Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
નારદે સનંદનને શુકના જન્મવિષે પૂછ્યું. સનંદન કહે છે કે મેરુ પર્વતના કર્ણિકાર વનમાં વ્યાસે કઠોર તપ કર્યું; ત્યાં મહાદેવ દિવ્ય ગણો સાથે પ્રગટ થઈ શુદ્ધિ અને બ્રહ્મતેજનો વર આપ્યો. અરણીઓથી અગ્નિ મથન કરતી વેળાએ ઘૃતાચી અપ્સરા તોતાના રૂપે ક્ષણભર વ્યાસના ચિત્તને વિચલિત કરે છે, અને અરણિ-સંબંધથી તેજસ્વી શુકનો જન્મ થાય છે—જન્મથી જ વેદજ્ઞાનયુક્ત. દેવતાઓએ ઉત્સવ કર્યો; શુકને દીક્ષા અને દિવ્ય દર્શન મળ્યાં. તેણે વેદ, વેદાંગ, ઇતિહાસ, યોગ અને સાંખ્યનો અભ્યાસ કર્યો. મોક્ષતત્ત્વની અંતિમ સ્પષ્ટતા માટે વ્યાસે તેને રાજા જનક પાસે મોકલ્યો અને માર્ગમાં શક્તિપ્રદર્શન તથા અહંકારથી દૂર રહેવા ઉપદેશ આપ્યો. મિથિલામાં રાજભોગ અને ગણિકાઓની કસોટી છતાં શુક ધ્યાનનિષ્ઠ રહ્યો, સંધ્યા કરી અને સમત્વ જાળવ્યું.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अनूचानप्रसंगेन वेदांगान्यखिलानि च । श्रुतानि त्वन्मुखांभोजात्समासव्यासयोगतः ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—નિયમિત અધ્યયનના પ્રસંગે તમારા કમળમુખમાંથી મેં સર્વ વેદાંગો સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યા છે—સંક્ષેપ અને વિસ્તાર, બન્ને રીતે।
Verse 2
शुकोत्पत्तिं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सनंदन उवाच । मेरुश्रृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायते ॥ २ ॥
“હે મહામતે, શુકની ઉત્પત્તિ મને વિસ્તારે કહો.” સનંદન બોલ્યા—“એક વખત મેરુ પર્વતના શિખરે કર્ણિકાર વૃક્ષોનું એક વન હતું.”
Verse 3
विजहार महोदेवो भौमैभूतगणैवृतः । शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ॥ ३ ॥
ત્યાં મહાદેવ ભૂમિજન્ય ભૂતગણોથી ઘેરાઈને વિહાર કરતા હતા; અને પૂર્વકાળે શૈલરાજની પુત્રી દેવી પણ ત્યાં હાજર હતી.
Verse 4
तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ॥ ४ ॥
ત્યાં જ પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ દિવ્ય તપ કર્યું; યોગ દ્વારા આત્મસ્વરૂપમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ યોગધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યા.
Verse 5
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं सुनिसंत्तमः । अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरंतरिक्षस्य चाभितः ॥ ५ ॥
વ્રત ધારણ કરીને તે પરમ ઉત્તમ પુરુષે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કર્યું—અગ્નિ, ભૂમિ, વાયુ અને અંતરિક્ષ પ્રદેશને ચારે તરફથી પ્રસન્ન કરતાં।
Verse 6
वीर्येण संमतः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह । संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापमकगृतात्मभिः ॥ ६ ॥
“વીર્યથી સંમત એવો પુત્ર મને થાય” એમ તેણે કહ્યું. આ જ સંકલ્પબળે તેણે તે દુર્લભ ફળ મેળવ્યું, જે અસંયમી આત્માઓને અપ્રાપ્ય છે.
Verse 7
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् । अतिष्टन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः ॥ ७ ॥
તેણે ઉત્તમ તપનો આશ્રય લઈને દેવેશ્વરને વર્યો. વાયુને જ આહાર માની તે પરાક્રમી પ્રભુ કહેવાય છે કે પૂરા સો વર્ષ સ્થિર રહ્યો.
Verse 8
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् । तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ॥ ८ ॥
તેઓ બહુરૂપધારી ઉમાપતિ મહાદેવની આરાધના કરતા રહ્યા. ત્યાં સર્વ બ્રહ્મર્ષિઓ તથા સર્વ દેવર્ષિઓ પણ ઉપસ્થિત હતા.
