Adhyaya 2
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः (Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction)
Upa-parva: Āraṇyaka-parva: Brāhmaṇa-Anuyāna and Śaunaka-Upadeśa (Forest Departure Discourse)
Vaiśaṃpāyana describes dawn preparations for forest departure, with brāhmaṇas preceding the party. Yudhiṣṭhira states their dispossession and the dangers of the wilderness, urging the brāhmaṇas to return to avoid hardship. The brāhmaṇas refuse, pledging loyalty and self-sufficiency; they offer spiritual support through japa, contemplation, and consoling narratives. Yudhiṣṭhira expresses shame at their potential suffering and condemns the agents of the kingdom’s seizure, yet clarifies that any desire for resources would be solely to maintain dependents. Śaunaka then delivers a systematic upadeśa: grief and fear overwhelm the unwise, not the discerning; mental suffering aggravates bodily suffering; attachment (sneha) is identified as the root of mental distress, generating desire, craving (tṛṣṇā), and the cycle of anxiety. Wealth is analyzed as a persistent source of fear and suffering through acquisition, protection, loss, and expenditure; contentment is framed as the highest ease. The discourse outlines an eightfold dharma path (ijyā, adhyayana, dāna, tapas, satya, kṣamā, dama, alobha), distinguishes orientations (pitṛyāna/devayāna), and recommends disciplined practice, culminating in counsel that Yudhiṣṭhira seek siddhi through tapas for sustaining the brāhmaṇas.
Chapter Arc: पुरवासियों के लौट जाने के बाद वन-प्रवेश की दहलीज़ पर खड़े पाण्डवों के सामने ब्राह्मणों का समूह आता है—और युधिष्ठिर पहली बार निर्वासन को केवल राजनैतिक हार नहीं, आत्म-शिक्षा का अवसर बनाकर बोलते हैं। → युधिष्ठिर अपने हृत-राज्य, हृत-श्री और हृत-सर्वस्व की स्थिति बताते हुए वन के भय—व्याल, सरीसृप, दोष-बहुलता—का स्मरण करते हैं; साथ ही मनुष्य के भीतर प्रतिदिन उगते शोक-भय के असंख्य ‘स्थान’ दिखाकर बताते हैं कि बाहरी वन से अधिक कठिन भीतर का वन है। → वैराग्य-उपदेश का शिखर: ‘मन के दुःख का मूल स्नेह (आसक्ति) है’—और संचय/धन-संग्रह को उपद्रव का कारण बताकर त्याग की घोषणा; फिर तप, शम और योग-सिद्धि की ओर निर्णायक मोड़—‘तपसा सिद्धिमन्विच्छ’—द्विजों के भरण-पोषण और आत्म-मनोरथ की सिद्धि हेतु। → युधिष्ठिर का निष्कर्ष स्थिर होता है: दुःख का उपचार बाह्य साधनों में नहीं, मन-निग्रह, आसक्ति-क्षय, और तप-योग में है; धर्मशील पुरुष के लिए ‘अनिहार्य’ (अनावश्यक) संचय त्याज्य है, और ब्राह्मण-सेवा/भरण का संकल्प तप के साथ जुड़ता है। → वन-जीवन की वास्तविक परीक्षा अभी शेष है—क्या यह वैराग्य-प्रतिज्ञा आने वाले संकटों, याचकों और वन के प्रलोभनों/भयों के बीच अक्षुण्ण रह पाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें पुरवासियोंके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! રાત્રિ વીતી અને પ્રભાત ઉગ્યો ત્યારે, અનાયાસ પરાક્રમશાળી પાંડવો વનમાં જવા તૈયાર થયા. એ સમયે ભિક્ષા પર જીવતા બ્રાહ્મણો તેમની આગળ ઊભા રહ્યા, સાથે ચાલવા ઉત્સુક.
Verse 2
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रिय:
ત્યારે કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે તેમને કહ્યું—“બ્રાહ્મણો! અમારું સર્વસ્વ હરણ થયું છે; રાજ્ય છીનવાયું છે; રાજલક્ષ્મી પણ લૂંટી ગઈ છે. ફળ, મૂળ અને સાદા અન્ન પર જીવવાનો નિશ્ચય કરીને અમે દુઃખી થઈ વનમાં જઈએ છીએ. વનમાં અનેક દોષ છે; ત્યાં સાપ, વીંછુ વગેરે અસંખ્ય ભયંકર જીવ છે.”
