Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
આ અધ્યાયમાં સનન્દન નારદને નિરુક્ત નામના વેદાંગનું ઉપદેશ આપે છે, જે ધાતુઓ અને શબ્દ-રચનામાં મૂળ ધરાવે છે. વધારાના અક્ષરો, અક્ષર-ઉલટફેર, વિકૃતિ અને લોપ જેવી દેખાતી ‘ભ્રાંતિઓ’ માન્ય વ્યાકરણિક ક્રિયાઓથી કેવી રીતે સમજાય છે તે હંસ/સિંહ જેવા ઉદાહરણોથી બતાવે છે. સંયોગ, પ્લુત સ્વરો, નાસિક્ય/અનુસ્વાર અને છંદ-પ્રમાણ સહિત પાઠપરંપરાની રીતો વર્ણવે છે; બાહુલક (પ્રચલિત પ્રયોગ) અને વાજસનેયી શાખાના વિશેષ રૂપોને પણ પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પરસ્મૈપદ-આત્મનેપદ વિભાજન, ગણોની ગણતરી, ઉદાત્ત-અનુદાત્ત-સ્વરિત સ્વરનિયમો, ધાતુ યાદીઓ અને ઇત્, કિટ્, ણિ, ટોંગ વગેરે ચિહ્નોનું ઘન તકનીકી વર્ણન આવે છે. અંતે પ્રકૃતિ-પ્રત્યય, આદેશ, લોપ, આગમ તથા શુદ્ધ પાઠના આધારે જ રૂપનિર્ણય અને શબ્દકોશ-નિર્ણય થાય છે, છતાં વિષય વ્યવહારમાં અનંત સમાન છે એમ જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
સનંદન બોલ્યા—હું તને ‘નિરુક્ત’ સમજાવીશ, જે વેદનું શ્રેષ્ઠ શ્રોત્રાંગ (શ્રવણ-સંબંધિત વેદાંગ) છે. તે પાંચ પ્રકારનું કહેવાયું છે—વૈદિક સ્વરૂપવાળું અને ધાતુ તથા રૂપ પર આધારિત.
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
ક્યાંક ત્યાં અનાવશ્યક અક્ષરોનો આગમન થાય છે, ક્યાંક વર્ણોની ઉલટફેર; ક્યાંક અક્ષરોમાં વિકૃતિ, અને ક્યાંક મતાનુસાર અક્ષરલોપ પણ માનવામાં આવે છે.
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
તેમજ, હે નારદ, જ્યાં વર્ણોમાં વિકૃતિ અને લોપ થાય છે, અને ધાતુના યોગથી અતિશયિત સંધિ-સદૃશ મિલન થાય છે—તેને ‘સંયોગ’ તરીકે પ્રકીર્તિત કર્યું છે.
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
વર્ણના આગમનથી ‘હંસ’ શબ્દ સિદ્ધ થાય છે, વર્ણવિપર્યયથી ‘સિંહ’; વર્ણવિકૃતિથી ‘ગૂઢાત્મા’, અને વર્ણલોપના અંશથી ‘પૃષોદર’—આ રીતે શબ્દો આ વ્યાકરણક્રિયાઓથી સમજાય છે.
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
ભમરા આદિના નાદ પર ધ્યાનરૂપ સાધના એ પાંચમો યોગ જાણવો. અહીં, હે પુનર્વસુ, વેદના છંદોમાં તેનો બહુ પ્રચાર છે એમ કહ્યું છે.
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘નભસ્વત્’ અને ‘વૃષણ’ એ પણ પરસ્મૈપદ વર્ગમાં ધાતુરૂપે ગ્રહણ થાય છે. તેમ જ ‘પર’ અને ‘વ્યવહિત’ (વચ્ચે અંતર ધરાવતા) રૂપો પણ ‘ગતિ’ સંજ્ઞાથી જ નિર્દેશિત થાય છે—એવું ઉપદેશ છે.