Verse 9
लोकपालाश्च साध्याश्च वसुभिश्चाष्टभिः सह । आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ॥ ९ ॥
લોકપાલો, સાધ્યો, આઠ વસુઓ સાથે; તેમજ આદિત્યો અને રુદ્રો—સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ—ત્યાં ઉપસ્થિત હતા.
Verse 10
विश्वा वसुश्च गंधर्वः सिद्धाश्चाप्सरासांगणाः । तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ॥ १० ॥
વિશ્વદેવો, વસુઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને અપ્સરાઓના ગણ ત્યાં હતા. ત્યાં રુદ્ર મહાદેવ કર્ણિકાર પુષ્પમય શુભ તેજ/મૂર્તિથી વિરાજમાન હતા.
Verse 11
धारयानः स्रजं भाति शारदीव निशाकरः । तस्निन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ॥ ११ ॥
સ્રજ ધારણ કરીને તે શરદઋતુના ચંદ્ર સમો તેજસ્વી લાગ્યો. દેવો અને દેવર્ષિઓથી ભરેલા તે દિવ્ય, રમ્ય વનમાં તે અતિ શોભાયમાન થયો.
Verse 12
आस्थितः परमं योगं व्यासः पुत्रार्थमुद्यतः । न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते ॥ १२ ॥
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ઉદ્યત વ્યાસે પરમ યોગનું આચરણ કર્યું. તેની દેહકાંતિ ઘટી નહીં અને કોઈ ગ્લાનિ પણ ઉપજી નહીં.
Verse 13
त्रयाणामपिलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् । जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ॥ १३ ॥
ત્રણે લોકોને તે દૃશ્ય અદ્ભુત સમાન લાગ્યું. તેના જટાજૂટ તેજના પ્રભાવથી વૈશ્વાનર અગ્નિશિખા જેવા જણાતા હતા.
Verse 14
प्रज्वलंत्यः स्म दृश्यंते युक्तस्यामिततेजसः । एवं विधेन तपसा तस्य भक्त्या च नारद ॥ १४ ॥
અમિત તેજવાળા યોગયુક્ત સાધકની આસપાસ જ્વલંત કિરણો દેખાય છે. હે નારદ! આવા તપ અને ભગવાનની ભક્તિથી જ આ દિવ્ય તેજ પ્રગટે છે.
Verse 15
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् । उवाच चैनं भगवांस्त्र्यंबकः प्रहसन्निव ॥ १५ ॥
મહેશ્વર પ્રસન્નહૃદય થઈ મનમાં એક નિશ્ચય કર્યો. ત્યારબાદ ભગવાન ત્ર્યંબકે જાણે સ્મિત કરતાં હોય તેમ તેને કહ્યું.
Verse 16
यथा ह्यग्नियथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् । यथा खे च तथा शुद्धो भविष्यति सुतस्तंव ॥ १६ ॥
જેમ અગ્નિ શુદ્ધ છે, જેમ વાયુ, જેમ પૃથ્વી, જેમ જળ—અને જેમ આકાશ પણ—તેમ જ તારો પુત્ર પણ શુદ્ધ થશે।
Verse 17
तद्भावभागी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदुपाश्रयः । तेजसा तस्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम् ॥ १७ ॥
તેમના ભાવમાં ભાગીદાર, બુદ્ધિ તેમામાં સ્થિર, આત્મા તેમાથી એકરૂપ, અને માત્ર તેમનો જ આશ્રય લેતો—તે પ્રભુના તેજથી તે ત્રિલોક અને અખંડ યશ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 18
एवं लब्ध्वा वरं देवो व्यासः सत्यवतीसुतः । अरणिं त्वथ संगृह्य ममंथाग्निचिकीर्षया ॥ १८ ॥
આ રીતે વર પ્રાપ્ત કરીને, સત્યવતીપુત્ર દિવ્ય વ્યાસે પછી અરણિઓ એકત્ર કરી, પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવાની ઇચ્છાથી મથન કર્યું।
Verse 19
अथ रूपं परं विप्र बिभ्रतीं स्वेन तेजसा । घृताचीं नामाप्सरसं ददर्श भगवान्नृषिः ॥ १९ ॥
પછી, હે વિપ્ર, ભગવાન ઋષિએ ઘૃતાચી નામની અપ્સરાને જોઈ—જે પરમ રૂપ ધારણ કરીને પોતાના તેજથી જ પ્રકાશિત હતી।
Verse 20
