Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
સનક નારદને પ્રાયશ્ચિત્તનું અનિવાર્ય મહત્ત્વ સમજાવે છે—પ્રાયશ્ચિત્ત વિના કરેલા કર્મ નિષ્ફળ છે, અને સાચી શુદ્ધિ નારાયણાભિમુખ ભાવથી જ થાય છે. અધ્યાયમાં ચાર મહાપાતક—બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, સુવર્ણસ્તેય અને ગુરુતલ્પગમન—નિર્ધારિત કરીને, આવા પાતકીઓનો સંગ પણ પાંચમો દોષ ગણાયો છે; તેમજ સહવાસની અવધિ પ્રમાણે પતનની તીવ્રતા બતાવવામાં આવી છે. બ્રાહ્મણાદિ હત્યા માટે કપાસધારણ તપ, તીર્થવાસ, ભિક્ષા, સંધ્યોપાસના અને બહુવર્ષીય વ્રતો જેવા પ્રાયશ્ચિત્તો; રાજદંડના નિયમો અને સ્ત્રી-બાળક-રોગી માટે શમનો પણ વર્ણવાયા છે. સુરાના પ્રકારો, પાત્રો, ઔષધીય અપવાદો અને ચાન્દ્રાયણથી પુનઃદીક્ષા જણાવાય છે. ચોરીના પ્રાયશ્ચિત્તમાં સોનું-ચાંદીનું મૂલ્યાંકન, ત્રસરેણુથી સુવર્ણ સુધીના સૂક્ષ્મ માપ, તેમજ પ્રાણાયામ અને ગાયત્રીજપની મર્યાદાઓ નિર્ધારિત છે. અયોગ્ય સંભોગ, પશુહિંસા, અશૌચ-સંસ્પર્શ, ભોજન અને વાણીના નિષેધો પણ આવે છે. અંતે મોક્ષધર્મરૂપે હરિભક્તિ અને વિષ્ણુસ્મરણની મહિમા—એકવાર સ્મરણથી પણ પાપરાશિ નાશ પામે અને ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ ફળ મળે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये श्रृणु नारद सांप्रतम् । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે નારદ, હવે પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ કહું છું; સાંભળ. પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો સર્વ કર્મફળ પ્રાપ્ત કરે છે॥
Verse 2
प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने । तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम् ॥ २ ॥
હે મુને, પ્રાયશ્ચિત્ત વિના કરાયેલું જે કર્મ છે તે સર્વથા નિષ્ફળ કહેવાયું છે; તે રાક્ષસી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સેવિત માનવામાં આવે છે॥
Verse 3
कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः । प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः ॥ ३ ॥
કામ-ક્રોધથી રહિત અને ધર્મશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત એવા બ્રાહ્મણોને—સર્વ ધર્મફળ ઇચ્છનારોએ—ધર્મ વિષે પૂછવું જોઈએ॥
Verse 4
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः । न निष्पुनंति विप्रेंद्र सुराभांडमिवापगाः ॥ ४ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! નારાયણથી પરાંમુખ થયેલાઓએ કરેલા પ્રાયશ્ચિત્તો તેમને શુદ્ધ કરતા નથી; જેમ દારૂથી ભરેલા પાત્રને નદી પણ ધોઈ શુદ્ધ કરી શકતી નથી।
Verse 5
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ५ ॥
બ્રહ્મહંતા, સુરાપી, ચોર અને ગુરુતલ્પગ—આ બધા મહાપાતકી કહેવાય છે; અને એમની સંગત કરનાર પાંચમો ગણાય છે।
Verse 6
यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः । संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु ॥ ६ ॥
જે કોઈ પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી તેની સાથે શયન, આસન અને ભોજન વહેંચીને રહે, તેને સર્વ ધર્મકર્મોમાં પતિત જાણવો।
Verse 7
अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् । स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत् ॥ ७ ॥
અજ્ઞાનવશ જો કોઈએ બ્રાહ્મણનો વધ કર્યો હોય, તો તે વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરી જટા રાખે; અને પોતે જ મારેલા તે વિપ્રનું કપાલ પણ ધારણ કરે।
Verse 8
तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा । तद्द्रव्यं ध्वजदंडे तु धृत्वा वनचरो भवेत् ॥ ८ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે ન મળે તો કપાલપાત્ર અથવા બીજું યોગ્ય પાત્ર લે; અને તે આવશ્યક દ્રવ્ય ધ્વજદંડ પર ધારણ કરીને વનચારી બને।
Verse 9
वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः । सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ॥ ९ ॥
તે ત્યાં એક સમય સુધી વસે, વન્ય આહારથી નિર્વાહ કરી મિતાહારી રહે. વિધિપૂર્વક સંધ્યા-ઉપાસના કરે અને ત્રિકાળ સ્નાન આચરે.
Verse 10
अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गंधमाल्यादि वर्जयेत् ॥ १० ॥
અભ્યાસ અને અધ્યાપનમાં વિઘ્ન કરનાર બધું ત્યજી, હરિનું સતત સ્મરણ કરવું. સદા બ્રહ્મચારી રહી, સુગંધ, માળા વગેરે ભોગ-શૃંગારનો ત્યાગ કરવો.
Verse 11
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा । यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत् ॥ ११ ॥
તે તીર્થોમાં તથા પુણ્ય આશ્રમોમાં પણ નિવાસ કરે. જો વન્ય પદાર્થોથી નિર્વાહ ન થાય, તો ગામમાં જઈ વિધિપૂર્વક ભિક્ષાથી જીવન યાપન કરે.
