Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
નારદ પૂછે છે—ભગવાન મૃકંડુના પુત્રરૂપે કેવી રીતે જન્મ્યા અને પ્રલયમાં માર્કંડેયે વિષ્ણુની માયા કેવી રીતે જોઈ. સનક કહે છે—મૃકંડુ ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશે છે; હરિના તેજમાંથી પુત્ર જન્મે છે અને તેનું ઉપનયન થાય છે. પિતા સંધ્યા-ઉપાસના, વેદાધ્યયન, સંયમ, હાનિકારક વાણીનો ત્યાગ અને વૈષ્ણવ સદ્ગુણીજનનો સંગ શીખવે છે. માર્કંડેય અચ્યુત માટે તપ કરે છે, પુરાણ-સંહિતા સંબંધિત સામર્થ્ય પામે છે અને પ્રલયમાં જળ પર પાનાં સમો રહી યોગનિદ્રામાં સ્થિત હરિને જુએ છે. પછી નિમેષથી કલ્પ, મન્વંતર, બ્રહ્માના દિવસ-રાત અને પરાર્ધ સુધી કાળમાનનું વર્ણન આવે છે. સૃષ્ટિ ફરી શરૂ થતાં તે જનાર્દનની સ્તુતિ કરે છે; ભગવાન ભાગવત-લક્ષણો કહે છે—અહિંસા, અદ્વેષ, દાન, એકાદશી, તુલસી-સેવા, માતા-પિતા/ગાય/બ્રાહ્મણ-સેવા, તીર્થયાત્રા અને શિવ-વિષ્ણુ સમભાવ. શાલગ્રામમાં ધ્યાન અને ધર્મથી તેને નિર્વાણ મળે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥
નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન! તે ભગવાન મૃકંડુના પુત્ર કેવી રીતે બન્યા? અને ભાર્ગવવંશજ હરિએ શું કર્યું? તે મને કહો।
Verse 2
श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥
પુરાણોમાં પણ એવું સાંભળવામાં આવે છે કે મહામુનિ માર્કંડેયે ચિરંજીવી પર આવેલા પ્રલયકાળે વૈષ્ણવી માયાનું દર્શન કર્યું હતું।
Verse 3
सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥
સનકે કહ્યું—હે નારદ! સાંભળો; હું તમને આ સનાતન કથા કહું છું, જે વિષ્ણુભક્તિથી પરિપૂર્ણ છે અને માર્કંડેય મુનિના પ્રસંગને લગતી છે।
Verse 4
तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥
તપસ્યાના અંતે સત્તમ ઋષિ મૃકંડુએ લગ્ન કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ સ્થિર, નિર્ભય, શાંત, સંયમી અને કૃતાર્થ હતા॥ ૪ ॥
Verse 5
तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥
તેમની પત્ની શુદ્ધ અને દક્ષ હતી, સદા પતિપરાયણા. મન, વાણી અને દેહ—ત્રણે રીતે તે પતિવ્રતા હતી॥ ૫ ॥
Verse 6
काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥
સમયે તેણે હરિના તેજના અંશથી ઉત્પન્ન ગર્ભ ધારણ કર્યો. દસ માસના અંતે તેણે પરમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો॥ ૬ ॥
Verse 7
स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥
શુભ લક્ષણોવાળા પુત્રને જોઈ તે ઋષિ અત્યંત પ્રસન્ન થયો. તેણે વિધિપૂર્વક જાતકર્મ અને મંગલવિધિઓ કરાવ્યાં॥ ૭ ॥
Verse 8
स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥
એ બાળક ત્યાં શુક્લપક્ષના ચંદ્રમા જેવી રીતે વધતો ગયો. પછી પાંચમા વર્ષે આનંદપૂર્વક તેનું ઉપનયન સંસ્કાર કરવામાં આવ્યું॥ ૮ ॥
Verse 9
शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, તેણે વૈદિક શિક્ષા—ધર્મની સુવ્યવસ્થિત સંહિતા—રચી. પુત્ર, દ્વિજોને જોઈને વિધાન મુજબ સદા નમસ્કાર કરવો જોઈએ.