स तामप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्मुनीश्वर ॥ २० ॥
તે અપ્સરાને જોઈને, હે મુનીશ્વર, તે વનમાં ભગવાન વ્યાસ અચાનક કામમોહથી મોહીત અને ભ્રમિત થયા।
Verse 21
सा तु कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् । शुकीभूया महारम्या घृताची समुपागमत् ॥ २१ ॥
ત્યારે તેણીએ વ્યાસનું મન કામથી વ્યાકુળ કર્યું; અને અતિ રમણીયા ઘૃતાચી શુકી (માદા પોપટ) રૂપ ધારણ કરીને તેની પાસે આવી।
Verse 22
स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येनसंवृताम् । स्मरराजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥ २२ ॥
બીજા રૂપમાં ઢંકાયેલી તે અપ્સરાને જોઈને તે સ્મરરાજ (કામદેવ)ના વશમાં થયો; જે ઝડપથી તેના સર્વ અંગોમાં વ્યાપી ગયો।
Verse 23
स तु महता निगृह्णन् हृच्छयं मुनिः । न शशाक नियंतुं तं व्यासः प्रविसृतं मनः ॥ २३ ॥
તે મુનિ હૃદયના વેગને બહુ દબાવતો હોવા છતાં તેને નિયંત્રિત ન કરી શક્યો; બહાર ફેલાઈ ગયેલા મનને વ્યાસ વશ કરી શક્યા નહિ।
Verse 24
भावित्वाञ्चैव भाव्यस्य घृताच्या वपुषा । हृतम् यत्नान्नियच्छतश्चापि मुने एतञ्चिकीर्षया ॥ २४ ॥
હે મુનિ, સાધના કરવાની ઇચ્છાથી કોઈ મનને પ્રયત્નપૂર્વક રોકે તોય, તે ભાવિનું કલ્પન કરીને ઘૃતાચીના મોહક રૂપસુખથી હરી લેવાય છે।
Verse 25
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् । शुक्रे निर्मथ्यमानेऽस्यां शुको जज्ञे महातपाः ॥ २५ ॥
એ જ અરણ્યમાં અચાનક તેનું શુક્ર પડી ગયું; અને તે શુક્રનું મથન થતાં ત્યાં જ મહાતપસ્વી શુકનો જન્મ થયો।
Verse 26
परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः । यथैव हि समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान् ॥ २६ ॥
તે પરમ ઋષિ, મહાયોગી, અરણિના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, જેમ સમિધાથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ હવિ ગ્રહણ કરતાં તેજથી ઝળહળે તેમ પ્રકાશિત થયો।
Verse 27
तथा रूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा । बिभ्रञ्चित्रं च विप्रेंद्र रूपवर्णमनुत्तमम् ॥ २७ ॥
એ જ રૂપમાં શુકનો જન્મ થયો, જાણે તેજથી પ્રજ્વલિત હોય; હે વિપ્રેન્દ્ર, તેણે અદભુત અને અનુત્તમ રૂપ તથા વર્ણ ધારણ કર્યો।
Verse 28
तं गंगां सरितां श्रेष्ठां मेरुपृष्ठे स्वरूपिणीम् । अभ्येत्य स्नापयामास वारिणा स्वेन नारद ॥ २८ ॥
મેરુના પીઠ પર પોતાના સ્વરૂપે પ્રગટ થયેલી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાને નજીક જઈ, નારદે પોતાના જ જળથી તેને સ્નાન કરાવ્યું।
Verse 29
कृष्णाजिनं चांतरिक्षाच्छुकार्थे भुव्यवापतत् । जगीयंत च गंधर्वा ननृतुञ्चाप्सरोगणाः ॥ २९ ॥
અને શુક માટે આકાશમાંથી કૃષ્ણાજિન (કાળું મૃગચર્મ) ધરતી પર પડી આવ્યું. ગંધર્વોએ ગાન શરૂ કર્યું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું।
Verse 30
देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यंत महास्वनाः । विश्वावसुश्च गंधर्वस्तथा तुंबुरुनारदौ ॥ ३० ॥
ત્યારે દેવદુન્દુભિઓ પણ મહાન નાદથી ગુંજવા લાગી. ગંધર્વ વિશ્વાવસુ તેમજ તુંબુરુ અને નારદ પણ દિવ્ય સંગીત-સ્તુતિમાં પ્રવૃત્ત થયા।
Verse 31
हाहाहूहूश्च गंधर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् । तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ॥ ३१ ॥