Verse 12
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते ॥ १२ ॥
આ રીતે હરિપરાયણ બની તે બાર વર્ષનું વ્રત કરે. બ્રહ્મહત્યારો પણ તેથી શુદ્ધિ પામે છે અને ફરી વૈદિક કર્મો માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 13
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः । गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत् ॥ १३ ॥
વ્રતના મધ્યમાં જો તે મૃગો દ્વારા કે રોગો દ્વારા મારાય, અથવા ગાયના નિમિત્તે કે દ્વિજના હિતાર્થે પ્રાણ પણ ત્યાગે—(એવો મરણ ધર્મ્ય માનવામાં આવે છે)।
Verse 14
यद्वा दद्याद्द्विजेंद्राणां गवामयुतमुत्तसम् । एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात् ॥ १४ ॥
અથવા દ્વિજેન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠને દસ હજાર ગાયોના ઉત્તમ દાન આપવું. આ પ્રાયશ્ચિત્તોમાંથી કોઈ એક કરવાથી બ્રહ્મહત્યારો પણ શુદ્ધ થાય છે॥૧૪॥
Verse 15
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् । अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा ॥ १५ ॥
દીક્ષિત ક્ષત્રિયને મારી નાખ્યા પછી નિશ્ચયે બ્રહ્મહત્યાવ્રત આચરવું. અથવા અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો, કે ઊંચાઈ પરથી પડવું પણ (પ્રાયશ્ચિત્ત) કહેવાયું છે॥૧૫॥
Verse 16
दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् । आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
દીક્ષિત બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યા પછી પ્રાયશ્ચિત્તવ્રત દ્વિગુણ કરીને આચરવું. અને આચાર્ય આદિના વધમાં એ જ વ્રત ચતુર્ગુણ કહેવાયું છે॥૧૬॥
Verse 17
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् । एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज ॥ १७ ॥
પરંતુ માત્ર એક બ્રાહ્મણનો વધ કર્યો હોય તો એક વર્ષ સુધી પ્રાયશ્ચિત્તવ્રત આચરવું. હે દ્વિજ! આ રીતે બ્રાહ્મણવધનું પ્રાયશ્ચિત્તવિધાન કહાયું છે॥૧૭॥
Verse 18
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् । ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः ॥ १८ ॥
ક્ષત્રિય માટે દંડ દ્વિગુણ કહેવાયો છે અને વૈશ્ય માટે ત્રિગુણ સ્મૃત છે. જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણને મારી નાખે, તેને બુદ્ધિમાનો મુશલથી મૃત્યુદંડયોગ્ય કહે છે॥૧૮॥
Verse 19
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः । ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे ॥ १९ ॥
શાસ્ત્રોમાં નિશ્ચય છે કે દંડવિધાન માત્ર રાજાએ જ કરવું. બ્રાહ્મણીના વધમાં દંડ અડધો થાય છે, અને અવિવાહિતા કન્યાના વધમાં દંડ ચોથો ભાગ રહે છે.
Verse 20
हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत् ॥ २० ॥
ઉપનયન ન થયેલાઓનો વધ થાય તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પાદ-વ્રત કરવું. અને જો કોઈ બ્રાહ્મણે ક્ષત્રિયનો વધ કર્યો હોય તો તેને છ વર્ષ સુધી કૃચ્છ્ર તપ કરવું.
Verse 21
संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् । दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान् ॥ २१ ॥
વૈશ્યના વધ માટે ત્રણ વર્ષનું પ્રાયશ્ચિત્ત, અને શૂદ્રના વધ માટે એક વર્ષનું. દીક્ષિત પુરુષની પત્નીનો વધ તથા બ્રાહ્મણીનો વધ—બન્ને માટે આઠ વર્ષનું પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે.
Verse 22
ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् । प्रायश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम ॥ २२ ॥
બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રતનું આચરણ કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે શુદ્ધ થાય છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જ્યાં જ્યાં પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન છે, ત્યાં સર્વત્ર તે લાગુ પડે છે.
Verse 23
वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ २३ ॥
વૃદ્ધ, રોગી, સ્ત્રી અને બાળક માટે (દંડ વગેરેનું) અડધું જ મનીષીઓએ કહ્યું છે. અને સુરા ત્રણ પ્રકારની જાણવી—ગૌડી, પૈષ્ટી અને માધ્વી.
Verse 24
चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद । क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने ॥ २४ ॥
હે નારદ! ચારેય વર્ણો તથા સ્ત્રીઓ પણ આર્પેય (આચમનરૂપ પવિત્ર પાન) કરી શકે છે. હે મુનિ! દૂધ, ઘી અથવા ગોમૂત્ર—એમાંથી કોઈ એકથી તે કરવું.
Verse 25
स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् । पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः ॥ २५ ॥
સ્નાન કરીને, ભીનું વસ્ત્ર ધારણ કરીને, નિયમિત થઈ નારાયણનું સ્મરણ કરવું. પછી (દ્રવ્યને) પક્વ લોખંડ સમાન બનાવી, ત્યારબાદ જળ પાન કરવું.
Verse 26
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् । ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत् ॥ २६ ॥
તે લોખંડના પાત્રમાં અથવા આયસ (ઇસ્પાત) પાત્રમાં જ પીવું. પરંતુ તાંબાના પાત્રમાં જે પીવે, તે પીધા પછી મૃત્યુને પામે છે.