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
વિભક્તિઓનો વિપર્યાસ દોષ છે; જેમ કે અશુદ્ધ પ્રયોગ “દધના જુહોતિ” (“દહીંથી આહુતિ આપે છે”). તેમ જ “અભ્યુત્સાદયામકેતુઃ”, “ધ્વનયીત્” વગેરે વિકૃત રૂપો અને “ગૃભાયે” જેવા પ્રયોગો પણ જણાવાયા છે।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
સુપ્ (નામ-વિભક્તિ), તિઙ્ (ક્રિયા-પ્રત્યય), ઉપગ્રહ (ઉપસર્ગ), લિંગ તથા નર/કર્તા, તેમજ કાળ, હ-લુ-ચૂ અક્ષરો, સ્વર, કર્તૃ અને યડ્—આમાં શાસ્ત્રકાર જો વ્યત્યય ઇચ્છે, તો તે પણ બહુલ પ્રચલનના આધારથી સિદ્ધ ગણાય છે।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“રાત્રી”, “વિમ્બી”, “કદ્રૂ” તથા “આવિષ્ટુ”—આ નામ/શબ્દો વાજસનેયીઓ (શુક્લ યજુર્વેદ પરંપરા)માં પ્રચલિત છે।
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“કર્ણેભિઃ” અને “યશો-ભાગ્ય”થી શરૂ થતા તથા અન્ય ચતુરક્ષર (ચાર અક્ષર) મંત્રો, તેમજ “દેવાસઃ”થી શરૂ થતા, અને “સર્વદેવતાતિત્વાવત્” (સર્વ દેવતાઓને અતિક્રમિત અવસ્થાથી યુક્ત) એવો પ્રયોગ પણ—આ બધું અહીં સમજવું।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
આંતરિક-બાહ્ય બંને પ્રકારની વિનાશકારી શક્તિઓ, પ્રલયાદિ આપત્તિઓ અને સર્વ પીડાઓ—અમને સ્પર્શ ન કરે. રોગો અમને હાનિ ન પહોંચાડે; અને અમારી વાણી/મુખ પણ તેમ જ રક્ષિત રહે.
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
સગર્ભ્ય, સ્થાપદી, ઋત્વ્યોર, શ્રેષ્ઠ ત્રિપંચક, હિરણ્યય અને ‘નર’—આ બધાં પરમ વ્યોમમાં નિત્ય પ્રતિષ્ઠિત છે; ભક્તિપૂર્વક જપ-ચિંતન કરવા યોગ્ય છે।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
પૃથ્વીને વેદિભૂમિ માની, પોતાની ભક્તિમય પ્રયત્નથી—જળવધૂ સમાન—તે પ્રભુનું પૂજન કરવું. સ્નાન કરીને આગળ જઈ શુદ્ધિમાં સ્થિર રહી વિધિનું અનુષ્ઠાન કરવું.
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
ઉચ્ચારમાં વિકૃતિ થાય—અસંગત વળાંકો, ગળી ગયેલા અક્ષરો કે અન્ય દોષોથી—તોય અભિપ્રેત અર્થ ઓળખવો; કારણ કે અંદરનું છંદ-પ્રમાણ અને ભાવ ઘટતા નથી।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘મિત્રયુઃ’, ‘દુરસ્વા’, ‘હાત્વા’, ‘સુધિતમ્’—આવા રૂપો પણ સમજવા યોગ્ય છે; તેમજ ‘દધર્તિ’, ‘આદ્યાઃ’, ‘સ્વવદ્ભિઃ’, ‘સસૂવે’, ‘ધિષ્વ’ વગેરેનો શુદ્ધ પ્રયોગ પણ જાણવો જોઈએ।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
તે વારંવાર આગળ વધ્યો—હરિ તરફ દૃષ્ટિ રાખીને—અને સુસજ્જ ભક્તોએ હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી. તેથી તે ‘રથીતર’ તથા ‘નસતા’ વગેરે નામોથી, ‘અમ્નર્ભુવરથ’ રૂપે પણ સ્તુત્ય છે।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘બ્રૂહિ’ વગેરે રૂપોમાં, તેમજ આગળના ‘ઔ’ પદમાં પણ, અને ‘શ્રાવયેત્’ વગેરે પ્રયોગોમાં સ્વરને પ્લુત (દીર્ઘ ખેંચીને) ઉચ્ચારવો. ‘દાશ્વાંશ્વ’, ‘સ્વતવાન્’ અને ‘યા-પૌત્રિ-’ જેવા સમાસોમાં ‘ત્વમ્’નો પ્રયોગ વિહિત છે; ‘નૃભિષ્ટુતઃ’માં પણ નિર્ધારિત વર્ણવિધાન સ્મૃત છે॥૧૭॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ઋતુ-પ્રવાહ, એટલે કાળની ગતિ જોઈને પણ જ્ઞાનીજન સ્વસંયમ ધારણ કરીને બેસી રહે છે; કારણ કે પ્રવૃત્તિ અને અપ્રવૃત્તિથી ઉપજતી ચતુર્વિધ અતિબાહુલ્યતા (અતિ વિસ્તાર) મનને અસ્થિર કરે છે॥૧૮॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