હાહા અને હૂહૂ નામના ગંધર્વોએ વ્યાસપુત્ર શુકની સ્તુતિ કરી. ત્યાં જ શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્રેસર રહી લોકપાલો પણ એકત્ર થયા॥
Verse 32
देवा देवर्षथयश्चटैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च । दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः ॥ ३२ ॥
દેવો, દેવર્ષિઓ તથા બ્રહ્મર્ષિઓ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત થયા. ત્યારબાદ મારુત (વાયુદેવ) એ સર્વ પ્રકારનાં દિવ્ય પુષ્પોની વર્ષા કરી॥
Verse 33
जंगमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् । तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ॥ ३३ ॥
ચર અને અચર સહિત સમગ્ર જગત્ હર્ષિત બન્યું. તે મહાત્મા મહાદ્યુતિ સ્વયં પ્રીતિવશે દેવી સાથે આવી તેને સન્માનિત કરવા લાગ્યા॥
Verse 34
जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा । तस्य देवेश्वरः शक्तो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ ३४ ॥
ત્યારે મુનિના નવજાત પુત્રને વિધિપૂર્વક ઉપનયન સંસ્કાર કરાયો. અને દેવેશ્વરે સમર્થ થઈ તેને દિવ્ય અદ્ભુત દર્શન આપ્યું॥
Verse 35
ददौ कमंडलुं प्रीत्या देवा वासांसि चाभितः । हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ॥ ३५ ॥
પ્રીત થઈ તેમણે પ્રેમથી કમંડલુ આપ્યો; અને આસપાસ દેવોએ વસ્ત્રો અર્પણ કર્યા. હજારો હંસ, શતપત્ર પક્ષીઓ અને સારસ પણ આવી પહોંચ્યા॥
Verse 36
प्रदक्षिणमवर्तंत शुकाश्चाषाश्च नारद । आरणे यस्तदा दिव्यं प्राप्य जन्म महामुनिः ॥ ३६ ॥
હે નારદ, તોતા અને મૈના ભક્તિપૂર્વક જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યા; અને તે સમયે મહામુનિએ અરણ્યમાં દિવ્ય જન્મ પામી ત્યાં જ પ્રગટ થયા।
Verse 37
तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः । उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ॥ ३७ ॥
ત્યાં જ તે મેધાવી, વ્રતચારી અને સંપૂર્ણ સમાધાનચિત્ત થઈ નિવાસ કરતો રહ્યો; અને તે જન્મતાં જ રહસ્યો તથા સંગ્રહો સહિત વેદો તેને પ્રગટ થયા।
Verse 38
उपतस्थुर्मुनिश्रेष्टं यथास्य पितरं तथा । बृहस्पतिं स वव्रे च वेदवेदांगभाष्यवित् ॥ ३८ ॥
તેઓએ તે મુનિશ્રેષ્ઠની સેવા પોતાના પિતાની જેમ કરી; અને વેદ તથા વેદાંગોના ભાષ્યનો જાણકાર બની તેણે બૃહસ્પતિને ગુરુરૂપે વર્યા।
Verse 39
उपाध्यायं द्विजश्रेष्ट धर्ममेवानुचिंतयन् । सोऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ॥ ३९ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ઉપાધ્યાયને માન આપતાં અને માત્ર ધર્મનું ચિંતન કરતાં તેણે રહસ્યો તથા સંગ્રહો સહિત સર્વ વેદોનું અધ્યયન કર્યું।
Verse 40
इतिहासं च कार्त्स्न्येन वेदशास्त्राणि चाभितः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ॥ ४० ॥
ઇતિહાસને સંપૂર્ણપણે અને વેદશાસ્ત્રોને સર્વ રીતે અધ્યયન કરીને, ગુરુને દક્ષિણા આપી મહામુનિ સમાવર્તન કરીને પરત ફર્યા।
Verse 41
उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहिताः । देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि सुमहातपाः ॥ ४१ ॥
સમાહિત બ્રહ્મચારી બની તેણે ઉગ્ર તપનો આરંભ કર્યો; અને બાળપણમાં પણ દેવો તથા ઋષિઓમાં પૂજ્ય મહાતપસ્વી બન્યો।
