Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 68

Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana

Devanagari script

तत्रस्थवायुबीजोत्थवायुना च तदूर्द्ध्वकम् । त्रिकोणं मंडलं वह्नेस्तत्रस्थवह्निबीजतः ॥ ६८ ॥

Transliteration

tatrasthavāyubījotthavāyunā ca tadūrddhvakam | trikoṇaṃ maṃḍalaṃ vahnestatrasthavahnibījataḥ || 68 ||

Translation

ત્યાં સ્થિત વાયુ-બીજથી ઉત્પન્ન વાયુ દ્વારા તેને ઉપર ઉઠાવવું. અને ત્યાં જ સ્થિત વહ્નિ-બીજથી અગ્નિનું ત્રિકોણાકાર મંડળ પ્રગટ થાય છે.

Word by Word

• तत्र-स्थ-वायु-बीज-उत्थ-वायुना: by the wind arising from the wind-seed situated there
• तत्र-स्थ-वायु-बीज-उत्थ-वायुना: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तत्र (अव्यय) + स्थ (√स्था, क्त/निष्ठा-आधारित विशेषण) + वायु (प्रातिपदिक) + बीज (प्रातिपदिक) + उत्थ (√स्था/उत्+√स्था, क्त-आधारित) + वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः बहुपद-तत्पुरुषः (‘there-situated wind-seed-born wind’); करणार्थे प्रयोगः

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक-निपात

• तत्-ऊर्ध्वकम्: that which is above it / the upward part
• तत्-ऊर्ध्वकम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + ऊर्ध्वक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘that which is above it/upward’—विशेषण/उपपद-समासभावः

• त्रि-कोणम्: triangular
• त्रि-कोणम्: कर्म-विशेषण (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + कोण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (‘three-angled/triangular’), विशेषणम् ‘मण्डलम्’

• मण्डलम्: circle/maṇḍala
• मण्डलम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वह्नेः: of fire
• वह्नेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वह्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• तत्र-स्थ-वह्नि-बीजतः: from the fire-seed situated there
• तत्र-स्थ-वह्नि-बीजतः: अपादान (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय) + स्थ (√स्था, क्त-आधारित) + वह्नि (प्रातिपदिक) + बीज (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय-प्रत्यय, ablative)
• Form: पञ्चम्यर्थक-अव्यय (ablatival adverb): ‘from the fire-seed situated there’; समासपूर्वकं तः-प्रत्ययान्तम्

Speaker

Sanatkumara (in instruction to Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Vayu
• Agni

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches an inner ritual method where elemental forces are invoked through bīja-mantras: Vāyu elevates and purifies, and Agni manifests as a triangular maṇḍala to burn impurities—supporting disciplined sādhana and subtle-body purification.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

While technical, it supports Bhakti by prescribing purification and focused visualization so the mind becomes fit for steady remembrance and worship; the controlled rise of Vāyu and the presence of Agni symbolize refining attention before devotion.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Mantra-prayoga and ritual-technical visualization: using bīja-syllables, forming a specific geometric maṇḍala (fire as a triangle), and sequencing elemental operations—typical of the technical instruction stream preserved in Book 1.3.