વિભાષા (વૈકલ્પિક રૂપ) અને અન્યથા-પ્રયોગની શક્યતા હોવાથી સર્વ વૈદિક પ્રયોગો પણ સિદ્ધ (પ્રમાણભૂત) થાય છે. ‘ભૂ’ વગેરે ધાતુઓ પરસ્મૈપદી (કર્તરી) તરીકે જ્ઞેય—એવું પરંપરામાં સ્મૃત છે॥૧૯॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
હે મુને! ‘એધ્’ વગેરે આત્મનેપદી ધાતુઓનો વર્ગ ઉદાત્ત-ચિહ્નિત છત્રીસ સંખ્યાનો છે; અને ‘અતા’ વગેરે પરસ્મૈપદી ધાતુઓ અડત્રીસ કહેવાય છે॥૨૦॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘લોકૃ-’થી શરૂ થતા આત્મનેપદી રૂપો બિયાલીસ કહેવાયા છે. તેમજ ઉદાત્ત અને અન્ય સ્વરભેદના વિષયમાં ‘ફક્ક-’ વગેરે પચાસ (ઘટકો) પરિકીર્તિત છે॥૨૧॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“વર્ચ-” આદિ ગણથી આરંભ કરીને એકવીસ પદો અનुदાત્ત (નીચ સ્વર) તરીકે નિર્દિષ્ટ છે. “ગુપ-” આદિ ગણથી આરંભ કરીને બેંચાળીસ પદો ઉદાત્ત (ઉચ્ચ સ્વર) તરીકે સમીરિત છે॥૨૨॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
શાબ્દિકોએ કહ્યું છે કે “ધિણ્ય-” આદિથી શરૂ થતા દસ ધાતુઓ અનुदાત્ત (નીચ સ્વર) ચિહ્નિત છે. તેમ જ “અણ-” આદિથી શરૂ થતા સત્તાવીસ ધાતુઓ ઉદાત્ત (ઉચ્ચ સ્વર) ચિહ્નિત કહેવાયા છે॥૨૩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“અમા-” આદિ શ્રેણી શાબ્દિકોએ નિર્દિષ્ટ કરી છે—સંખ્યા બત્રીસ. ધ્વનિશાસ્ત્રની પારિભાષિક સંજ્ઞાઓ દ્વારા તે સમજાવવામાં આવી; તેનું પરિમાણ બાહોતેર, ‘મ’ અક્ષરથી આરંભ, અને ઉદાત્ત (ઉચ્ચ સ્વર) બંધન સાથે જોડાયેલ છે॥૨૪॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
સ્વરિત-ચિહ્નિત ધાતુઓમાં માત્ર એક જ ‘ઇદ્ધાવુ’ પ્રકીર્તિત છે. પરંતુ અનुदાત્ત-ચિહ્નિત ધાતુઓમાં ‘ક્ષુધ્’ આદિથી શરૂ કરીને બાવન ધાતુઓ ઉદાહૃત છે॥૨૫॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ઘુષિર્’ આદિ ગણથી ઉદાત્ત (ઉચ્ચ સ્વર) ધરાવતા અઠ્ઠ્યાસી ધાતુઓ માનવામાં આવ્યા છે. ‘દ્યૂત્’ આદિ ગણથી અનुदાત્ત (નીચ સ્વર) ધરાવતા બાવીસ ધાતુઓ માનવામાં આવ્યા છે॥૨૬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ઘટ વગેરે માપોમાં ‘એનુદાત્તેત’ (નીચ સ્વરવાળા) તેર જણાવાયા છે. ત્યારપછી ‘જ્વલદુદાત્તેત’ (દીપ્ત ઉચ્ચ સ્વરવાળા) પણ બાવન પરિમાણના કહ્યા છે॥૨૭॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
સ્વરિતમાં ધ્વનિ ‘દ્રાજૃ-સંપ્રોક્ત’ કહેવાય છે અને તેનો આશ્રય ‘સ્તનહે-ભ્રાજૃતસ્રયઃ’ વગેરે ક્રમમાં દર્શાવ્યો છે. અનુદાત્તમાં ‘એત’ (નીચતાનું લક્ષણ) સમજાવ્યું; તેથી બાકી રહેલો ભિન્ન સ્વર ‘ઉદાત્ત’ જાણવો॥૨૮॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
