The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः । दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम् ॥ १ ॥

સનક બોલ્યા: હવે હું બીજું વ્રત કહું છું; હે નારદ, તત્ત્વથી સાંભળ. તે સર્વ લોકોમાં દુર્લભ અને ‘હરિપંચક’ નામે વિખ્યાત છે।

Verse 2

नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम ॥ २ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેના સર્વ દુઃખોનું નિવારણ કરે છે અને ધર્મ, કામ, અર્થ તથા મોક્ષનું મૂળ કારણ છે।

Verse 3

सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥

આ સર્વ અભીષ્ટ આપે છે અને સર્વ વ્રતોના ફળ આપે છે. માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લ પક્ષની દશમીએ ઇન્દ્રિયો સંયમિત રાખીને તેનો અનુષ્ઠાન કરવો।

Verse 4

कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम । कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान् ॥ ४ ॥

દાંત સાફ કરીને સ્નાનાદિ કર્મ કરવું. પછી દેવોની સમ્યક્ આરાધના કરીને પંચ મહાયજ્ઞો (પંચ મહાધ્વર) પણ કરવાં।

Verse 5

एकाशी च भवेत्तस्मिन् दिने नियममास्थिताः । ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः ॥ ५ ॥

તે દિવસે નિયમ-સંયમ ધારણ કરીને માત્ર એક વાર ભોજન કરવું. પછી એકાદશીની પ્રાતઃકાળે ઉઠીને મુનીશ્વરે વિધિપૂર્વક વ્રતનું આચરણ કરવું.

Verse 6

स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्चयेद्गृहे । स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः ॥ ६ ॥

આચાર મુજબ સ્નાન કરીને ગૃહમાં શ્રીહરિનું પૂજન કરવું. અને પંચામૃતવિધાન પ્રમાણે દેવોના દેવેશ્વરને સ્નાન કરાવવું.

Verse 7

अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः ॥ ७ ॥

પરમ ભક્તિથી ક્રમવાર ગંધ, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કરીને પૂજન કરવું; ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, તાંબૂલ અને પ્રદક્ષિણા પણ કરવી.

Verse 8

संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते ज्ञानरूपाय ज्ञानदाय नमोऽस्तुते ॥ ८ ॥

દેવોના દેવેશ્વરને સમ્યક પૂજીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો—“હે જ્ઞાનસ્વરૂપ! તમને નમસ્કાર; હે જ્ઞાનદાતા! તમને નમસ્કાર—મારી વંદના સ્વીકારો.”

Verse 9

नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने । एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥

હે સર્વરૂપ! હે સર્વસિદ્ધિપ્રદાતા! તમને નમસ્કાર. આ રીતે દેવેશ્વર વાસુદેવ જનાર્દનને પ્રણામ કરીને ભક્તિ અર્પણ કરવી.

Verse 10

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत् । पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव ॥ १० ॥

આગળ કહેનારા મંત્રથી ઉપવાસવ્રત સમર્પિત કરવું. “આજથી, હે કેશવ, હું પાંચ રાત્રિ નિરાહાર રહીશ.”

Verse 11

त्वदाज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव । एवं समाप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥

હે જગત્સ્વામી! તમારી આજ્ઞાથી મારા અભીષ્ટનું દાન કરનાર બનો. આ રીતે દેવના ઉપવાસને પૂર્ણ કરીને, ઇન્દ્રિયજિત (વ્રતી રહે છે)।

Verse 12

रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज । द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

હે દ્વિજ! એકાદશીની રાત્રે જાગરણ કરવું; તેમજ દ્વાદશી, ત્રયોદશી અને ચતુર્દશીમાં પણ ઇન્દ્રિયજિત રહી (એવું કરવું)।

Verse 13

पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने । एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा ॥ १३ ॥

હે મુને! આ જ રીતે પૂનમના દિવસે પણ વિષ્ણુનું અર્ચન કરવું જોઈએ. તેમજ એકાદશી અને પૂનમ—બન્ને દિવસે—જાગરણ પણ તેમ જ કરવું।

Verse 14

पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः । तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च ॥ १४ ॥

પંચામૃતાદિ પૂજા પાંચ પવિત્ર દિવસોમાં સામાન્ય વિધિ છે. પરંતુ પૂનમના દિવસે યથાશક્તિ વિષ્ણુને દૂધથી સ્નાન કરાવવું; તેમજ તિલ-હોમ અને તિલ-દાન પણ કરવું।

Verse 15

ततः षष्टे दिने प्राप्ते निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम् । संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिवद्धरिम् ॥ १५ ॥