Verse 3
फलमूलाशनाहारा वनं गच्छाम दु:ःखिता: । वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसूपम्
“ફળ અને મૂળનો આહાર કરીને અમે દુઃખી થઈ વનમાં જઈએ છીએ. અને તે વન દોષોથી ભરેલું છે, અનેક હિંસક પશુઓ અને સરિસૃપોથી વ્યાપ્ત છે.”
Verse 4
परिक्लेशश्व वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति । ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । कि पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टत:
“મને ખાતરી છે કે તમે ત્યાં જશો તો તમને નિશ્ચિત જ ભારે કષ્ટ થશે. બ્રાહ્મણોને આપેલો ક્લેશ તો દેવતાઓને પણ પતન કરાવી શકે—તો મારા જેવા વિશે શું કહેવું! તેથી, હે વિપ્રો, અહીંથી પાછા વળો; તમને ગમે ત્યાં જાઓ.”
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यता: | ना्हस्यस्मान् परित्यक्तुं भक्तान् सद्धर्मदर्शिन:
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“રાજન! તમારી જે ગતિ થશે, તે જ માર્ગે જવા અમે પણ તૈયાર છીએ. અમે તમારા ભક્ત છીએ અને સદ્ધર્મને જોનારા છીએ; તેથી અમારો પરિત્યાગ ન કરશો.”
Verse 6
अनुकम्पां हि भक्तेषु देवता हापि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्म॒णेषु सदाचारावलम्बिषु,देवता भी अपने भक्तोंपर विशेषत: सदाचारपरायण ब्राह्मणोंपर तो अवश्य ही दया करते हैं
દેવતાઓ પોતાના ભક્તો પર કરુણા કરે છે; અને વિશેષ કરીને સદાચારને આશ્રય કરનારા બ્રાહ્મણો પર તો તેઓ નિશ્ચયે દયા કરે છે।
Verse 7
युधिछिर उवाच ममापि परमा भक्तित्रह्मणेषु सदा द्विजा: । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજગણ! બ્રાહ્મણો પ્રત્યે મારા હૃદયમાં પણ સદા પરમ ભક્તિ છે; પરંતુ સહાયક સાધનોનો આ સર્વથા અભાવ—મદદ અને સંસાધનોનું આ ક્ષય—મને જાણે ક્ષીણ કરી દુઃખમાં ડૂબાડે છે।
Verse 8
आहरेयुरिमे येडषपि फलमूलमधूनि च । त इमे शोकजेैर्दु:खैर्भ्रातरो मे विमोहिता:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જે ફળ, મૂળ અને મધુ વગેરે આહાર પણ એકત્ર કરીને લાવી શકતા હતા, એ જ મારા આ ભાઈઓ શોકજન્ય દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ મોહગ્રસ્ત બન્યા છે।
Verse 9
द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यापहरणेन च । दुःखार्दितानिमान् क्लेशैरनईहहं योक्तुमिहोत्सहे
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—દ્રૌપદીના અપમાન અને રાજ્યના અપહરણને કારણે આ લોકો પહેલેથી જ દુઃખથી પીડિત છે; તેથી હું તેમને અહીં વધુ ક્લેશમાં બાંધવા ઇચ્છતો નથી।
Verse 10
ब्राह्मणा ऊचु अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत् ते हृदि पार्थिव । स्वयमाह्त्य चान्नानि त्वानुयास्यथामहे वयम्
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે પાર્થિવ! અમારા પાલન-પોષણની ચિંતા તમારા હૃદયમાં ન થવી જોઈએ. અમે સ્વયં અન્નાદિ મેળવીને તમારા અનુસરણમાં રહીશું।
Verse 11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्याम: शिवं तव । कथाभिश्चाभिरम्याभि: सह रंस्थामहे वयम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમારા કલ્યાણનું સતત અનુધ્યાન અને પવિત્ર જપ દ્વારા અમે તમારું મંગળ સાધીશું. અને મનોહર કથાઓ કહીને, આનંદપૂર્વક, તમારી સાથે જ વનમાં વિહરતા રહીશું.