Verse 27
सुरापी शुद्धिमाप्नोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते । अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत् ॥ २७ ॥
સુરાપાન કરનાર પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ પામે છે; અન્ય રીતે શુદ્ધિ માન્ય નથી. પરંતુ જો દ્વિજ અજ્ઞાનથી તેને બીજું સમજી સૂરા પી લે, તો તે વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે.
Verse 28
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः । यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत् ॥ २८ ॥
જે બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રતને યોગ્ય રીતે આચરે છે અને તેના સંબંધિત બાહ્ય ચિહ્નો તથા ભોગોનો ત્યાગ કરે છે, તે જો રોગનિવૃત્તિ માટે માત્ર ઔષધરૂપે સૂરા પીવે, તો તે ઔષધાર્થે જ ગણાય છે.
Verse 29
तस्योपनयनं भूयस्तथा चांद्रायणद्वयम् । सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभांडोदकं तथा ॥ २९ ॥
તેના માટે ફરી ઉપનયન સંસ્કાર કરવો અને તેમ જ બે ચાન્દ્રાયણ વ્રતો કરવાં. દારૂથી સ્પર્શાયેલ પાત્ર તથા દારૂના ભાંડામાં રહેલું પાણી—બન્ને માટે પણ આ જ વિધાન છે.
Verse 30
सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् । तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम् ॥ ३० ॥
તેઓ કહે છે કે ‘ચન્દ્ર’નું ભક્ષણ પણ દારૂ પીવા સમાન છે. તેમ જ તાળ (પામ), પાનસ (કઠોળ), દ્રાક્ષ અને ખારજૂરથી ઉત્પન્ન પદાર્થો પણ એ જ નિષિદ્ધ વર્ગમાં ગણાય છે.
Verse 31
माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः ॥ ३१ ॥
માધુક, શૈલ, આરિષ્ટ, મૈરેય અને નાળિકેરજ (નારિયેળથી બનેલું); તેમજ ગૌડી, માધ્વી, સુરા અને મદ્ય—આ રીતે આને અગિયાર પ્રકારનાં મદિરાપેય તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે.
Verse 32
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन । एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः ॥ ३२ ॥
વિપ્રે ક્યારેય આમાંથી કોઈપણનું પાન ન કરવું જોઈએ. પરંતુ કોઈ દ્વિજ અજ્ઞાનવશ આમાંથી કોઈ એક પી જાય, (તો તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત આગળ જણાવાશે)।
Verse 33
तस्योपनयनं भूयस्तप्तकृच्छ्रं चरेत्तथा । समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा ॥ ३३ ॥
તેના માટે ફરી ઉપનયન સંસ્કાર કરવો અને ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું—કર્મ સમક્ષ થયું હોય કે પરોક્ષ, બળજબરીથી થયું હોય કે ચોરીના કારણે પણ થયું હોય તો પણ.
Verse 34
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः । सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम् ॥ ३४ ॥
પરના ધનનું અપહરણ જ ‘સ્તેય’ (ચોરી) કહેવાય છે, એમ બુદ્ધિમાનો કહે છે. સુવર્ણનું પ્રમાણ મનુ વગેરે ધર્મવિધાતાઓએ નિર્ધારિત કર્યું છે.
Verse 35
वक्ष्ये श्रृणुष्व विप्रेंद्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् । गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते ॥ ३५ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, સાંભળો—હું પ્રાયશ્ચિત્ત-ઉપદેશને સિદ્ધ કરનાર સાધન કહું છું. જેમ ગવાક્ષથી પ્રવેશેલા સૂર્યકિરણોના મધ્યમાં પ્રકાશ સ્પષ્ટ દેખાય છે તેમ.
Verse 36
त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः । त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः ॥ ३६ ॥
ત્રસરેṇુના પ્રમાણને બુદ્ધિમાનો ‘રજ’ કહે છે. આઠ ત્રસરેṇુથી એક નિષ્ક થાય, અને તેના ત્રણથી ‘રાજસર્ષપ’ પ્રમાણ બને છે.
Verse 37
गौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते । यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पंचकं स्मृतः ॥ ३७ ॥
ત્રણ ગૌરસર્ષપથી એક માન થાય; તેના છને ‘યવ’ કહે છે. ત્રણ યવથી ‘કૃષ્ણલ’ થાય, અને પાંચ કૃષ્ણલને ‘માષ’ તરીકે સ્મૃતિમાં કહ્યું છે.
Verse 38
माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद । हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
હે નારદ, સોળ માષને એક ‘સુવર્ણ’ કહેવાયું છે. અજ્ઞાનવશ બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણસંબંધિત ધન) નો નાશ/હિંસા થાય તો, પૂર્વવત્ બાર વર્ષ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.
Verse 39
कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च ॥ ३९ ॥
કપાલધ્વજ ધારણ કર્યા વિના પણ બ્રહ્મહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું જોઈએ. તેમ જ ગુરુજન, યજ્ઞકર્તા અને અન્ય ધાર્મિક પુરુષોના વિષયમાં પણ વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.
Verse 40
श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् । कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम् ॥ ४० ॥
વેદવિદ્ શ્રોત્રિય દ્વિજોથી જો કોઈએ સોનું ચોર્યું હોય, તો નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્ત એ જ રીતે આચરવું; અને સાચા પશ્ચાત્તાપ સાથે સમગ્ર દેહ પર ઘૃત (ઘી)નો લેપ કરવો.