Verse 10
त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥
દિવસના ત્રણ સંધિકાળે સૂર્યનું અભ્યર્ચન કરીને અને જલાંજલિ અર્પણ કરીને, વેદાધ્યયન પૂર્વક વૈદિક કર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 11
ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥
બ્રહ્મચર્ય અને તપ દ્વારા હરિની સદા પૂજા કરવી જોઈએ; અને જે નિષિદ્ધ છે તે—દુષ્ટ સંભાષણ વગેરે થી શરૂ કરીને—વર્જવું જોઈએ.
Verse 12
साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥
વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ સાધુઓની સંગતમાં સદા રહેવું જોઈએ. કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ ન કરવો; સર્વના હિતનું આચરણ કરવું.
Verse 13
इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥
પુત્ર, પૂજા, વેદાધ્યયન અને દાન—આ સદા કરવાં યોગ્ય છે. પિતાની એવી આજ્ઞાથી મુનિશ્રેષ્ઠ માર્કંડેયે તેમ જ કર્યું.
Verse 14
चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥
મહાભાગ મુનિ માર્કંડેય સદા ધર્મમાર્ગે ચાલતા રહ્યા અને સતત હરિનું ચિંતન કરતા રહ્યા; તેઓ કરુણામય અને ધર્મવત્સલ હતા.
Verse 15
आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥
તેઓ આત્મસંયમી અને સત્યવ્રત, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી; વશી, શાંત, મહાજ્ઞાની અને સર્વ તત્ત્વાર્થમાં પારંગત હતા.
Verse 16
तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥
ધીમાન માર્કંડેયે અચ્યુતની કૃપા મેળવવા પરમ તપ કર્યું; આ રીતે તેમણે જગન્નાથની આરાધના કરી.
Verse 17
पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥
અચ્યુતે પુરાણ-સંહિતા રચવાનો વર આપ્યો; તેથી તે મુનિ માર્કંડેય ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 18
चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥
ચિરંજીવી, દેવદેવ ચક્રધારીના મહાભક્તે—જગત એકમાત્ર મહાસાગર બન્યું ત્યારે—જનાર્દનના સ્વપ્રભાવનું દર્શન કર્યું.
Verse 19
तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥
હે વિપ્રો, તેને દૃષ્ટાંતરૂપે દર્શાવવા હરીએ તેને જગતમાંથી પાછો ખેંચ્યો નથી. તે મૃકંડુનો બુદ્ધિમાન પુત્ર, વિષ્ણુભક્તિથી સમન્વિત હતો.
Verse 20
तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥
તે મહાભયંકર જલરાશિમાં માર્કંડેય સુકાયેલા પાનાંની જેમ તરતો સ્થિર રહ્યો, જ્યાં સુધી સ્વયં હરી યોગનિદ્રામાં શયન કરતા રહ્યા.
Verse 21
तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥
હવે હું તેનું પ્રમાણ કહું છું; મારા કહેલા કાળમાનને સાંભળો—તે દસ અને પાંચ, એટલે પંદર નિમેષોથી નિર્ધારિત કહેવાય છે.
Verse 22
काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥
હે પદ્મજના પ્રિય પુત્ર, ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલા થાય; ત્રીસ કલા મળીને એક ક્ષણ; અને એવા છ (ક્ષણ)થી એક ઘટિકા સ્મૃત છે.
Verse 23
तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥
તેના દ્વિગુણથી એક મુહૂર્ત બને; એવા ત્રીસથી એક દિવસ થાય. ત્રીસ દિવસથી બે પક્ષોથી યુક્ત એક માસ બને છે.