Verse 12
युधिछिर उवाच एवमेतन्न संदेहो रमे5हं सतत द्विजै: । न्यूनभावात् तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मन:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—એવું જ છે; તેમાં શંકા નથી. હું સદા દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) સંગમાં આનંદ અનુભવું છું. પરંતુ હવે અભાવના કારણે મને એવું લાગે છે કે જાણે મારી આત્મા પર જ કોઈ ઠપકો—અપકીર્તિનો દાગ—લાગી રહ્યો હોય.
Verse 13
कथं द्रक्ष्यामि व: सर्वान् स््वयमाहृतभोजनान् । मद्धक्त्या क्लिश्यतो<नर्हान् धिक् पापान् धृतराष्ट्रजान्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમે સૌ પોતે જ આહાર મેળવી ભોજન કરો, એ હું કેવી રીતે જોઈ શકું? તમે કષ્ટ ભોગવવા યોગ્ય નથી; છતાં મારા પ્રત્યેના સ્નેહથી એટલો ક્લેશ સહો છો. ધૃતરાષ્ટ્રના પાપી પુત્રોને ધિક્કાર!
Verse 14
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स नृप: शोचन् निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतो विद्वान् शौनको नाम वै द्विज:
વૈશમ્પાયને કહ્યું—રાજન! આમ કહી શોકથી વ્યાકુળ થયેલો તે નૃપ યુધિષ્ઠિર મૌન રહી ધરતી પર બેસી ગયો. ત્યારે અધ્યાત્મચિંતનમાં રત, કર્મયોગ અને સાંખ્યયોગ—બન્નેના વિચારમાં કુશળ—શૌનક નામના વિદ્વાન બ્રાહ્મણે રાજાને આ રીતે કહ્યું.
Verse 15
योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्
યોગ અને સાંખ્ય—બન્નેમાં કુશળ શૌનક નામના દ્વિજે રાજાને કહ્યું—“રાજન! સાંભળો; જે યથાર્થ છે તે જ હું કહું છું.”
Verse 16
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
શોકનાં હજારો અને ભયનાં સૈકડો પ્રસંગો છે. તે દિવસે દિવસે મૂઢ મનુષ્યને જકડી લે છે; પરંતુ પંડિતને વશ કરી શકતા નથી.
Verse 17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोधातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:,“अनेक दोषोंसे युक्त, ज्ञानविरुद्ध एवं कल्याणनाशक कर्मोमें आप-जैसे ज्ञानवान् पुरुष नहीं फँसते हैं
જ્ઞાનવિરુદ્ધ, અનેક દોષોથી યુક્ત અને કલ્યાણનો નાશ કરનાર કર્મોમાં આપ જેવા બુદ્ધિમાન પુરુષો ફસાતા નથી.
Verse 18
अष्टाज्जां बुद्धिमाहुर्या सर्वाश्रेयोडभिघातिनीम् । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन् सा त्वय्यवस्थिता
રાજન! યોગના અષ્ટાંગોથી યુક્ત, સર્વ અશ્રેયનો નાશ કરનાર, અને શ્રુતિ-સ્મૃતિના સ્વાધ્યાયથી દૃઢ થયેલી જે ઉત્તમ બુદ્ધિ કહેવાય છે, તે આપમાં સ્થિત છે.
Verse 19
अर्थकृच्छेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्द:खैर्न सीदन्ति भवद्विधा:,“अर्थसंकट, दुस्तर दुःख तथा स्वजनोंपर आयी हुई विपत्तियोंमें आप-जैसे ज्ञानी शारीरिक और मानसिक दु:खोंसे पीडित नहीं होते
અર્થસંકટમાં, દુસ્તર આપત્તિઓમાં અને સ્વજનો પર આવેલી વિપત્તિઓમાં આપ જેવા જ્ઞાની શારીરિક તથા માનસિક દુઃખોથી કદી કુંઠિત થતા નથી.
Verse 20
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीता: श्लोका महात्मना
સાંભળો, હું કહું છું—પૂર્વકાળમાં મહાત્મા રાજા જનકે આત્માને સ્થિર કરનાર જે શ્લોકો ગાયા હતા; તે શ્લોકોનું હું વર્ણન કરીશ.
Verse 21
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् । तयोव्याससमासा भ्यां शमोपायमिमं शृणु,“सारा जगत् मानसिक और शारीरिक दु:खोंसे पीडित है। उन दोनों प्रकारके दुःखोंकी शान्तिका यह उपाय संक्षेप और विस्तारसे सुनिये
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આખું જગત બે પ્રકારના દુઃખોથી પીડિત છે—એક મનમાંથી ઉત્પન્ન અને બીજું દેહમાંથી ઉત્પન્ન. હવે તે બંનેના શમનનો આ ઉપાય સંક્ષેપમાં અને વિસ્તારે સાંભળો.