Verse 42
संमत्रणीयो जन्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा । न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु मुनीश्वर ॥ ४२ ॥
તે પરામર્શયોગ્ય અને સુકુલજ છે, જ્ઞાન તથા તપથી પણ સમૃદ્ધ છે; પરંતુ, હે મુનીશ્વર, તેની બુદ્ધિ આશ્રમધર્મોમાં રમતી નથી।
Verse 43
त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः । स मोक्षमनुचिंत्यैव शुकः पितरमभ्यगात् ॥ ४३ ॥
ગૃહસ્થજીવનના ત્રણ આધારમૂલોમાં રહેલા મોક્ષધર્મોનું અવલોકન કરીને, શુક માત્ર મોક્ષચિંતનમાં લીન થઈ પિતાજી પાસે ગયો।
Verse 44
प्राहाभिवाद्य च तदा श्रेयोऽर्थी विनयान्वितः । मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ४४ ॥
ત્યારે વિનયપૂર્વક પરમ શ્રેયનો ઇચ્છુક બની તેણે પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે ભગવાન, મોક્ષધર્મોમાં કુશળ તમે મને ઉપદેશ આપો।”
Verse 45
यथैव मनसः शांतिः परमा संभवेन्मुने । श्रृत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम् ॥ ४५ ॥
“હે મુને, જેમ મનની પરમ શાંતિ ઉપજે”—પુત્રના વચન સાંભળી પરમર્ષિએ તેને કહ્યું।
Verse 46
अधीष्व मोक्षशास्त्रं वै धर्मांश्च विविधानपि । पितुर्निदेशाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ४६ ॥
“મોક્ષશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર અને ધર્મના વિવિધ સ્વરૂપો પણ જાણ”—પિતાના નિર્દેશથી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ શુકે તે ઉપદેશ સ્વીકાર્યો।
Verse 47
योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव नारद । शतं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् ॥ ४७ ॥
હે નારદ, (તેણે) સમગ્ર યોગશાસ્ત્ર અને કાપિલ (સાંખ્ય) સિદ્ધાંત પણ—બ્રાહ્મી શ્રીથી યુક્ત, બ્રહ્મસમાન પરાક્રમવાળો—સો (ઉપદેશ/ગ્રંથ) રૂપે (પ્રદાન કર્યો)।
Verse 48
मेने पुत्रं यथा व्यासो मोक्षशास्त्रविशारदम् । उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् ॥ ४८ ॥
વ્યાસે તેને પુત્ર સમ માન્યો; અને મોક્ષશાસ્ત્રમાં નિપુણ જાણીને ત્યારે કહ્યું—“મિથિલાના સ્વામી જનક પાસે જા।”
Verse 49
स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन नराधिपः । पितुर्नियोगादगमज्जनकं मेथखिलं नृपम् ॥ ४९ ॥
એ નરાધિપતિ તને મોક્ષ માટેનો ઉપાય સંપૂર્ણ રીતે કહેશે. પિતાના નિયોગથી તે મિથિલાના રાજા જનક પાસે ગયો।
Verse 50
प्रष्टुं धर्मस्य निष्टां वै मोक्षस्य च परायणम् । उक्तश्च मानुषेण त्वं तथा गच्छेत्यविस्मितः ॥ ५० ॥
ધર્મની દૃઢ નિષ્ઠા અને મોક્ષરૂપ પરમ આશ્રય પૂછવાની ઇચ્છાથી, એક મનુષ્યે તને “તેમ જ જા” કહ્યું; અને તું અચંબિત થયા વિના “એવમસ્તુ—ચાલો” કહી આગળ વધ્યો।
Verse 51
न प्रभावेण गंतव्यमंतरिक्षचरेण वै । आर्जवेनैव गंतव्यं न सुखाय क्षणात्त्वया ॥ ५१ ॥
માત્ર પ્રભાવ બતાવીને, જાણે આકાશમાં ફરતા હો તેમ આગળ ન વધો. આર્જવ અને સરળતાથી જ ચાલો; ક્ષણિક સુખ માટે ધર્મનિષ્ઠા ન છોડો.
Verse 52
न द्रष्टव्या विशेषा हि विशेषा हि प्रसंगिनः । अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे ॥ ५२ ॥
વિશેષ અધિકારોની અપેક્ષા ન રાખો; આવા ભેદભાવ જ બંધન ઊભાં કરે છે. તે નરાધિપ યજમાન બની સેવા-યોગ્ય હોય ત્યારે અહંકાર ન કરવો.