Verse 41
करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते । ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च ॥ ४१ ॥
જે ગોબરથી ઢંકાઈ પછી દહન થાય છે, તે ચોરીના પાપથી મુક્ત થાય છે. તેમ જ ક્ષત્રિયે બ્રાહ્મણનું ધન લીધું હોય તો પશ્ચાત્તાપ પ્રાપ્ત કર્યા પછી શુદ્ધ થાય છે.
Verse 42
पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं श्रृणुष्व मे । तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः ॥ ४२ ॥
પછી એ જ સ્થળે તેને ફરીથી અર્પણ/પરત આપવું જોઈએ. તેનું વિધાન મારી પાસેથી સાંભળો—ત્યાં ‘સાંતપન’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને બાર દિવસ ઉપવાસ કરવો.
Verse 43
शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् । रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च ॥ ४३ ॥
હે દેવર્ષિ! આ રીતે કરવાથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; નહીંતર મનુષ્ય પતિત બને છે—વિશેષ કરીને રત્નાસન, મનુષ્ય, સ્ત્રી, ધેનુ (ગાય), ભૂમિ વગેરે વિષયોમાં.
Verse 44
सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते । त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः ॥ ४४ ॥
સુવર્ણ સમાન મૂલ્યવસ્તુઓ વિષે પ્રાયશ્ચિત્ત અર્ધું કહેવાયું છે. ત્રસરેણુ જેટલું અતિ સૂક્ષ્મ સોનું ચોરી લીધું હોય તો પણ મન સમાધાન રાખી વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ॥૪૪॥
Verse 45
प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः । प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम् ॥ ४५ ॥
વિધિપૂર્વક બે પ્રાણાયામ કરવાથી માનવ શુદ્ધ થાય છે. નિષ્ક-પ્રમાણ (સુવર્ણ) લીધું હોય તો ત્રણ પ્રાણાયામ કરવા જોઈએ॥૪૫॥
Verse 46
प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्षपमात्रके । गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः ॥ ४६ ॥
રાજસર્ષપ (રાજકીય રાઈ) ની માત્રાથી ચાર પ્રાણાયામોની માપણી કહેવાઈ છે. હે વિવેકી, સોનું હરણના વિષয়ে ગૌરસર્ષપ (સફેદ રાઈ) નું પ્રમાણ પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ॥૪૬॥
Verse 47
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम् । यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः ॥ ४७ ॥
સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક ગાયત્રીનો આઠ હજાર જપ કરે તો, યવમાત્ર સોનાની ચોરીના દોષથી દ્વિજ શુદ્ધ થાય છે॥૪૭॥
Verse 48
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् । हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत् ॥ ४८ ॥
સાંજથી આરંભ કરીને બીજા દિવસે પ્રાતઃ સુધી વેદમાતા (ગાયત્રી) નો જપ કરવો. કૃષ્ણલમાત્ર સોનું લીધું હોય તો સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રતનું આચરણ કરવું॥૪૮॥
Verse 49
माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते । गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
માષપ્રમાણ જેટલું સોનું ચોરાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે. ગોમૂત્રમાં પકવેલા જવનો આહાર લઈને એક વર્ષ રહે તો શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 50
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः ॥ ५० ॥
હે મુનીશ્વર! સંપૂર્ણ પ્રમાણનું સોનું ચોરનારએ મન એકાગ્ર કરીને બાર વર્ષ સુધી બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 51
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि । कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ५१ ॥
પરંતુ સોનાના માન-પ્રમાણ કરતાં ઓછી માત્રામાં ચાંદી ચોરાય તો યોગ્ય રીતે સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; નહીંતર તે પતિત બને છે.
Verse 52
दशनिष्कांतपर्यंतमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् । हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चांद्रायणं मुने ॥ ५२ ॥
હે મુને! જો કોઈ વિદ્વાન ચાંદી ચોરે—ચાર નિષ્કના મૂલ્ય સુધી, અને તેથી વધુમાં દસ નિષ્ક સુધી—તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 53
दशादिशतिष्कांतं यः स्तेयी रजतस्य तु । चांद्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम् ॥ ५३ ॥
જે ‘દશાદિશતিষ્કાંત’ નામના પ્રમાણ જેટલી ચાંદી ચોરે, તેના પાપવિશોધન માટે દ્વિ-ચાંદ્રાયણ વ્રત કહેલું છે.
Verse 54
शतादूर्द्धूं सहस्त्रांतं प्रोक्तं चांद्रायणत्रयम् । सहस्त्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ५४ ॥
સોથી વધુ અને હજાર સુધીની ચોરી માટે ત્રિવિધ ચાન્દ્રાયણ વ્રત કહેલું છે. પરંતુ હજારથી વધુ ચોરી થાય તો બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રત આચરવું જોઈએ.
Verse 55
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कांते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
કાંસ્ય અને પિત્તલ મુખ્ય એવા વાસણોમાં, તેમજ અયસ્કાંત (લોહચુંબક/લોહ) માં પણ, ‘પરાક’નું પ્રમાણ સહસ્ર નિષ્ક જણાવાયું છે.
Verse 56
प्रायश्चित्तं तु रत्नानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥ ५६ ॥
રત્નોની ચોરીનું પ્રાયશ્ચિત્ત ચાંદીની ચોરી સમાન સ્મૃત છે. તેમજ ગુરુ-તલ્પગામી (ગુરુની શય્યા ભંગ કરનાર) માટેનું પ્રાયશ્ચિત્ત પણ અહીં ઉચરાયું છે.