Verse 22
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात् । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— રોગ, અપ્રિયનો સંપર્ક, અતિશ્રમથી થતો થાક, અને પ્રિય વસ્તુઓ/વ્યક્તિઓનો વિયોગ—આ ચાર કારણોથી શારીરિક દુઃખ ઉપજે છે.
Verse 23
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्धयेन तु
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારે તે કારણોનું યોગ્ય પ્રતિકાર કરવું અને તેમનું સતત ચિંતન ન કરવું—આ બે ક્રિયાયોગોથી જ આધિ (માનસિક વ્યથા) અને વ્યાધિ (રોગ)નું શમન થાય છે.
Verse 24
मतिमन्तो हातो वैद्या: शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानै: सम्भोगोपनयैर्नणाम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તેથી બુદ્ધિમાન અને નિપુણ વૈદ્યો પહેલેથી જ શાંતિ સ્થાપે છે. પ્રિય વચનો, મનોહર કથાઓ અને હિતકર ભોગોની વ્યવસ્થા કરીને તેઓ પહેલાં મનુષ્યોના માનસિક દુઃખનું નિવારણ કરે છે.
Verse 25
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अय:पिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— કારણ કે મનમાં દુઃખ થાય ત્યારે શરીર પણ તપે છે; જેમ તપ્ત લોખંડનો ગોળો નાખતાં ઘડામાં રહેલું પાણી પણ ગરમ થઈ જાય છે.
Verse 26
मानसं शमयेत् तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे हास्य शारीरमुपशाम्यति
અતએવ જેમ જળથી અગ્નિ શાંત થાય છે, તેમ સત્યજ્ઞાનથી મનને શાંત કરવું જોઈએ. મન પ્રસન્ન-પ્રશાંત થતાં શરીરમાં અનુભવાતું દુઃખ પણ ઉપશમ પામે છે.
Verse 27
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात् तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મનના દુઃખનું મૂળ ‘સ્નેહ’ એટલે આસક્તિ જ હોવાનું સમજાય છે. એ આસક્તિથી જ જીવ ચોંટે છે અને દુઃખના સંયોગને પામે છે.
Verse 28
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षो तथा55यास: सर्व स्नेहात् प्रवर्तते
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—દુઃખનું મૂળ આસક્તિ છે અને ભય પણ આસક્તિથી જ જન્મે છે. શોક, હર્ષ તથા ક્લેશ—આ બધું આસક્તિથી જ પ્રવર્તે છે.
Verse 29
स्नेहाद भावो<नुरागश्न प्रजज्ञे विषये तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरु: स्मृत:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આસક્તિથી વિષયો પ્રત્યે ‘ભાવ’ (સ્થિર ઝુકાવ) અને ‘અનુરાગ’ (ઉત્કટ મમતા) જન્મે છે. આ બન્ને જ શ્રેયથી દૂર લઈ જાય છે; અને તેમાં પહેલું, એટલે વિષયો પ્રત્યેનો સ્થિર ભાવ, વધુ ભારે અનર્થકારક માનવામાં આવે છે.
Verse 30
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् धर्मार्थो तु तथाल्पो5पि रागदोषो विनाशयेत्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જેમ વૃક્ષના ખોખામાં લાગેલી આગ મૂળ સહિત આખા વૃક્ષને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ રાગ-દોષથી જન્મેલી અલ્પસી આસક્તિ પણ ધર્મ અને અર્થ—બન્નેનો નાશ કરે છે.
Verse 31
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:
વૈશંપાયન બોલ્યા—વિષયો ન મળતાં જે તેમને ત્યજે, તે સાચો ત્યાગી નથી; પરંતુ વિષયો પ્રાપ્ત હોવા છતાં તેમાં દોષ જોઈને જે આસક્તિ ત્યજી દે, તે જ ખરેખર ત્યાગી છે. તે વૈરાગ્યને પામે છે; કોઈ પ્રત્યે વૈરભાવ ન હોવાથી તે નિર્વૈર અને ગ્રહણ-બંધનથી મુક્ત બને છે.