નિયમસમૂહમાં ‘સહ’ને અનુદાત્તયુક્ત ગણવામાં આવ્યું છે; ‘રમ’ એકરૂપ હોવા છતાં આત્મનેપદી કહેવાયો છે. ‘સદસ્રય’ ઉદાત્તચિહ્નિત છે; અને ‘કુચ’માંથી ‘વેદાઃ/વેદા’ પણ ઉદાત્તયુક્ત માનવામાં આવે છે॥૨૯॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
સ્વરિતચિહ્નિત સમૂહમાં ‘ધિક…’થી શરૂ થતાં પાંત્રીસ જણાવાયા છે. ત્યારપછી ફરી સ્વરિતમાં ‘ચ્છિઞ્, ભૃઞ્…’થી શરૂ થતાં ચાર છે; એ પણ સ્વરિતથી જ પાઠ્ય છે॥૩૦॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ધેટ્’ વગેરે થી શરૂ થતા ધાતુઓમાં પરસ્મૈપદી છિયાલીસ જાહેર કરાયા છે. અને ‘સ્મિઙ્’ વગેરે થી શરૂ થતા અઢાર ધાતુઓ આત્મનેપદી માનવામાં આવ્યા છે॥૩૧॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
ત્યારબાદ ‘પૂઙ્’ આદિ ત્રણ ગણ અનुदાત્ત-ચિહ્નિત તરીકે પરિકીર્તિત છે. ‘હૃ’ આદિ પરસ્મૈપદી છે અને ‘ગુ’ના ત્રણ ગણ આત્મનેપદી કહેવાયા છે.
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘રભ્’ આદિ તથા ‘અબ્દ’ ગણ અનुदાત્ત-ચિહ્નિત માનવામાં આવ્યા છે. અને ‘ક્ષ્વિદ્’ આદિ, જેમાં ‘ણિ’ ઇત્ છે તથા ઉદાત્ત—આ મત મુજબ—‘સ્કંભ્’ આદિ પંદર ધાતુઓ પરસ્મૈપદી છે.
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘કિટ્’ ચિહ્નિત ધાતુઓ અને ઉદાત્ત-યુક્ત ધાતુઓ ઉભયપદી (બંને પદમાં પ્રયોગ્ય) તરીકે ઉપદેશિત છે. પરંતુ સ્વરિત-યુક્ત તથા ‘પચ્’ આદિ વર્ગના ધાતુઓ પરસ્મૈપદી માનવામાં આવ્યા છે.
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
સ્વર, ઇત્ અને સ્વરિત—આ ત્રણેય વ્યાકરણ પરંપરામાં પરિભાષા-રૂપ સંજ્ઞાઓ માનવામાં આવે છે. ભ્વાદિથી આરંભ કરીને ધાતુઓની સંખ્યા છ હજારથી થોડીઘણી વધુ માનવામાં આવી છે.
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘વદ્’ આદિ તથા ‘હન્’ આદિ ધાતુઓ પરસ્મૈપદી તરીકે પ્રોક્ત છે. અને ‘દ્વિષ્’ આદિમાં સ્વરિત-ચિહ્નિત ધાતુઓ પરંપરા મુજબ ચાર માનવામાં આવ્યા છે.
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
અહીં ‘ચક્ષિઙ્’ નામનો એક જ ધાતુ આત્મનેપદી તરીકે ઘોષિત થયો છે. તેમજ ‘ઇરા’ વગેરે ધાતુઓ અનુદાત્ત-ચિહ્નિત છે; કુલ તેર છે.
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
હે મુનિ, શાબ્દિકોએ ‘ષૂઙ્’ અને ‘શીઙ્’—આ બે ધાતુઓને આત્મનેપદી કહ્યું છે. અને ‘ષુ’થી શરૂ થતી સાત ધાતુઓ પરસ્મૈપદી તરીકે જણાવેલી છે.
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
હે મુનીશ્વર, ‘સ્વરિત–એદ્–ઉર્–ણુઞ્’ નામનો એક જ ધાતુ પ્રસિદ્ધ છે. તેમજ ‘ઘુ’થી શરૂ થતા ત્રણ રૂપો પણ જણાવાયા છે, અને તે પણ પરસ્મૈપદી ગણાય છે.
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
હે નારદ, શાબ્દિકોની સ્મૃતિમાં ‘ષ્ટુઞેક’ પ્રસિદ્ધ છે; અને તેને ‘સમા’ એટલે એક વર્ષના પરિમાણ સમાન ગણવામાં આવ્યું છે.