Verse 57
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिंद्यात्पापमुदीरयन् ॥ ५७ ॥
અજ્ઞાનવશ કોઈ પુરુષ પોતાની માતા પાસે—અથવા પિતાની બીજી પત્ની પાસે પણ—ગમન કરે, તો પાપ સ્વીકારીને પોતે જ પોતાના અંડકોષ કાપી નાખે.
Verse 58
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छंद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥ ५८ ॥
અંડકોષને હાથમાં પકડીને તે નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશા તરફ જાય; અને માર્ગમાં ચાલતાં સુખ-દુઃખનો કદી વિચાર ન કરે.
Verse 59
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥ ५९ ॥
જે જોયા વિના જતા હોય તેને સ્પર્શ કરીને જાય છે, તે શુદ્ધ થાય છે. અથવા દોષ બોલીને 'મરુત્પ્રપતન' નામનું પ્રાયશ્ચિત કરવું જોઈએ.
Verse 60
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥ ६० ॥
જો કોઈ વિચાર કર્યા વિના પોતાના વર્ણ કે ઉચ્ચ વર્ણની સ્ત્રી સાથે ગમન કરે, તો તેણે બાર વર્ષ સુધી સાવધાન રહીને બ્રહ્મહત્યાનું વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 61
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! અભ્યાસથી સવર્ણા કે ઉત્તમ વર્ણની સ્ત્રી પાસે જાય, તો સૂકા છાણાની આગમાં બળીને શુદ્ધિ પામે છે.
Verse 62
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥ ६२ ॥
જો માતાના કિસ્સામાં વીર્યપાત પહેલાં જ અટકી જાય, તો બ્રહ્મહત્યાનું વ્રત કરવું; પણ જો વીર્યપાત થાય તો અગ્નિમાં બળી જવું.
Verse 63
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥ ६३ ॥
સવર્ણા કે ઉત્તમ વર્ણની સ્ત્રીઓમાં વીર્યપાતથી નિવૃત્ત થાય, તો વિષ્ણુમાં તત્પર રહીને નવ વર્ષ સુધી બ્રહ્મહત્યાનું વ્રત કરવું.
Verse 64
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् । गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत् ॥ ६४ ॥
જો વૈશ્યા સ્ત્રી વિષે—વિશેષ કરીને પિતાની પત્ની વિષે—અપરાધ થયો હોય, તો છ વર્ષનું પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું. અને શૂદ્રા સ્ત્રી વિષે—વિશેષ કરીને ગુરુપત્ની વિષે—અપરાધ થયો હોય, તો ત્રણ વર્ષનું વ્રત કરવું.
Verse 65
मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् । पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः ॥ ६५ ॥
જે પુરુષ કામમોહમાં માતાની બહેન, પિતાની બહેન, આચાર્યપત્ની, શ્વશુરની પત્ની, પિતૃવ્યપત્ની, માતુલાની, તેમજ પોતાની જ પુત્રી પાસે જાય—તે મહાપાતકનો ભાગી બને છે.
Verse 66
दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि । एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम् ॥ ६६ ॥
વિધિ પ્રમાણે બે દિવસમાં બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્ત વ્રત કરવું; અને જે કર્મ ત્રણ વર્ષ સુધી કરવાનું હોય, તે એક જ દિવસે અનેક વાર પુનઃ કરવું.
Verse 67
एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति । दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा ॥ ६७ ॥
એકવાર પણ વર્ષભરનું વ્રત પૂર્ણ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે. પરંતુ જે અગ્નિથી દગ્ધ થયો હોય, તે ત્રણ દિવસ ગયા પછી જ શુદ્ધ થાય—બીજો ઉપાય નથી.
Verse 68
चांजालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा । मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत् ॥ ६८ ॥
જે કામવશ ચાંડાલ સ્ત્રી, પુષ્કસા સ્ત્રી, પોતાની વહુ, પોતાની બહેન, મિત્રની પત્ની અથવા શિષ્યની પત્ની પાસે જાય—તે ઘોર પાપનો ભાગી બને છે.
Verse 69
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर । अकामतो व्रजेद्यस्तु सोऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६९ ॥
હે મુનીશ્વર! બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત છ વર્ષ સુધી કરવું જોઈએ. પરંતુ જો કોઈ અજાણતાં તે દોષમાં પડી જાય, તો તેણે એક વર્ષનું કૃચ્છ્ર-વ્રત વિધિપૂર્વક આચરવું.
Verse 70
महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ ७० ॥
મહાપાતકી સાથેના સંગ-સંસર્ગ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે. તે પ્રાયશ્ચિત્તથી જેનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય, તે સર્વ ધર્મકર્મોનું પૂર્ણ ફળ પામે છે.
Verse 71
यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महांदिचतुर्ष्वपि । तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
બ્રહ્મહા વગેરે ચાર મહાદોષીઓમાં જેની સાથે જેમનો સંગ થાય, તે સંગ અનુસાર તે-તે પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત પૂર્ણ કરીને તે નિઃસંદેહ શુદ્ધિ પામે છે.
Verse 72
अज्ञानात्पंचरात्रं तु संगमेभिः करोतियः । कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७२ ॥
જો કોઈ અજ્ઞાનવશ સંભોગ કરતી વેળાએ પાંચારાત્ર-વ્રત આચરે, તો તેણે વિધિપૂર્વક ‘કાય-કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; નહિંતર તે પતિત બને છે.