Verse 32
तस्मात् स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
અતએવ મિત્રો કે ધનસંચયના કારણે આસક્તિ ઇચ્છવી નહીં. અને પોતાના દેહાભિમાનમાંથી ઊપજતી આસક્તિને વિવેક-જ્ઞાનથી પાછી ફેરવી નિવૃત્ત કરવી.
Verse 33
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेह: पद्मपत्रेष्विवोदकम्
જ્ઞાનસંપન્ન, યોગયુક્ત, શાસ્ત્રજ્ઞ અને આત્મસંયમી પુરુષોમાં આસક્તિ ચોંટતી નથી—જેમ કમળના પાન પર પાણી ટકતું નથી.
Verse 34
रागाभिभूत: पुरुष: कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते
રાગથી અભિભૂત પુરુષને કામ પોતાની તરફ ખેંચી લે છે. ત્યારે તેના મનમાં ભોગની ઇચ્છા જન્મે છે; અને પછી તૃષ્ણા વધતી જાય છે.
Verse 35
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी स्मृता । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
તૃષ્ણા સર્વ પાપોમાં સૌથી પાપિષ્ઠ અને નિત્ય ઉદ્વેગ કરાવનારી તરીકે સ્મૃત છે. તે અધર્મને વધારનારી છે; અને ભયંકર બની પાપના ફળબંધનમાં બાંધે છે.
Verse 36
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે તૃષ્ણા દુર્મતિઓ માટે ત્યજવી અત્યંત કઠિન છે, શરીર જર્જર થાય તોય પોતે જર્જર થતી નથી, અને જેને પ્રાણાંતક રોગ કહેવાય છે— તે તૃષ્ણાને જે ત્યજે છે, તેને જ સુખ મળે છે.
Verse 37
अनाइम्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानल:
વૈશંપાયન બોલ્યા— આ તૃષ્ણા મનુષ્યોના દેહની અંદર વસે છે છતાં તેનો કોઈ આદિ નથી. અયોનિજ અગ્નિની જેમ તે પ્રાણીઓને દહન કરી વિનાશ પામે છે.
Verse 38
यथैध: स्वसमुत्थेन वह्लिना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
જેમ લાકડું પોતાના જમાંથી ઉપજેલી આગથી બળી નાશ પામે છે, તેમ જેણે આત્મસંયમ સાધ્યો નથી તે મનુષ્ય દેહ સાથે જન્મેલા સહજ લોભથી પોતે જ વિનાશ પામે છે.
Verse 39
राजत: सलिलादमन्नेश्षलोरत: स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्यो: प्राणभूतामिव,“धनवान् मनुष्योंको राजा, जल, अग्नि, चोर तथा स्वजनोंसे भी सदा उसी प्रकार भय बना रहता है, जैसे सब प्राणियोंको मृत्युसे
વૈશંપાયન બોલ્યા— ધનવાનને રાજાથી, પાણીથી, અગ્નિથી, ચોરથી અને પોતાના સ્વજનોથી પણ સદા ભય રહે છે; જેમ પ્રાણધારીઓને મૃત્યુનો ભય સતત રહે છે.
Verse 40
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिश्रि: श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान्
વૈશંપાયન બોલ્યા— જેમ માંસનો ટુકડો આકાશમાં પક્ષીઓ, ધરતી પર હિંસ્ર પ્રાણીઓ અને પાણીમાં માછલીઓ ઝૂંટી ખાઈ જાય છે, તેમ ધનવાન પુરુષને સર્વત્ર લોકો સતત નોચતા રહે છે.
Verse 41
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थ भजते नृणाम् | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नर:
ઘણા મનુષ્યો માટે અર્થ જ અનર્થનું કારણ બની જાય છે; કારણ કે અર્થથી સિદ્ધ થનારા ભોગરૂપ શ્રેયમાં આસક્ત મનુષ્ય સાચું કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરતો નથી.
Verse 42
तस्मादर्थागमा: सर्वे मनोमोहविवर्धना: । कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च
અતએવ ધનપ્રાપ્તિના બધા ઉપાયો મનમાં મોહ વધારનારા છે. કૃપણતા, દર્પ અને અભિમાન, ભય તથા ઉદ્વેગ—આ બધાં દેહધારીઓ માટે ધનજનિત દુઃખ છે, એમ વિદ્વાનો માને છે.