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘રા’ વગેરે થી શરૂ થતી અઢાર ધાતુઓ પરસ્મૈપદી તરીકે સ્મરાય છે. હે નારદ, ‘ઇઙ્’ ધાતુ માત્ર એકલો આત્મનેપદી તરીકે ઉપદેશિત છે.
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
આમાં ‘વિદાદ’થી શરૂ થતા ચાર રૂપો પરસ્મૈપદ માનવામાં આવ્યા છે; અને ‘ઞિષ્વપ્શય’ તરીકે ઉપદિષ્ટ રૂપ પણ પરસ્મૈપદિક જ સમજવું જોઈએ।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
હે મુને, મેં કહેલા ‘સ્યમ’ વગેરે ધાતુઓ નિશ્ચયે પરસ્મૈપદ છે; પરંતુ ‘સ્મરણ’ અર્થમાં ‘દીધીઙ્’ અને ‘વેઙ્’—આ બે ધાતુ આત્મનેપદ છે।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘પ્રથા-’ વગેરે તથા ‘સ્રય’ પણ ઉદાત્તેત્ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ‘ચર્કરીત’ તથા ‘હ્નુઙ્’ અનुदાત્તેત્ કહેવાયા છે।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
અદાદિ-ગણમાં ત્રેસઠ નહીં, ત્રિસત્તર ધાતુઓ ગણવામાં આવ્યા છે. ‘દા-’ વગેરે ધાતુઓ વૈદિક પરંપરામાં પ્રસિદ્ધ છે અને તે પરસ્મૈપદ માનવામાં આવે છે।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
સ્વરિતેત્ પ્રસંગે ‘ભૃઞ્’ ધાતુ કહેવાઈ છે, અને ઉદાત્તેત્ પ્રસંગે ‘ઇદ્ધાક્’ ધાતુ પ્રકીર્તિત છે. ‘માઙ્’ અને ‘હાઙ્’—આ બે ધાતુ અનुदાત્તેત્ છે; તથા ‘દાન’ વર્ગના ધાતુઓમાં સ્વરિતેત્ નો નિયમ જણાવાયો છે।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘વાણિતિર’ આદિ તથા જે તે આશ્રયે સ્થિત છે, તે ‘સ્વરિતેત’ તરીકે ઉલ્લેખિત છે. તેમજ ‘ઘૃમુખ’થી આરંભ થતા બાર ધાતુઓ પરસ્મૈપદી માનવામાં આવ્યા છે॥૪૭॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
અહીં હ્વાદિક ગણમાં બાવીસ ધાતુઓ ઉદ્દિષ્ટ છે. તેમજ દિવાદિથી આરંભ થતા પચ્ચીસ ધાતુઓ પરસ્મૈપદી તરીકે કહેવાયા છે॥૪૮॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
હે નારદ! ષૂઙ અને દૂઙ—આ બે ધાતુઓ આત્મનેપદી છે. તેમજ ‘ઓ’ ધાતુ અને ‘પૂઙ’થી આરંભ થતા સાત ધાતુઓ પણ આત્મનેપદી માનવામાં આવ્યા છે॥૪૯॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
હે વિપ્ર! ‘દીઙ’થી આરંભ થતા ધાતુઓ અહીં આત્મનેપદી તરીકે કીર્તિત છે. અને ‘સ્યતિ’ વગેરે ધાતુઓ વ્યાકરણ-પરંપરા મુજબ પરસ્મૈપદી માનવામાં આવ્યા છે॥૫૦॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
હે મુને! ‘જની’ આદિ પંદર ધાતુઓ આત્મનેપદી છે. અને ‘મૃષ’ આદિ પાંચ ધાતુઓ ‘સ્વરિતેત’ (સ્વરિત-ચિહ્નિત) તરીકે કીર્તિત છે॥૫૧॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘પદ’ આદિ પ્રથમ અગિયાર રૂપો આત્મનેપદી માનવામાં આવ્યા છે. અહીં ‘રાધ્’ ધાતુ કર્મક (સકર્મક) ગણાય છે, અને સ્વાદિ તથા ચુરાદિ ગણમાં વૃદ્ધિ-પ્રયોગે આ નિયમ લાગુ પડે છે.
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
ઉદાત્તેત તથા તુદાદિથી આરંભ કરીને તેર (ગણ) કહ્યા છે. અને અહીં રધાદિથી શરૂ થતા આઠ (ગણ) પરસ્મૈપદી તરીકે પણ કીર્તિત છે.
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
સમાદિથી આરંભ કરીને અને ઉદાત્તેત-લક્ષણવાળાં સહિત છિયાલીસ (ગણ) જણાવાયા છે. તેમજ દિવાદિથી આરંભ ધાતુઓની સંખ્યા ચારસો ચાલીસ માનવામાં આવે છે.