Verse 53
स्थातव्यं वसथे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् । स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः ॥ ५३ ॥
તેના નિવાસમાં રહેવું જોઈએ; તે નિશ્ચયે તારો સંશય કાપી નાખશે. તે રાજા ધર્મમાં કુશળ અને મોક્ષશાસ્ત્રમાં વિશારદ છે.
Verse 54
यथा यथा च ते ब्रूयात्तत्कार्यमविशंकया । एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः ॥ ५४ ॥
તે જે જે કહે, તે નિઃશંકપણે કરવું. આમ કહ્યા પછી તે ધર્માત્મા મુનિ મિથિલા તરફ ગયો.
Verse 55
पभ्द्यां शक्तोंतरिक्षेण क्रांतुं भूमिं ससागराम् । सगिरीं श्चाप्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत् ॥ ५५ ॥
આકાશમાર્ગે પૃથ્વી—સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી અને પર્વતો સહિત—અતિક્રમ કરવાની શક્તિથી તે ભારતવર્ષે પહોંચ્યો.
Verse 56
स देशान्विविधान्स्फीतानतिक्रम्य महामुनिः । विदेहान्वै समासाद्य जनकेन समागमत् ॥ ५६ ॥
મહામુનિ અનેક સમૃદ્ધ અને વિવિધ દેશો ઓળંગીને વિદેહ દેશમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં રાજા જનકને મળ્યા।
Verse 57
राजद्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः । तस्थौ तत्र महायोगी क्षुत्पिपासादिवर्जितः ॥ ५७ ॥
રાજદ્વાર પાસે પહોંચતાં દ્વારપાલોએ તેમને અટકાવ્યા; છતાં તે મહાયોગી ભૂખ-તરસ વગેરે વિના ત્યાં જ સ્થિર ઊભા રહ્યા।
Verse 58
आतपे ग्लानिरहितो ध्यानयुक्तश्च नारद । तेषां तु द्वारपालानामेकस्तत्र व्यवस्थितः ॥ ५८ ॥
હે નારદ, તપતા ધુપમાં પણ તે થાક વિના ધ્યાનમાં લીન રહ્યા; અને તે દ્વારપાલોમાંથી એક ત્યાં ચોકી પર ઊભો રહ્યો।
Verse 59
मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् । जूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ ५९ ॥
મધ્યાહ્નના સૂર્ય સમા સ્થિત શુકને જોઈ તેણે યથાવિધિ પૂજન કર્યું, પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો।
Verse 60
प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः । तत्रांतःपुरसंबद्धं महच्चैत्रग्थोपमम् ॥ ६० ॥
પછી તેણે તેમને રાજમહેલના બીજા કક્ષમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; ત્યાં અંતઃપુર સાથે જોડાયેલો એક વિશાળ સભામંડપ હતો, જે ચૈત્રરથ સમો ભવ્ય લાગતો હતો।
Verse 61
सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् । दर्शयित्वासने स्थाप्य राजानं च व्यजिज्ञपत् ॥ ६१ ॥
સુવ્યવસ્થિત જલક્રીડા અને પુષ્પિત વૃક્ષોથી શોભિત રમ્ય સ્થાન દર્શાવી, તેણે રાજાને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને પછી આદરપૂર્વક નિવેદન કર્યું।
Verse 62
श्रुत्वा राजा शुकं प्राप्तं वारस्त्रीः स न्ययुंक्त च । सेवायै तस्य भावस्य ज्ञानाय मुनिसतम ॥ ६२ ॥
શુક આવ્યા છે એમ સાંભળીને રાજાએ વારસ્ત્રીઓને પણ નિયુક્ત કરી—તેમની સેવા માટે, તેમનો આંતરિક ભાવ જાણવા માટે અને તે મુનિશ્રેષ્ઠનું મન સમજવા માટે।
Verse 63
तं चारुकेश्यः शुश्रेण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः । सूक्ष्मरक्तांबरधरास्तप्तकांचनभूषणाः ॥ ६३ ॥
સુંદર કેશવાળી, સુકુલની યુવાનીઓ—દેખાવમાં મનોહર—સૂક્ષ્મ લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરીને અને ઝગમગતા સોનાના આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, તેમની શুশ્રૂષા કરવા લાગી।
Verse 64
संलापालापकुशाला भावज्ञाः सर्वकोविदाः । परं पंचाशतस्तस्य पाद्यादीनि व्यकल्पयन् ॥ ६४ ॥
તેઓ સુશોભિત સંવાદ અને મધુર વાણીમાં નિપુણ, ભાવને ઓળખનારી અને સર્વ કલાઓમાં પ્રવીણ હતી; તેમણે તેમના માટે પાદ્યથી આરંભ થતા আতિથ્ય-ઉપચાર પચાસથી વધુ પ્રકારમાં ગોઠવ્યા।
