Home›Narada Purana›Purva Bhaga›Second Quarter›Adhyaya 53›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 1

Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy

Devanagari script

सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥

Transliteration

sanaṃdana uvāca | niruktaṃ te pravakṣyāmi vedaṃ śrotrāṃgamuttamam | tatpaṃcavidhamākhyātaṃ vaidikaṃ dhāturūpakam || 1 ||

Translation

સનંદન બોલ્યા—હું તને ‘નિરુક્ત’ સમજાવીશ, જે વેદનું શ્રેષ્ઠ શ્રોત્રાંગ (શ્રવણ-સંબંધિત વેદાંગ) છે. તે પાંચ પ્રકારનું કહેવાયું છે—વૈદિક સ્વરૂપવાળું અને ધાતુ તથા રૂપ પર આધારિત.

Word by Word
सनंदनःSanandana
सनंदनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसनंदन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
निरुक्तम्Nirukta (etymology/lexicon)
निरुक्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिरुक्त (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
तेto you
ते:
Sampradāna (सम्प्रदानम्)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; चतुर्थी (4th), एकवचन (तुभ्यम्/ते)
प्रवक्ष्यामिI will explain
प्रवक्ष्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु)
Formलृट् (simple future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदम्
वेदम्the Veda
वेदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
श्रोत्र-अङ्गम्a limb of the ear (i.e., of hearing)
श्रोत्र-अङ्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootश्रोत्र + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘of the ear’)
उत्तमम्excellent
उत्तमम्:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (वेदं/श्रोत्राङ्गम् प्रति)
तत्-पञ्च-विधम्that which is fivefold
तत्-पञ्च-विधम्:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootतत् (सर्वनाम) + पञ्च (संख्या) + विध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समास (पञ्चविध = fivefold; तत् = that/its)
आख्यातम्called/known as
आख्यातम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + ख्या (धातु) → आख्यात (कृदन्त, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
वैदिकम्Vedic
वैदिकम्:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootवैदिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्
धातु-रूपकम्a presentation of roots (dhātus)
धातु-रूपकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधातु + रूपक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समास (धातूनां रूपकम्)
Speaker

Sanandana

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities
S
Sanandana
V
Veda
N
Nirukta

FAQs

It establishes Nirukta as a key Vedāṅga for truly hearing and grasping Vedic meaning, implying that accurate understanding of sacred sound supports right knowledge and liberation-oriented study.

While not directly teaching bhakti practices, it supports devotion by insisting that Vedic words and mantras be understood correctly; such clarity strengthens śraddhā and prevents misinterpretation in worship and recitation.

Nirukta is highlighted: the discipline of explaining Vedic terms through dhātus (verbal roots) and rūpas (derived forms), presented here as having a fivefold structure.

←Previous Verse
Next Verse→