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘સ્વાદ્’ આદિ ધાતુઓ સ્વરિત-સ્વરવાળા અને ṭoṅ-ઇત્-ચિહ્નિત તરીકે કીર્તિત છે. હે મુને, ‘દુનોતિ’ ધાતુ સાતમા ગણમાં કહેવાય છે અને પરસ્મૈપદી છે.
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
અહીં ‘અષ્ટિ’ અને ‘ઘાવ’—આ બે ધાતુઓ અનुदાત્તેત-લક્ષણવાળા તરીકે કીર્તિત છે. અને આ પ્રસંગે ‘તિક’ આદિ પરસ્મૈપદી ધાતુઓ ચૌદ જણાવાયા છે.
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! સ્વાદિ-ગણમાં બત્રીસ ધાતુઓ કહેલી છે; અને હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તુદાદિથી આરંભ કરીને છ ગણ ‘સ્વરિત’ (સ્વરચિહ્નયુક્ત) તરીકે ઘોષિત છે।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ઋષ્યુદાત્ત’થી શરૂ કરીને ‘જુષી’ ઉપસર્ગવાળાં સુધી ‘આત્મનેપદ-રૂપોનો સમુદ્ર’ નામનો વર્ગ વર્ણવાયો છે. તેમજ ‘વ્રશ્ચ’થી આરંભ થતી ઉદાત્ત-સ્વરવાળી ધાતુઓ એકસો પાંચ કહેવાઈ છે।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
હે મુનીશ્વર! અહીં ‘ગૂર્’ નામની એક જ ધાતુ ઉદાત્ત-સ્વરવાળી તરીકે જણાવાઈ છે; અને ‘ણુ’થી શરૂ થતા ચાર (રૂપ/પ્રત્યય) પરસ્મૈપદ માનવામાં આવ્યા છે।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘કુંગ્’ ધાતુ આખ્યાતરૂપે વપરાય ત્યારે અનુદાત્ત-સ્વરથી પ્રયોગ થાય છે; અને ‘કુટ’ આદિ ધાતુઓ ‘પૂર્તિ’ (પ્રયોગસિદ્ધિ) પામેલી માનવામાં આવે છે. ‘પૃંગ્’ અને ‘મૃંગ્’ આત્મનેપદમાં ચાલે છે, તથા ‘રિપુ’ અર્થમાં પરસ્મૈપદના છ પ્રયોગ કહ્યા છે।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
આત્મનેપદમાં ચાલતી ધાતુઓ કહેલી છે; અને ‘દૃંગ્’ તથા ‘ધૃંગ્’ આ બે ધાતુઓ પણ ઉલ્લેખિત છે. હે મુને! ‘પ્રચ્છ’થી શરૂ થતી સોળ ધાતુઓ પરસ્મૈપદ તરીકે બોધિત છે।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
સ્વરિત-સમૂહમાંથી પછી છ રૂપો ઉપદેશાયા છે, હે મુનિ; અને ‘મિલમુખા’ વગેરે ગણ પણ જણાવાયો છે. ‘કૃતી’ વગેરે રૂપો પરસ્મૈપદ (કર્તૃવાચ્ય) આશ્રિત જ જાણવાં.
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
તુદાદિ-ગણમાં ધાતુઓ એકસો સત્તાવન ગણાય છે. ‘સ્વર્’ વગેરે તથા ‘રુધ્’, ‘નન્દ’ આદિ ધાતુઓ પરસ્મૈપદમાં જ વર્ણિત છે અને કૃત્-પ્રત્યયથી કૃતરૂપો ગ્રહણ કરે છે.
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ઞિ’, ‘ઇંધિ’ અને ‘તો’—આ ત્રણ ધાતુઓ અનुदાત્ત-સ્વરવાળા કહેવાયા છે. ઉદાત્ત-સ્વરવાળા ધાતુઓ પચ્ચીસ છે, ‘શિષ્’, ‘પિષ્’ અને ‘રુધ્’ વગેરે થી આરંભે છે.
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
સ્વરિત-સ્વરવાળા ‘તન્’ ધાતુમાંથી સાત ધાતુરૂપો પરિકીર્તિત છે. આત્મનેપદ-પ્રયોગમાં ‘મનુ’ અને ‘વન્’ કહેવાયા છે; અને ‘કૃઞ્’ પણ આ પ્રસંગે ઉલ્લેખિત છે.