Verse 24
ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥
બે માસથી ઋતુ થાય; તેવી ત્રણ ઋતુઓથી અયન (અર્ધવર્ષ) કહેવાય છે. બે અયનથી વર્ષ બને; અને તે જ દેવતાઓનો એક દિવસ ગણાય છે॥૨૪॥
Verse 25
उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥
ઉત્તરાયણને દિવસ કહે છે અને દક્ષિણાયણને રાત્રિ. તેમજ મનુષ્યનો એક માસ પિતૃઓનો ‘દિવસ’ કહેવાય છે॥૨૫॥
Verse 26
तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥
અતએવ સૂર્ય-ચંદ્રના સંયોગ અને ગણતરીથી ઉત્તમ કલ્પનું પ્રમાણ જાણવું જોઈએ. બાર હજાર દિવ્ય વર્ષો એક દૈવત-યુગ બને છે॥૨૬॥
Verse 27
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥
બે હજાર દૈવ-યુગ માનવ ગણતરીમાં બ્રાહ્મ-કલ્પ કહેવાય છે. અને એકોતેર દિવ્ય યુગોથી એક મન્વંતરનું પ્રમાણ થાય છે॥૨૭॥
Verse 28
चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥
હે મુને, આ ચૌદ (મન્વંતરો) દ્વારા બ્રહ્માના દિવસનું પ્રમાણ નક્કી થાય છે; અને દિવસ જેટલો, એટલી જ રાત્રિ પણ કહેવાય છે॥૨૮॥
Verse 29
नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! તે સમયે ત્રિલોકનો નાશ થાય છે. હવે સાંભળો—માનવ સહસ્ર (વર્ષ) પ્રમાણે તે કાળનું જે પ્રમાણ ગણાય છે તે.
Verse 30
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥
હે મુને! બ્રહ્માનો એક દિવસ ચતુર્યુગના સહસ્ર ચક્રો જેટલો છે. એ જ રીતે તેનો માસ અને વર્ષ પણ (એવા દિવસોથી બનેલા) જાણવાં, હે વેધસ।
Verse 31
परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥
હે દ્વિજજનોએ! તે મત પ્રમાણે બે પરાર્ધનો કાળ થાય છે. એટલા જ પ્રમાણનો ‘વિષ્ણુનો દિવસ’ જાણવો; અને તેની રાત્રિ પણ ત્રિવિધ કહી છે.
Verse 32
मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥
ત્યારે મૃકંડુનો પુત્ર સુકાયેલા પાનની જેમ અચળ રહ્યો. તે ભયંકર જલમય વિસ્તારમાં વિષ્ણુશક્તિથી પોષિત થઈ, પરમાત્માનું ધ્યાન કરતો, હરિના સાન્નિધ્યમાં સ્થિત રહ્યો.
Verse 33
अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥
પછી નિર્ધારિત કાળ આવી પહોંચતાં, યોગનિદ્રાથી મુક્ત થઈ, તેણે બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—ની સૃષ્ટિ કરી.