Verse 65
देश कालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् । तस्य भुक्तवतस्तात तास्ततः पुरकाननम् ॥ ६५ ॥
દેશ-કાળને અનુરૂપ સારા અન્નથી પણ તે તૃપ્ત ન થયો. અને, પ્રિય તાત, તેણે ભોજન કર્યા પછી તે સ્ત્રીઓ ત્યાંથી નગર-ઉદ્યાન તરફ ચાલી ગઈ।
Verse 66
सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकत्वेन नारद । क्रीडंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्चैव ताः शुकम् ॥ ६६ ॥
હે નારદ, તે કન્યાઓએ પોપટને એકેક કરીને અતિ રમ્ય દર્શન બતાવ્યું—રમતાં, હસતાં અને ગાતાં।
Verse 67
उदारसत्वं सत्वज्ञास्सर्वाः पर्य्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ६७ ॥
ત્યારે સત્ત્વનું સ્વરૂપ જાણનારી તે સર્વે તે ઉદારસત્ત્વ પુરુષની સેવા કરવા લાગી. અને આરણેય શુદ્ધાત્મા, ક્રોધજિત અને ઇન્દ્રિયજિત હતો।
Verse 68
ध्यानस्थ एव सततं न हृष्यति न कुप्यति । पादशौचं तु कृत्वा वै शुकः संध्यामुपास्य च ॥ ६८ ॥
તે સદા ધ્યાનસ્થ રહે; ન હર્ષિત થાય, ન ક્રોધિત થાય. પગ ધોઈને શુકે સંધ્યા-ઉપાસન પણ કરી.
Verse 69
निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं व्यचिंतयत् । पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः ॥ ६९ ॥
તે પવિત્ર આસન પર બેઠો અને એ જ અર્થનું ચિંતન કરતો રહ્યો. રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરમાં ત્યાં જ રહી તે ધ્યાનપરાયણ બન્યો.
Verse 70
मध्यरात्रे यथान्याय्यं निद्रामाहारयत्प्रभुः । ततः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचमनंतरम् ॥ ७० ॥
મધ્યરાત્રે પ્રભુએ યથાવિધી વિશ્રામ લીધો. ત્યારબાદ પ્રાતઃ ઊઠીને તરત જ શૌચ-શુદ્ધિ કરી.
Verse 71
स्त्रीभिः परिवृत्तो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत । अनेन विधिना तत्र तदहःशेषमप्युत ॥ ७१ ॥
સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં તે ધીમાન માત્ર ધ્યાનમાં જ આશ્રયે રહ્યો; અને આ જ વિધિથી તેણે ત્યાં તે દિવસનો બાકી સમય પણ વિતાવ્યો।
Verse 72
तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास नारद ॥ ७२ ॥
અને નારદે તે રાત્રિ રાજકુળમાં વિતાવી।
Frequently Asked Questions
The araṇi motif sacralizes Śuka’s emergence by aligning it with Vedic fire-generation symbolism: spiritual knowledge and purity are portrayed as ‘kindled’ through tapas and ritual power, making Śuka’s birth a doctrinal emblem of yogic and Vedic potency rather than ordinary procreation.
It functions as a didactic contrast: even a great ascetic experiences a momentary disturbance of mind, underscoring the Purāṇic teaching on the mind’s volatility, while simultaneously framing Śuka as the purified outcome—one whose life trajectory is oriented toward mokṣa and unwavering meditation.
Janaka represents the ideal of jñāna integrated with kingship and worldly responsibility; sending Śuka to Janaka reinforces the mokṣa-dharma principle that liberation-knowledge must be stabilized through testing, humility, and instruction from a proven knower beyond one’s immediate lineage.
His steadiness in meditation (dhyāna), mastery over senses (indriya-jaya), and equanimity (samatva) amid refined pleasures—demonstrating that authentic vairāgya is internal and does not depend on external austerity alone.