Verse 73
द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् । संगंकृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत् ॥ ७३ ॥
બાર દિવસ સુધીના સંગ-સંસર્ગ માટે ‘મહા-શાંતપન’ પ્રાયશ્ચિત્ત સ્મૃત છે. અર્ધમાસ સુધી નિયમો પાળી, પછી બાર દિવસ ઉપવાસ કરવો જોઈએ.
Verse 74
पराको माससंसर्गे चांद्रमासत्रयेस्मृतम् । कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चांद्रायणद्वयम् ॥ ७४ ॥
એક માસ સુધી અયોગ્ય સંસર્ગ થાય તો ત્રણ ચાંદ્રમાસ માટે પરાક વ્રત પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે. અને જો તે સંસર્ગ છ માસ ચાલે તો બે ચાંદ્રાયણ વ્રતોનું આચરણ કરવું॥૭૪॥
Verse 75
किंचिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् । एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
જો (નિયમ-આચરણનો) સંયોગ એક વર્ષથી થોડો ઓછો હોય, તો છ માસનું વ્રત કરવું. જ્ઞાન અને સંયોગ મુજબ આ પ્રાયશ્ચિત્ત ક્રમે ત્રિગુણ કહેવાયું છે॥૭૫॥
Verse 76
मंडूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा । मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा ॥ ७६ ॥
દેડકો, નકુલ (મુંગસ), કાગડો, વરાહ અને ઉંદર; તેમજ બિલાડી, બકરી, કૂતરો અને કૂકડો—આને મારી નાખવાથી (પાપ થાય અને) પ્રાયશ્ચિત્ત જરૂરી બને છે॥૭૬॥
Verse 77
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् । जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम् ॥ ७७ ॥
બ્રાહ્મણે (આ દોષ માટે) અર્ધ-કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું; અને અશ્વવધમાં અતિકૃચ્છ્ર કરવું. ગજવધમાં જ-તપ્ત કૃચ્છ્ર, તથા ગોવધમાં પરાક પ્રાયશ્ચિત્ત સ્મૃત છે॥૭૭॥
Verse 78
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः । पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च ॥ ७८ ॥
ઇચ્છાપૂર્વક ગોવધમાં મનીષીઓએ કોઈ શুদ্ধિ માનેલી નથી. તેમજ પાન, શય્યા, આસન વગેરેમાં અને પુષ્પ, મૂળ, ફળ વગેરેમાં પણ (આ મહાપાપની) શুদ্ধિ નથી કહેવાઈ॥૭૮॥
Verse 79
भक्ष्यभोज्यापहारेषु पंचगव्यविशोधनम् । शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च ॥ ७९ ॥
ભક્ષ્ય અથવા પક્વ ભોજન અપહૃત કે દૂષિત થાય તો પંચગવ્યથી શુદ્ધિ કરવી. એ જ શુદ્ધિનો નિયમ સૂકા કાઠ-તૃણ, વૃક્ષો અને ગોળ માટે પણ લાગુ પડે છે.
Verse 80
चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारंडवं तथा ॥ ८० ॥
ચર્મ, વસ્ત્ર અને માંસ સંબંધે દોષ થાય તો ત્રણ રાત્રિ સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરવો. તેમજ ટિટ્ટિભ, ચક્રવાક, હંસ અને કારંડવ પક્ષીઓ અંગે પણ એ જ નિયમ છે.
Verse 81
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् । शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम् ॥ ८१ ॥
તથા ઉલૂક (ઘુવડ), સારસ, પકોત (કબૂતર), જલપાદક (જળપક્ષી), શુક (પોપટ), ચાષ પક્ષી, બલાકા (બગલો), શિશુમાર અને કચ્છપનો પણ ઉલ્લેખ છે.
Verse 82
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् । प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने ॥ ८२ ॥
આમાંથી કોઈ એકનું વધ કર્યે બાર દિવસ ઉપવાસ કરવો. અને વીર્ય, વિષ્ટા અથવા મૂત્ર ભક્ષણના પ્રસંગે પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું જોઈએ.
Verse 83
चांद्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने । रजस्वलां च चांडालं महापातकिनं तथा ॥ ८३ ॥
શૂદ્રના ઉચ્છિષ્ટ (જઠા) ભોજન માટે ત્રણ ચાંદ્રાયણ વ્રત પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે. તેમજ રજસ્વલા સ્ત્રી, ચાંડાલ અને મહાપાતકીના સંસર્ગમાં પણ એ જ પ્રાયશ્ચિત્ત છે.
Verse 84
सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा ॥ ८४ ॥
સૂતિકા સ્ત્રી, પતિત, ઉચ્છિષ્ટ અથવા રજક આદિને સ્પર્શ થાય તો વસ્ત્રসহ સ્નાન કરી, પછી શુદ્ધિ માટે ઘૃતનું પ્રાશન કરવું।
Verse 85
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज । एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने ॥ ८५ ॥
હે દ્વિજ, વિશુદ્ધ ચિત્તથી ગાયત્રીનો આઠસો વાર જપ કરવો. ભોજન સમયે અજ્ઞાનવશ એમાંથી કોઈને સ્પર્શ થાય તો આ જપ જ પ્રાયશ્ચિત્ત છે।
Verse 86
त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पंचगव्याशनाद्विज । स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद ॥ ८६ ॥
હે દ્વિજ, ત્રણ રાત્રિ સુધી નિયત અલ્પાહારથી અથવા પંચગવ્યના સેવનથી શુદ્ધિ થાય છે. હે નારદ, સ્નાન, દાન, જપ તથા ભોજનાદિ આચરણમાં પણ આ શુદ્ધિ-વિધિઓ કહેલી છે।
Verse 87
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः श्रृणुयाद्वदेत् । उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा ॥ ८७ ॥
એમાંથી કોઈ એકનું પણ એક શબ્દ જો કોઈ સાંભળે અથવા બોલે, તો તરત જ ખાધેલું અન્ન ઉલટી કરીને બહાર કાઢે; પછી સ્નાન કરીને ઉપવાસ કરે।
Verse 88
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति नारद । व्रतादिमध्ये यद्येषा श्रृणुयाद्धूनिमप्युत ॥ ८८ ॥
હે નારદ, બીજા દિવસે ઘૃતનું પ્રાશન કરવાથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ વ્રતના આરંભથી પાલન દરમિયાન જો તેનો પાઠ-ધ્વનિ માત્ર પણ સાંભળાય તો તે પણ ફળદાયી બને છે।
Verse 89
अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् । पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिंदनम् ॥ ८९ ॥
વેદમાતાનો અષ્ટોત્તર-સહસ્ર જપ નિશ્ચયે કરવો. પરંતુ દેવતુલ્ય દ્વિજોની નિંદા સર્વ પાપોથી પણ મહાપાપ છે.