પછી છઠ્ઠો દિવસ આવે ત્યારે, પોતાના આશ્રમના નિર્ધારિત કર્મો વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, પંચગવ્યનું પ્રાશન કરી, વિધિ પ્રમાણે હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી।

Verse 16

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम् । ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १६ ॥

પછી સામર્થ્ય હોય અને વચનનિષ્ઠ રહીને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; ત્યારબાદ પોતાના બંધુઓ સાથે, વાણી સંયમ રાખીને, પોતે ભોજન કરવું।

Verse 17

एवं पौषादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद । शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना नरः ॥ १७ ॥

હે નારદ! આ રીતે પૌષથી શરૂ કરીને કાર્તિક સુધીના મહિનાઓમાં, શુક્લપક્ષમાં, મનુષ્યે પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 18

एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम् । पुनः प्राप्ते मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥ १८ ॥

આ રીતે પાપનાશક આ વ્રત એક વર્ષ સુધી કરવું જોઈએ; અને જ્યારે ફરી માર્ગશીર્ષ માસ આવે ત્યારે વ્રતીને તેનું ઉદ્યાપન (સમાપનવિધિ) કરવું જોઈએ।

Verse 19

एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज । द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः ॥ १९ ॥

હે દ્વિજ! એકાદશીએ પૂર્વવત્ નિરાહાર રહેવું; અને દ્વાદશીએ સુસમાહિત ચિત્તે પંચગવ્યનું પણ પ્રાશન કરવું।

Verse 20

गन्धपुष्पादिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम् । अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्ब्राह्यणाय जितेन्द्रियः ॥ २० ॥

ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે દેવોના દેવ જનાર્દનનું યથાવિધી પૂજન કરીને, ઇન્દ્રિયો જીતેલા ભક્તે બ્રાહ્મણને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાયન (ઉપહાર) આપવો।

Verse 21

पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम् । सुगन्धजलसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम् ॥ २१ ॥

મધુ મિશ્રિત, ઘૃતયુક્ત, ફળসহિત પાયસ અને સુગંધિત જળથી ભરેલો પૂર્ણ કુંભ—યોગ્ય દક્ષિણાસહ—અર્પણ કરવો।

Verse 22

वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरत्नसमन्वितम् । दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर ॥ २२ ॥

હે મુનીશ્વર! વસ્ત્રથી ઢાંકેલો અને પંચરત્નોથી યુક્ત કુંભ અધ્યાત્મવિદ્યા જાણનાર બ્રાહ્મણને દાન આપવો।

Verse 23

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन । परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव ॥ २३ ॥

હે સર્વાત્મન, સર્વભૂતેશ, સર્વવ્યાપી સનાતન માધવ! આ પરમ અન્નદાનથી અતિ પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 24

अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २४ ॥

આ રીતે પાયસ દાન કરીને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ શક્તિ મુજબ બંધુઓ સાથે પોતે પણ ભોજન કરવું, વાણીમાં સંયમ રાખીને।

Verse 25

व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्यलोकात्कदाचन ॥ २५ ॥

જે ‘હરિપંચક’ નામનું આ વ્રત કરે છે, તેને બ્રહ્મલોકમાંથી પણ ક્યારેય પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) થતું નથી।

Verse 26

व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्यमिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम् । समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज ॥ २६ ॥

હે દ્વિજ! ઉત્તમ મોક્ષ ઇચ્છનારોએ આ વ્રત અવશ્ય કરવું જોઈએ; તે સર્વ પાપરૂપ અરણ્યને દહન કરનાર દાવાનલ સમાન છે।

Verse 27

गवां कोटिसहस्त्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मादुपवासतः ॥ २७ ॥

કરોડો-હજારો ગાયોનું દાન આપવાથી જે ફળ મળે, એ જ ફળ આ ઉપવાસથી મનુષ્યને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 28

यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः । स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः ॥ २८ ॥

નારાયણમાં સંપૂર્ણ પરાયણ બની ભક્તિપૂર્વક જે આને સાંભળે છે, તે મહાઘોર તાપોથી—હા, કરોડો ક્લેશોથી પણ—મુક્ત થાય છે।

Verse 29

इति श्रीबृहन्नांरदीयपुराणं पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मार्गशीर्षशुल्कैकादशीमासभ्य पौर्णिमापर्यन्तं पञ्चरात्रिव्रतं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં, વ્રતાખ્યાન વિભાગમાં, માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીથી પૌર્ણિમા સુધી વર્ણિત ‘પંચરાત્રિ વ્રત’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।