Verse 34
संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥
જળ સંહૃત થયેલું અને વિશ્વ સર્જાયેલું જોઈ મૃકંડુનો પુત્ર આશ્ચર્યચકિત અને પરમાનંદિત થયો અને હરિના ચરણોમાં પ્રણામ કરી વંદન કર્યું।
Verse 35
शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥
મહામુનિ માર્કંડેયે શિરસ પર અંજલિ ધરી, ઇષ્ટ સ્તુતિ-વચનો દ્વારા સદૈવ આનંદમય સ્વરૂપ ધરાવનાર પ્રભુની સ્તુતિ કરી।
Verse 36
मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—હું સહસ્રશિરસ દેવ, અનામય નારાયણ, આધારરહિત વાસુદેવ એવા જનાર્દનને પ્રણામ કરું છું।
Verse 37
अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥
અપરિમેય, અજર, નિત્ય, સદૈવ આનંદમય એક સ્વરૂપ; તર્કાતીત અને અવર્ણનીય એવા જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 38
अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥
અક્ષર, પરમ, નિત્ય; વિશ્વને સર્વત્ર જોનાર, વિશ્વનો ઉદ્ભવકારણ; સર્વ તત્ત્વમય અને શાંત સ્વરૂપ એવા જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 39
पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥
પુરાણસ્વરૂપ, સિદ્ધ સનાતન પરમપુરુષ, સર્વજ્ઞાનનું એકમાત્ર આશ્રય, પરાત્પરથી પણ પરે રૂપ ધરાવનાર જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 40
परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥
તમે પરમ જ્યોતિ, પરમ ધામ, પરમ પાવન—અર્થાત્ પરમ પદ છો. સર્વમાં એકરૂપ પરમ જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 41
तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥
જે સદા આનંદસ્વરૂપ, ચિન્માત્ર છે; પરમોના પણ પરમ પદ છે; સર્વવ્યાપી, સનાતન, શ્રેષ્ઠ—એ જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 42
सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥
જે સગુણ પણ છે, નિર્ગુણ પણ; શાંત; માયાતીત થઈને પણ માયાના અધિપતિ; અરૂપ થઈને પણ બહુરૂપ—એ જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 43
यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥
જેમામાં તે ભગવાન આ વિશ્વનું સર્જન કરે છે, પાલન કરે છે અને લય પણ કરે છે—એ આદિદેવ, ઈશાન જનાર્દનને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 44
परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥
હે પરમેશ્વર, પરમાનંદસ્વરૂપ, શરણાગતવત્સલ! હે કરુણાસિંધુ, મનથી પરે પ્રભુ, મને બચાવો; તમને નમસ્કાર.
Verse 45
एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥
આ રીતે સ્તુતિ કરતા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, જગદગુરુ માર્કંડેયને શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાને પરમ પ્રીતિથી કહ્યું।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—લોકમાં જે ભાગવત છે અને જેમનું મન ભગવાનના ભક્તોમાં લીન છે, તેમનાથી હું પ્રસન્ન છું; તેમાં શંકા નથી. હું તેમને સદા રક્ષું છું.
Verse 47
अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હું જ સદા ગુપ્ત સ્વરૂપે રહું છું; ભગવાનના ભક્તનું રૂપ ધારણ કરીને હું લોકોને હંમેશા રક્ષું છું.
Verse 48
मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥
માર્કંડેય બોલ્યા—ભાગવતોના લક્ષણો શું છે? કયા કર્મથી તેઓ ભાગવત બને છે? કૌતૂહલથી ભરેલો હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 49
श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ભાગવતોના લક્ષણો સાંભળ. તેમની મહિમા તો કરોડો શબ્દોથી પણ પૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતી નથી.
Verse 50
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥
જે સર્વ જીવોના હિતચિંતક, ઈર્ષ્યા-દ્વેષરહિત, સંયમી, નિસ્પૃહ અને શાંત હોય— તેઓ જ ખરેખર ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 51
कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥
જે કર્મ, મન અને વાણીથી પરને પીડા આપતા નથી અને અપરીગ્રહમાં સ્થિત રહે છે— તેઓ જ ભાગવત તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 52
सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥
જેઓની સાત્ત્વિક બુદ્ધિ સત્કથા-શ્રવણમાં સ્થિર રહે છે, અને જે ભગવાનના ભક્તો તથા વિષ્ણુભક્તિ— બન્નેમાં રત છે— તેઓ જ ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 53
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥
જે નરોત્તમ માતા-પિતાની શুশ્રૂષા કરે છે અને તે સેવાને ગંગા તથા વિશ્વેશ્વર સમાન પવિત્ર માને છે— તેઓ જ ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 54
ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥
જે ભગવાનની અર્ચનામાં રત છે અને જે તેના સાધક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેઓ પૂજા જોઈને હર્ષિત થઈ અનુમોદન કરે છે—એ જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 55
व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥
જે વ્રતધારીઓ અને યતિઓની પરિચર્યા-સેવામાં તત્પર રહે છે અને પરનિંદાથી વિમુક્ત છે—એ જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 56
सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥
જે નરશ્રેષ્ઠ સૌના હિતનાં વચનો બોલે છે અને આ લોકમાં જે ગુણગ્રાહી (અન્યના સદ્ગુણોને ગ્રહણ કરનાર) છે—તેઓ જ ભાગવત તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 57
आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥
જે નરશ્રેષ્ઠ સર્વ ભૂતોને આત્મવત્ જુએ છે અને શત્રુ-મિત્રમાં સમભાવ રાખે છે—એ જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 58
धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥
જે ધર્મશાસ્ત્રોનું પ્રવચન કરે છે, જે સત્યવચનમાં રત છે અને જે સત્પુરુષોની શુશ્રૂષા-સેવા કરે છે—એ જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 59
व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥
જે પુરાણોનું વ્યાખ્યાન કરે છે, જે તેમ જ શ્રદ્ધાથી તેને સાંભળે છે, અને જે તે ઉપદેશક વક્તામાં ભક્તિ રાખે છે—તે જ ખરેખર ભગવાનના ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 60
ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥
જે લોકો સદા ગાય અને બ્રાહ્મણોની સેવા કરે છે, અને જે તીર્થયાત્રામાં પરાયણ રહે છે—તે જ ખરેખર ભગવાનના ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 61
अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥
બીજાના ઉદયને જોઈને જે આનંદથી અભિનંદન કરે છે, અને જે હરિનામમાં પરાયણ રહે છે—તે જ ખરેખર ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 62
आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥
જે બાગ-ઉદ્યાન રોપવામાં રત રહે છે, જે તળાવોનું રક્ષણ કરે છે, અને જે સરોવર તથા કૂવો બનાવે છે—તે જ ખરેખર ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 63
ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥
જે જનહિતાર્થે તળાવો બનાવે છે, જે દેવસદન (મંદિરો) રચે છે, અને જે ગાયત્રી જપમાં નિરત રહે છે—તે જ ખરેખર ભાગવતોત્તમ છે.
Verse 64
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥
જે હરિના નામો સાંભળીને અતિહર્ષિત થઈ તેમનું અભિનંદન કરે છે અને જેમના શરીરે રોમાંચ ઊભો થાય છે—તે જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 65
तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥
જે લોકો તુલસીના કાનનને જોઈ નમસ્કાર કરે છે, અને જેમના કાન તે પવિત્ર કાષ્ઠથી અંકિત/અલંકૃત છે—તે જ ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 66
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥
જે તુલસીની સુગંધ શ્વસતાં જ સંતોષ પામે છે, અને જે તેના મૂળની પવિત્ર મૃત્તિકાનું પણ પૂજન/આદર કરે છે—તે જ ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 67
आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥
જે આશ્રમાચારના પાલનમાં નિરત છે, અતિથિપૂજન કરે છે, અને વેદાર્થ કહી શકે છે—તે જ નિશ્ચય ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 68
शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥
જે શિવના પ્રિય છે, શિવમાં આસક્ત છે, શિવપાદાર્ચનમાં રત છે, અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે—તે જ નિશ્ચય ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 69
व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥
જે સતત હરિ અને મહાત્મા શંભુ (શિવ) ના નામો ઉચ્ચારે છે, અને જે રુદ્રો તે નામોચ્ચારથી અલંકૃત છે—તે જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 70
ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥
જે બહુ દક્ષિણાસહિત યજ્ઞક્રતુઓ દ્વારા મહાદેવની પૂજા કરે છે, અથવા પરમ ભક્તિથી હરિની આરાધના કરે છે—તે જ ખરેખર ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 71
विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥
જે શાસ્ત્રોને જાણી પરહિત માટે તેનો ઉપદેશ આપે છે, અને જે સર્વત્ર ગુણોના ભાગીદાર રહે છે—તે જ ભાગવત તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 72
शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥
જે પરમેશ્વર શિવ અને પરમાત્મા વિષ્ણુ પ્રત્યે સમબુદ્ધિ તથા સમાન શ્રદ્ધાથી વર્તે છે—તે જ ભાગવત તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 73
शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥
જે શિવના અગ્નિકાર્યોમાં નિરત રહે છે, પંચાક્ષર મંત્રજપમાં રમે છે, અને શિવધ્યાનમાં લીન રહે છે—તે જ નિશ્ચયે ભાગવતોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 74
पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥
જે પીવાનું પાણી દાન કરવામાં તત્પર છે, તેમજ અન્નદાનમાં રત છે, અને એકાદશી વ્રતમાં અડગ છે—તે જ નિશ્ચયે ભગવાનના ભક્તોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 75
गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥
જે ગોદાનમાં તત્પર છે, જે કન્યાદાનમાં રત છે, અને જે મારા હિતાર્થે કર્મ કરે છે—તે જ નિશ્ચયે ભગવાનના ભક્તોમાં ઉત્તમ છે.