Verse 90
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद । महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ ९० ॥
હે નારદ! સર્વ શાસ્ત્રોમાં તેનું કોઈ નિષ્કૃતિ-પ્રાયશ્ચિત્ત દેખાતું નથી; તેથી વિદ્વાનો તેને મહાપાતક સમાન કહે છે.
Verse 91
प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि । प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः ॥ ९१ ॥
તેમના માટે પણ આ જ રીતે વિધિ મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. જે પ્રાયશ્ચિત્ત કરે તે નારાયણ-પરાયણ બનીને કરે.
Verse 92
तस्य पापानि नश्यंतिह्यन्यथा पतितो भवेत् । यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः ॥ ९२ ॥
તેના પાપો નાશ પામે છે; નહિ તો તે પતિત બને. પરંતુ જે રાગાદિથી મુક્ત અને અનુતાપથી યુક્ત છે, તે જ ખરેખર શુદ્ધિ પામે છે.
Verse 93
सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ९३ ॥
કોઈ વ્યક્તિ સર્વભૂતના સંસારબંધનમાં બંધાયેલો હોય તોય જો તે વિષ્ણુસ્મરણમાં તત્પર હોય—મહાપાતકથી દૂષિત હોય કે સર્વ પાપોથી—તે સ્મરણથી ઉદ્ધરાય છે.
Verse 94
विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः । नारायणमनांद्यंतं विश्वाकारमनामयम् ॥ ९४ ॥
વિષ્ણુપરાયણ હોવાથી જ તે પાપોથી મુક્ત જાણવો. તે નારાયણ અનાદિ-અનંત, વિશ્વરૂપ અને નિરામય છે.
Verse 95
यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः । स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोऽपि वा ॥ ९५ ॥
જે મનુષ્ય તેને સાચા ભાવથી સ્મરે છે, તે કરોડો પાપોથી મુક્ત થાય છે—માત્ર સ્મરણથી, કે પૂજાથી, કે ધ્યાનથી, કે પ્રણામથી પણ.
Verse 96
नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् । संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम् ॥ ९६ ॥
સત્પુરુષોના હૃદયમાં વસતા વિષ્ણુ નિશ્ચયે પાપોનો નાશ કરે છે. સંગથી કે મોહવશ પણ જે હરિની પૂજા કરે, તેની પૂજા પણ પાપનાશક બને છે.
Verse 97
सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् । सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यंति क्लेशसंचयाः ॥ ९७ ॥
તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરિના પદને પામે છે. વિષ્ણુનું એક વાર પણ સ્મરણ કરવાથી ક્લેશોના સંગ્રહ નાશ પામે છે.
Verse 98
स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते । मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर ॥ ९८ ॥
આથી, હે મુનીશ્વર, વિદ્વાનો અનુમાન કરે છે કે તે સ્વર્ગાદિ ભોગોને પામે છે; કારણ કે આવા પુણ્યોપાયોથી જ દુર્લભ માનવ જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 99
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता । तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ ९९ ॥
એ દુર્લભ પ્રાપ્તિોમાં પણ હરિ-ભક્તિ અત્યંત દુર્લભ કહેવાઈ છે. તેથી વીજળીની લતાની જેમ ચંચળ એવું આ દુર્લભ માનવજન્મ પામી તેને વ્યર્થ ન ગુમાવવું.
Verse 100
हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् । सर्वेऽन्तराया नश्यंति मनःशुद्धिश्च जायते ॥ १०० ॥
ભક્તિપૂર્વક હરિનું સમ્યક પૂજન કરવું—તે જીવને બંધનરૂપ પાશમાંથી મુક્ત કરનાર છે. ત્યારે સર્વ અંતરાયો નાશ પામે છે અને મનની શુદ્ધિ જન્મે છે।
Verse 101
परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने । धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ॥ १०१ ॥
જનાર્દન (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે નિશ્ચયે પરમ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ નામના સનાતન પુરુષાર્થો પણ સિદ્ધ થાય છે।
Verse 102
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम् ॥ १०२ ॥
હરિપૂજામાં પરાયણ રહેનારાઓના અભીષ્ટ સિદ્ધ થાય છે—એમાં સંશય નથી. પુત્ર, દારા, ઘર, ખેતર, ધન અને ધાન્ય પાછળ દોડતી ચંચળ દોડધામ પણ સફળ થાય છે।
Verse 103
लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः । संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा ॥ १०३ ॥
આ માનવજીવન પ્રાપ્ત કરીને, હે નર, દર્પ ન કર. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ અને મદ—આ બધું ત્યજી દે.