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
પછી, હે વિપ્ર, શાબ્દિકોએ (વ્યાકરણાચાર્યોએ) ધાતુઓના દસ વર્ગ પણ કીર્તિત કર્યા—‘ક્ય’ વગેરે થી આરંભ—અને ઉભયપદમાં ચાલતા સાત પ્રકાર પણ; તેમજ સૂત્રાધારિત ‘સ્તંભ્’ વગેરે સમૂહો પણ.
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
હે મુનીશ્વર! ચારેય (વર્ગ) પરસ્મૈપદી તરીકે કહ્યા છે; અને ‘કુધા’ આદિ બાવીસ ધાતુઓ ઉદાત્ત-સ્વરયુક્ત માનવામાં આવે છે.
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘વૃઙ્’ ધાતુ આત્મનેપદી છે; ‘ર્શ્રથ’ આદિ એકવીસનો સમૂહ છે. ત્યારબાદ પરસ્મૈપદી ધાતુઓ; અને સ્વરિત-ચિહ્નિત ધાતુમાં માત્ર ‘ઇત્’ ચિહ્ન જ ગ્રહ્ય છે.
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
ક્ર્યાદિ વર્ગોમાં વિદ્વાનોએ પચાસ ધાતુઓ ગણાવી છે. અને ચુરાદિ વર્ગમાં ધાતુઓ ‘ઞ્યંત’ (પ્રેરક/વ્યૂત્પન્ન) માનવામાં આવી, સંખ્યા એકસો છત્રીસ છે.
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
હે મુને! ‘ચિત્ય’ આદિ અઢાર (રૂપ) આત્મનેપદી તરીકે જણાવાયા છે. પરંતુ ‘ચર્ચા’ આદિ ‘આધૃષીય’ પ્રકારના, અથવા ‘પ્યંત’ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘દ’ અક્ષરે ન સમાપ્ત થતી ધાતુઓ અડતાલીસ છે. અને ‘પદ’ આદિથી શરૂ થતી દસ ધાતુઓ આત્મનેપદમાં કહેવાઈ છે.
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
અહીં વિદ્વાનો ‘સૂત્ર’ વગેરે થી આરંભ થતા આઠ ‘ઞ્યંત’ રૂપો કહ્યા છે. ધાત્વર્થ (ક્રિયાર્થ)માં ચેષ્ટવત્ મત મુજબ પ્રાતિપદિકમાંથી પણ બહુળ પ્રયોગ માન્ય છે.
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘તે તે કરે છે’ અને ‘તે તે જણાવે છે’—આ રીતે હેતુમતી (પ્રેરણાર્થ) હોવા છતાં ધાતુની વ્યાખ્યા નિર્ધારિત છે. ધાત્વર્થમાં કર્તા‑કરણપ્રધાન તથા ‘ચિત્ર’ વગેરે વિવિધ ધાતુઓ પણ હોય છે.
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
અનુદાત્ત, ઇચ્છા, શબ્દ વગેરેના જાણકાર બુધોએ ‘સંગ્રામ’ના આઠ ભેદ કહ્યા છે. તેમજ ‘સ્તોમ’ વગેરે થી શરૂ થતા સોળ વર્ગો પણ—આ તે જ તાંત્રિક સિદ્ધાંતનું દૃષ્ટાંત છે.
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
તેમજ બહુળ પ્રચલનને કારણે અન્ય શબ્દો ‘સૌત્ર’, ‘લૌકિક’ અથવા ‘વૈદિક’ ગણાય છે. તે બધા પોતાના-પોતાના ગણોમાં ગણનીય છે, અને ઘણા શબ્દો અનેક અર્થવાચક પણ હોય છે.
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
સનાદિ પ્રત્યયાંત ધાતુઓ તથા ‘નામધાતુ’ કહેવાતા ધાતુઓ પણ આ રીતે ગણાય છે. હે નારદ, આ રીતે અહીં ધાતુઓની અનંત વ્યાપ્તિ સૂચવાઈ છે; આ સંક્ષેપ છે, વિસ્તાર ત્યાં-ત્યાં દર્શાવાયો છે.
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ઊ-, દૃ-, દંત- આદિ સાથે, તેમજ ‘યૌતિ’ જેવા રૂપોમાં; રૂક્ષ્ણુ, શૂઙ્, સ્નુનુક્ષુ આદિ ધાતુઓમાં અને ચિડ્, ઈઙ્, શ્રી-ચિહ્નો સાથે; વૃઙ્ અને વૃઞ્ સાથે પણ—એકાચ્ ન હોય ત્યાં—અજંત (પરસ્મૈપદી) પ્રત્યયોમાં લોપ માનવો, એમ સ્મૃત છે.