Verse 76
एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥
હે વિપ્ર! અહીં એવા ભાગવત ભક્તોમાંથી થોડાકનું જ કીર્તન થયું છે; હું પણ તેમને સંપૂર્ણ રીતે કહી શકું તેમ નથી—કરોડો વર્ષોમાં પણ નહીં.
Verse 77
तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥
અતએવ, હે વિપ્રેન્દ્ર! તું પણ સદા સુશીલ બન; સર્વ ભૂતોનો આશ્રય, સંયમી, મૈત્રીભાવવાળો અને ધર્મમાં પરાયણ રહેજે.
Verse 78
पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥
યુગાંત સુધી વારંવાર સર્વ ધર્મનું આચરણ કરતાં, અને મારી મૂર્તિના ધ્યાનમાં નિરત રહીને, તું પરમ નિર્વાણને પ્રાપ્ત કરશી.
Verse 79
एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥
આ રીતે કૃપાનિધાન દેવેશએ પોતાના ભક્ત મૃકંડુના પુત્રને વરદાન આપી, એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા।
Verse 80
मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥
મહાભાગ્યશાળી માર્કંડેય સદા હરિભક્તિમાં રત રહી પરમ ધર્મનું આચરણ કરતો અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ યજ્ઞો કરતો હતો।
Verse 81
शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥
શાલગ્રામના મહાક્ષેત્રમાં તેણે પરમ તપ કર્યું; ધ્યાનથી કર્મ ક્ષય કરીને પરમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 82
तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥
અતએવ જે હરિની પૂજા કરે અને સર્વ જીવોનું હિત કરે, તે મનમાં ઇચ્છિત જે કંઈ હોય તે નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 83
सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥
સનક બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! તું પૂછેલું સર્વ, એટલે ભગવદ્ભક્તિનું માહાત્મ્ય, મેં કહી દીધું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 84
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘માર્કણ્ડેય-વર્ણન’ નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥૫॥
Frequently Asked Questions
It functions as a theological demonstration of Viṣṇu’s sovereign māyā and protection of the devotee: Mārkaṇḍeya remains sustained on the cosmic waters while Hari abides in yogic repose, underscoring bhakti as a means of stability across dissolution and creation. The episode also motivates the chapter’s technical kalpa–manvantara chronology, placing devotion within a cosmic-scale framework.
A Bhāgavata is characterized by universal benevolence, non-injury in thought/speech/deed, freedom from envy, self-control and non-possessiveness, love of hearing Purāṇic discourse, service to parents, cows, and brāhmaṇas, observance of Ekādaśī, generosity (water/food/cow gifts), delight in Hari-nāma, reverence for Tulasi, and an equal-minded honoring of Śiva and Viṣṇu.
By defining time from nimeṣa up to Brahmā’s day/night and parārdha measures, the text frames vrata-kalpa, daily rites, and mokṣa-dharma within an ordered cosmic chronology—implying that dharma and bhakti are not merely personal piety but practices aligned with the structure of creation, dissolution, and divine governance.