Verse 43
अर्थजानि विदु: प्राज्ञा: दुःखान्येतानि देहिनाम् । अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये
વૈશંપાયન બોલ્યા—વિદ્વાનો આ બધાંને દેહધારીઓ માટે ધનથી ઉત્પન્ન દુઃખ માને છે: ધનના ઉપાર્જનમાં, તેની રક્ષામાં અને ફરી તેના ક્ષયમાં.
Verse 44
सहन्ति च महद् दु:खं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् । अर्था दु:खं परित्यक्तुं पालिताश्वैव शत्रव:
મનુષ્યો મહાન દુઃખ સહે છે અને ધનના કારણે એકબીજાને મારી પણ નાખે છે. ધનનો ત્યાગ કરવો પણ દુઃખદ છે; અને જો તેને પાળી-પોષી રાખવામાં આવે તો તે શત્રુ સમાન વર્તે છે.
Verse 45
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मान्नाशं न चिन्तयेत् । असंतोषपरा मूढा: संतोष॑ यान्ति पण्डिता:
ધન દુઃખથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી તેનું ચિંતન ન કરવું, કારણ કે ધનની ચિંતા પોતાનો નાશ છે. મૂર્ખો સદા અસંતોષમાં રહે છે અને પંડિતો સંતોષને પામે છે.
Verse 46
अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोष: परमं सुखम् | तस्मात् संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डिता:,“धनकी प्यास कभी बुझती नहीं है; अतः संतोष ही परम सुख है। इसीलिये ज्ञानीजन संतोषको ही सबसे उत्तम समझते हैं
તૃષ્ણાનો અંત નથી; સંતોષ જ પરમ સુખ છે. તેથી આ લોકમાં જ્ઞાનીજન સંતોષને જ સર્વોચ્ચ કલ્યાણ માને છે.
Verse 47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचय: । ऐश्वर्य प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:
યૌવન, રૂપ, જીવન, રત્નસંચય, ઐશ્વર્ય અને પ્રિયજનો સાથેનો નિવાસ—આ બધું અનિત્ય છે. તેથી પંડિત પુરુષ તેમાં લોભથી આસક્ત થતો નથી.
Verse 48
त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान् क्लेशान् सहेत च | न हि संचयवान् कश्रिद् दृश्यते निरुपद्रव: । अतश्न धार्मिकै: पुंभिरनीहार्थ: प्रशस्पते
અતએવ ધનસંચયનો ત્યાગ કરવો અને ત્યાગથી ઉપજતા ક્લેશોને ધીરજથી સહન કરવો. કારણ કે સંગ્રહ ધરાવતો કોઈ મનુષ્ય ઉપદ્રવ વિનાનો દેખાતો નથી. તેથી ધર્માત્મા પુરુષો તે જ ઉપાર્જનને પ્રશંસે છે જે લોભ વિના—ન્યાયપૂર્વક અને દૈવયોગે આપમેળે પ્રાપ્ત થાય.
Verse 49
धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शन॑ नृणाम्
જે ધર્મ માટે ધન ઇચ્છે છે, તેના માટે પણ ધનની ઇચ્છા ન કરવી જ શ્રેષ્ઠ છે. કારણ કે કાદવ લગાડી પછી ધોવા કરતાં તેને સ્પર્શ ન કરવો જ મનુષ્યો માટે ઉત્તમ છે.
Verse 50
युधिष्ठिरैवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमरहसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तेच्छो भवार्थत:
યુધિષ્ઠિર! આ રીતે તારે કોઈ પણ વસ્તુની લાલસા કરવી યોગ્ય નથી. જો તારો હેતુ ખરેખર ધર્મથી જ સિદ્ધ થવાનો હોય, તો મૂળથી ઇચ્છામુક્ત થા—ધન અને લાભની તૃષ્ણાનો સર્વથા ત્યાગ કર.
Verse 51
युधिछिर उवाच नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन् काडक्षे न लोभत:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ! ભોગવિલાસની લાલસા માટે મને ધનની ઇચ્છા નથી. બ્રાહ્મણોના ભરણ-પોષણ માટે જ હું સાધનો ઇચ્છું છું; લોભથી નહિ.