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
હવે ધાતુઓ—શક્, ક્લપ્, પચ્, ઊ, મુચ્, આર્, રચ્, વચ્, વિચ્, સಿಚ્, પ્રચ્છ્, ઇત્ય, અજ્, નિજ્, ઇર્, ભજ; તેમજ ભઞ્જ્, ભુજ્, ભ્રસ્જ્, મત્, જિ, યજ્, યુજ્, રુજ્, રઞ્જ્, વિજ્, સ્વઞ્જ્, સઞ્જ્ અને સૃજ।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
હવે (વધુ) ધાતુ/રૂપ—અદક્ષુદ્, ખિદ્, છિદ્, તુদি, નુદ; તેમજ પદ્ય, ભિદ્, વિદ્યતિ, વિનદ્; અને શદ્/સદી, સ્વિદ્યતિ, સ્કન્દિ, હદી; સાથે ક્રુધ્, ક્ષુધિ અને બુધ્યતી।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
મનુષ્ય બધીર બને છે; રક્ત (યુધિરુધીર) ક્ષુબ્ધ થાય છે; મન વ્યથિત અને અસ્થિર થાય છે. આધિ-વ્યાધિ અને શોકાદિ પ્રબળ થાય છે, અને સાધના-સિદ્ધિ પણ અટકે છે. ક્રોધ, પ્રહાર, કઠોર તિરસ્કાર, છુપાયેલી ઉદ્વેગતા, દાહવેદના, અને અંતે તૃપ્તિમાંથી દર્પ—આ રીતે આંતરિક વિકૃતિ વધે છે.
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
આગળ ધાતુઓ—લિબ્, લુવ્, વપૂ, શપ્, સ્વપ્, ઊ, સૃપ્, ઇ, ભર, ભગ, ગમ્, નમ્, યમ્, રભિ; તેમજ ક્રુશિ, દંશિ, દિશી, દૃશ્, મૃશ્, શ્રી, રુશ્, લિશ્, વિશ્, સ્પૃશ્ અને કૃષિ।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ધાતુઓ:) ત્વિષ્, તુષ્, દુષ્, પુષ્ય, પિષ્, વિષ્, શિષ્, શુષ્, શ્લિષ્ અને યત; તેમજ ઘસ્. એ જ રીતે વસ્, દહ્, દિહ્, દુહ્, નહ્, મિ, હ્રુ, હ્લિ અને હ્વહ્—આ પણ ધાતુઓ છે.
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
હલંત ધાતુઓમાં અનુદાત્ત સ્વર માનવામાં આવે છે. ધાતુઓની સંખ્યા બે સોથી થોડી વધુ કહેવાય છે. ‘ચ’ આદિ નિપાતો છે; અને ‘પ્ર’ આદિ ‘ગવય’ સમૂહ—દિશા, દેશ અને કાળ દર્શાવનારા—છે.
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
હે દ્વિજ, શબ્દો અનેક અર્થવાળા અને સર્વ લિંગોમાં પ્રયોગ્ય તરીકે શીખવવામાં આવ્યા છે. તેમ જ ગણપાઠ, સૂત્રપાઠ અને ધાતુપાઠ પણ નિરૂપિત છે.
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
અહીં અનુનાસિક ધ્વનિઓ સહિત યોગ્ય પાઠ અને પરાયણની રીત કહેવામાં આવી છે. હે નારદ, શબ્દો વૈદિક પરંપરામાં પણ સિદ્ધ છે અને લોકવ્યવહારમાં પણ માન્ય છે.
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
અતએવ શબ્દપરાયણ અને સૂક્ષ્મ અધ્યયન જ શબ્દસંગ્રહ (કોશ) રચવાનું કારણ છે. આ જ લઘુમાર્ગ છે, જેના દ્વારા શબ્દોના શુદ્ધ અને સાધુ રૂપનું સ્પષ્ટ નિર્ધારણ થાય છે.
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
આ કાર્ય પ્રકૃતિ, પ્રત્યય, આદેશ, લોપ અને આગમ વગેરે ઉપાયો દ્વારા સિદ્ધ થાય છે।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
હે દેવ! આ રીતે આ નિરુક્ત થોડુંક સમજાવ્યું; પરંતુ તેની સંપૂર્ણતા અનંત હોવાથી, નારદ પણ તેને પૂરેપૂરું કહી શકતા નથી।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.