Verse 104
परापवादं निंदां च भजध्वं भक्तितो हरिम् । व्यापारान्सकलांसत्यक्तवा पूजयध्वं जनार्दनम् ॥ १०४ ॥
પરનિંદા અને દોષારોપણ ત્યજી ભક્તિપૂર્વક હરિનું ભજન કરો. સર્વ સાંસારિક વ્યવહાર છોડીને જનાર્દનનું પૂજન કરો.
Verse 105
निकटा एव दृश्यंते कृतांतनगरद्रुमाः । यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा ॥ १०५ ॥
કૃતાંતનગર (મૃત્યુના નગર)નાં વૃક્ષો જાણે બહુ નજીક દેખાય છે. તેથી જ્યાં સુધી મૃત્યુ ન આવે અને જ્યાં સુધી જરા ન આવે, ત્યાં સુધી શ્રેય માટે આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 106
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् । धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन्विनश्वरे ॥ १०६ ॥
જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયોની અશક્તિ ન આવે ત્યાં સુધી હરિભક્તિનું આચરણ કરવું. જ્ઞાની આ નાશવંત શરીર પર વિશ્વાસ ન રાખે.
Verse 107
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यंतचंचला । आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत ॥ १०७ ॥
મૃત્યુ સદા નજીક છે અને સંપત્તિ અત્યંત ચંચળ છે. દેહ સતત અંતની નજીક છે; તેથી અહંકાર ત્યજી દો.
Verse 108
संयोगा विप्रयोगांताः सर्वं च क्षणभंगुरम् । एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम् ॥ १०८ ॥
બધા સંયોગોનો અંત વિયોગમાં થાય છે અને બધું ક્ષણભંગુર છે. આ જાણીને, હે મહાભાગ, જનાર્દનનું પૂજન કર।
Verse 109
आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यंतदुर्लभः । भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि ॥ १०९ ॥
આશાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે વ્યથિત થાય છે અને મોક્ષ અત્યંત દુર્લભ છે; છતાં જે ભક્તિથી વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે, તે મહાપાતકી હોવા છતાં કલ્યાણ પામે છે.
Verse 110
सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम ॥ ११० ॥
તે પણ પરમ સ્થાનને પામે છે, જ્યાં જઈને શોક રહેતો નથી. હે સત્તમ! તેના માટે સર્વ તીર્થો, સર્વ યજ્ઞો અને અંગો સહિત વેદો જાણે પૂર્ણ થયાં હોય તેમ થાય છે.
Verse 111
नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हंति षोडशीम् । किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः ॥ १११ ॥
નારાયણ-અર્ચનના પુણ્યનો સોળમો અંશ પણ આ બધાં પાત્ર નથી. તો તેની સામે વેદ, યજ્ઞ, શાસ્ત્રો કે તીર્થસેવનનો શું ઉપયોગ?
Verse 112
विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि ॥ ११२ ॥
વિષ્ણુભક્તિ વિનાના લોકો માટે તપ અને વ્રતો કર્યાં છતાં શું ફળ? ભક્તિ જ પરમ સિદ્ધિ છે.
Verse 113
यजंति ये विष्णुमनंतमूर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् । वेदांतवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यांति मर्त्याः पदमच्युतस्य ॥ ११३ ॥
જે મર્ત્યો અનંતમૂર્તિ વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે—પવિત્ર ‘અ’ અક્ષરમાં સ્થિત પરમ વરેણ્ય પ્રભુનું ધ્યાન કરીને—જે વેદાંતથી જ્ઞેય છે અને ભવ-રોગના વૈદ્ય છે, તેઓ અચ્યુતના પરમ પદને પામે છે.
Verse 114
अनादिमात्मानमनंतशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम् ॥ ११४ ॥
જે અનાદિ આત્મા, અનંત શક્તિવાળો, જગતનો આધાર અને દેવોથી સ્તુત, જ્યોતિઃસ્વરૂપ પરમ ‘અચ્યુત’ છે—તેનું સ્મરણ કરનાર મનુષ્ય તે દિવ્ય સખાના સાન્નિધ્યે પહોંચે છે।
Frequently Asked Questions
Sanaka frames prāyaścitta as the purificatory completion (saṃskāra) of karma: without it, actions are declared fruitless and spiritually ‘tainted.’ The chapter also adds a theological condition—atonement purifies only when one is oriented toward Nārāyaṇa—making expiation both procedural (vrata) and devotional (bhakti).
The four grave sins are brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surā-pāna (drinking intoxicants), suvarṇa-steya (stealing gold), and guru-talpa-gamana (violating the teacher’s bed). Association is treated as a fifth because sustained sharing of food, seat, and bed transmits impurity and complicity (saṅga-doṣa), rendering one unfit for rites unless a corresponding expiation is performed.
It grades penalties by varṇa and circumstance, specifies named penances and durations, and introduces metrological units to quantify theft (from trasareṇu up to suvarṇa and niṣka-based scales). This converts moral fault into adjudicable categories, resembling Dharmaśāstra jurisprudence while remaining within Purāṇic discourse.
After enumerating penances, the text asserts that remembrance and worship of Viṣṇu/Hari destroy heaps of sins—even when devotion arises from mere association—and that worship of Janārdana fulfills dharma, artha, kāma, and mokṣa, culminating in attainment of Hari’s abode.