Verse 52
कथं हा[स्मद्विधो ब्रह्मन् वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालन चापि न कुर्यादनुयायिनाम्,विप्रवर! गृहस्थ-आश्रममें रहनेवाला मेरे-जैसा पुरुष अपने अनुयायियोंका भरण- पोषण भी न करे, यह कैसे उचित हो सकता है?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે વિપ્રવર! ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનારો મારા જેવો પુરુષ પોતાના અનુયાયીઓનું ભરણ-પોષણ અને રક્ષણ ન કરે—આ કેવી રીતે યોગ્ય ગણાય?
Verse 53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते । तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પકવાયેલા અન્નમાં દેવતા, પિતૃઓ, મનુષ્યો તથા સર્વ પ્રાણીઓનો હિસ્સો હોય છે—આ સ્પષ્ટ છે. તેથી ગૃહસ્થનો ધર્મ એ છે કે જે પોતે રસોઈ નથી કરતા—સંન્યાસી વગેરે—તેમને અવશ્ય પકવેલું અન્ન આપવું.
Verse 54
तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनूता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन,आसनके लिये तृण (कुश), बैठनेके लिये स्थान, जल और चौथी मधुर वाणी, सत्पुरुषोंके घरमें इन चार वस्तुओंका अभाव कभी नहीं होता
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— આસન માટે તૃણ (કુશ), બેસવા માટે સ્થાન, પાણી અને ચોથી—મધુર તથા સત્ય વાણી; સજ્જનોના ઘરમાં આ ચારેય વસ્તુઓ કદી ખૂટતી નથી.
Verse 55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— આર્તને શય્યા, ઊભા રહી થાકેલાને આસન, તરસેલાને પાણી અને ભૂખેલાને ભોજન આપવું જોઈએ. આ કરુણારૂપ ધર્મનું પ્રત્યક્ષ કર્તવ્ય છે.
Verse 56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्यात् सुभाषिताम् । उत्थाय चासन दद्यादेष धर्म: सनातन: । प्रत्युत्थायाभिगमन कुर्यानन््यायेन चार्चनम्
અતિથિ ઘેર આવે ત્યારે તેને પ્રેમભરી નજરે જોવો, મનથી તેના પ્રત્યે શુભભાવ રાખવો, મધુર અને સुभાષિત વાણી બોલવી અને ઊભા થઈને તેને આસન આપવું—આ ગૃહસ્થનો સનાતન ધર્મ છે. તેથી અતિથિ આવતો દેખાય ત્યારે ઊભા થઈ તેની આગવાણી કરવી અને યથોચિત રીતે યોગ્ય આદર-સત્કાર કરવો.
Verse 57
अग्निहोत्रमनड्वांश्व॒ ज्ञातयो5तिथिबान्धवा: । पुत्रा दाराश्च भृत्याश्व निर्दहेयुरपूजिता:
જો ગૃહસ્થ અગ્નિહોત્ર, બળદ, જાતિ-ભાઈ, અતિથિ-અભ્યાગત, બાંધવ-બાંધવો, પુત્ર, પત્ની અને ભૃત્યજનોનું યથોચિત આદર-સત્કાર ન કરે, તો અપુજિત રહી તેઓ પોતાના ક્રોધાગ્નિથી તેને દહાવી શકે છે.
Verse 58
आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत् पशून् । न च तत् स्वयमश्रीयाद् विधिवद् यन्न निर्वपेत्
માત્ર પોતાના માટે અન્ન ન રાંધે, નિરર્થક પશુહિંસા ન કરે, અને જે વસ્તુને વિધિપૂર્વક દેવતાઓ વગેરે હકદારને અર્પણ ન કરી હોય, તેને પોતે પણ ન ખાય.
Verse 59
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातश्न॒ दीयते
કૂતરાંઓ માટે, શ્વપચો (ચાંડાલો) માટે અને પક્ષીઓ માટે ભૂમિ પર અન્ન મૂકી દે. આ ‘વૈશ્વદેવ’ નામનો મહાન યજ્ઞ છે, જે સવાર અને સાંજ—બન્ને સમયે અર્પણ થાય છે.
Verse 60
विघसाशी भवेत् तस्मान्नित्यं चामृतभोजन: । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्
અતએવ ગૃહસ્થે નિત્ય ‘વિઘસાશી’ અને ‘અમૃતભોજી’ બનવું જોઈએ. ઘરનાં સૌએ ભોજન કર્યા પછી જે અન્ન શેષ રહે તે ‘વિઘસ’ કહેવાય; અને બલિ-વૈશ્વદેવ વગેરે યજ્ઞકર્મ પછી જે અન્ન બચે તે ‘અમૃત’ કહેવાય.
