जायते नरः ॥ १६९ ॥
જેણે ઇન્દ્રિયો જીતી છે અને પૂજાને મુખ્ય રાખીને સાત સહસ્ર (વાર) આચરણ કર્યું છે, તે પુરુષ સર્વ વિદ્યાઓના તત્ત્વનો જ્ઞાતા બને છે।
Verse 170
विश्वामित्रक्रतुवरे कृताद्भुतपराक्रमम् । ध्यायँल्लक्षं जपेन्मंत्रं मुच्यते महतो भयात् ॥ १७० ॥
વિશ્વામિત્રના શ્રેષ્ઠ યજ્ઞના અદ્ભુત પરાક્રમનું ધ્યાન કરીને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; તેથી મહાભયથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 171
कृतनित्यक्रियः शुद्धस्त्रिकालं प्रजपेन्मनुम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् ॥ १७१ ॥
જે વિધિપૂર્વક નિત્યકર્મ કરી શુદ્ધ બને, તે ત્રિકાળ મંત્રજપ કરે. સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે શ્રીવિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 172
दीक्षितो विधिवन्मंत्री गुणैर्विगतकल्मषः । स्वाचारनियतो दांतो गृहस्थो विजितेंद्रियः ॥ १७२ ॥
વિધિપૂર્વક દીક્ષા લીધેલો મંત્રસાધક ગુણોથી શુદ્ધ અને કલ્મષરહિત રહે; પોતાના આચારમાં નિયમિત, દમનશીલ, ગૃહસ્થ અને ઇન્દ્રિયજयी રહે.
Verse 173
ऐहिकाननपेक्ष्यैव निष्कामो योऽर्चयेद्विभुम् । स सर्वान्पुण्यपापौधान्दग्ध्वा निर्मलमानसः ॥ १७३ ॥
જે નિષ્કામ બની, ઐહિક ફળની અપેક્ષા વિના, સર્વવ્યાપી પ્રભુની આરાધના કરે છે—તે પુણ્ય-પાપના સંગ્રહને દગ્ધ કરી નિર્મળ મનવાળો બને છે.
Verse 174
पुनरावृत्तिरहितः शाश्वतं पदमश्वतं पदमश्नुते । सकामो वांछितान् लब्ध्वा भुक्त्वा भोगान् मनोगतान् ॥ १७४ ॥
જે પુનરાવર્તનથી રહિત છે તે શાશ્વત પદને પામે છે. અને જે સકામ છે તે ઇચ્છિત વસ્તુઓ મેળવી, મનગમતા ભોગ ભોગવી, નશ્વર પદને જ પામે છે.
Verse 175
जातिरमरश्चिरं भूत्वा याति विष्णोः परं पदम् । निद्राचन्द्रान्विता पश्चाद्भरताय हृदंतिमः ॥ १७५ ॥
દીર્ઘકાળ અમરભાવ પ્રાપ્ત કરીને તે જીવ શ્રીવિષ્ણુના પરમ પદે જાય છે. ત્યારબાદ ‘નિદ્રા’ અને ‘ચંદ્ર’થી યુક્ત થઈ તે ભરતના હૃદયમાં અંતઃસ્થ આધાર બને છે.
Verse 176
सप्ताक्षरो मनुश्चास्य मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । बकः सेंदुश्च शत्रुध्नपरं ङेतं हृदंतिमः ॥ १७६ ॥
આ દેવતા/મંત્ર માટે મંત્ર સાત અક્ષરનો છે. તેના ઋષ્યાદિ તથા પૂજનવિધિ (ઋષ્યાદિ-ન્યાસ વગેરે) પૂર્વોક્ત રીતે જ કરવી. તેના સંકેતો ‘બક’ (બગલો) અને ‘ઇન્દુ’ (ચંદ્ર) છે; આ શત્રુધ્ન—શત્રુનાશક—પ્રયોગ છે; અને અંતે ‘હૃદય’ અંત વિનિયોગ થાય છે॥ ૧૭૬ ॥
Verse 177
सप्ताक्षरोऽयं शत्रुध्नमंत्रः सर्वेष्टसिद्धिदः ॥ १७७ ॥
આ સાત અક્ષરનો ‘શત્રુધ્ન’ મંત્ર સર્વ ઇષ્ટ સિદ્ધિઓ આપનાર છે॥ ૧૭૭ ॥
Verse 178
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बुहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे रामाद्युपासनावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનમાં, સનત્કુમાર-વિભાગના તૃતીય પાદમાં ‘રામાદ્ય ઉપાસનાવર્ણન’ નામનો ત્રિસપ્તતિતમો (૭૩મો) અધ્યાય સમાપ્ત થયો॥ ૭૩ ॥
Frequently Asked Questions
It is presented as the most excellent among Rāma-mantras, with explicit mantra-credentials and a complete ritual template (ṣaḍaṅga-nyāsa, dhyāna, puraścaraṇa, and homa). The text emphasizes its pāpa-kṣaya power—even for mahāpātakas—while still situating its proper use within dharmic intent oriented to mokṣa rather than mere technique.
The Yantra-rāja is a premier ritual diagram featuring a hexagonal structure, an eight-petalled lotus, and an outer solar-petal ring, populated with coded bīja placements and protective Sudarśana enclosures. The chapter specifies inscription materials (e.g., birch-bark with aṣṭa-gandha), wearing locations (neck/right arm/head), and operational contexts (auspicious day, favorable nakṣatra) for rites ranging from protection and prosperity to coercive ritual operations.
It enumerates many result-oriented applications (health, longevity, wealth, subjugation, restoration of sovereignty), but explicitly warns that those who use ritual applications merely as techniques do not gain the ‘hereafter.’ The larger framing repeatedly returns to jīvanmukti and Viṣṇu’s supreme abode as the higher aim.
Sītā is installed and worshipped as an integral left-side presence of Rāma and also through distinct mantra-forms and a dedicated meditation, yielding prosperity, progeny, and liberation. Lakṣmaṇa is treated as a required sequential prerequisite for effective Rāma-mantra accomplishment, with his own mantra, dhyāna, and applied rites for protection, health, bondage-release, and kingship-restoration.