Verse 61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्याच्च सूनृताम् । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અતિથિને નેત્રોનું દાન આપવું (પ્રેમભરી, આદરભરી નજર), મનનું દાન આપવું (હિતચિંતન અને ધ્યાન), અને સૂનૃતા વાણી આપવી—જે સત્ય, પ્રિય અને હિતકારી હોય. અતિથિ જવા લાગે ત્યારે થોડું અંતર સુધી સાથે જવું; અને તે ઘરમાં રહે ત્યાં સુધી તેની પાસે બેસી સેવા કરવી. આ પાંચ પ્રકારની દક્ષિણાઓથી યુક્ત ‘અતિથિ-યજ્ઞ’ છે.
Verse 62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | भ्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्,जो गृहस्थ अपरिचित थके-माँदे पथिकको प्रसन्नतापूर्वक भोजन देता है, उसे महान् पुण्यफलकी प्राप्ति होती है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—માર્ગમાં રહેલો ગૃહસ્થ થાકેલા, ભટકેલા અને પોતાને અજાણ્યા પથિકને અકળાયા વિના પ્રસન્નતાથી અન્ન આપે, તો તેને મહાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને જે આ રીતે વર્તે અને આવી જ જીવનવૃત્તિ રાખે, તેના માટે આને પરમ ધર્મ કહેવામાં આવે છે. હે વિપ્ર, આ વિષયે તમારું શું મત છે?
Verse 64
शौनक उवाच अहो बत महत् कष्ट विपरीतमिदं जगत् | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति
શૌનકે કહ્યું—અહો! કેટલી મોટી વ્યથા; આ જગત્ વિપરીત રીતે વળેલું દેખાય છે. જે કર્મથી સાધુ પુરુષ લજ્જિત થાય છે, એ જ કર્મથી અસાધુ તૃપ્ત થાય છે.
Verse 65
शिक्षोदरकृते<प्राज्ञ: करोति विघसं बहु | मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुग:
મોહ અને રાગથી આક્રાંત, ઇન્દ્રિયવિષયોના વશમાં રહી તેમનો અનુસરણ કરતો અપ્રાજ્ઞ મનુષ્ય પોતાની ઇન્દ્રિયો અને પેટની તૃપ્તિ માટે અનેક ભોગસામગ્રી સંગ્રહે છે અને તેને જાણે યજ્ઞાવશેષ ‘વિઘસ’ હોય તેમ માને છે.
Verse 66
हियते बुध्यमानो5पि नरो हारिभिरिन्द्रियै: । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुदभ्रान्तैरिव सारथि:
વિવેકી મનુષ્ય પણ મનને હરનારી ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયભોગ તરફ ખેંચાઈ જાય છે. તે ક્ષણે તેની બુદ્ધિ મોહગ્રસ્ત થાય છે—જેમ વશમાં ન આવતાં દુષ્ટ ઘોડા સારથિને સન્માર્ગથી ખેંચી કુમાર્ગે લઈ જાય. ઇન્દ્રિયજય ન કરનારની સ્થિતિ પણ એવી જ છે.
Verse 67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मन:
જ્યારે મન સહિત છ ઇન્દ્રિયો પોતાના-પોતાના વિષયો તરફ પ્રવૃત્ત થાય છે, ત્યારે પૂર્વસંકલ્પથી જન્મેલી વાસનાઓ અનુસાર મન ઉદ્ભવે છે અને અસ્થિર બને છે.
Verse 68
मनो यस्येन्द्रियस्पेह विषयान् याति सेवितुम् | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्नोपजायते
જેનું મન ઇન્દ્રિય-સ્પૃહાથી વિષયોનું સેવન કરવા જાય છે, તેના અંદર તે વિષયો પ્રત્યે ઉત્સુકતા ઊપજે છે અને ઇન્દ્રિયો તેમના ઉપભોગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.
Verse 69
ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभि: । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात् पतड़वत्
પછી સંકલ્પરૂપી બીજથી ઉદ્ભવેલી કામના દ્વારા, વિષયરૂપી બાણોથી વિંધાઈ મનુષ્ય લોભની અગ્નિમાં પડી જાય છે—જેમ પ્રકાશના લોભે પતંગ જ્વાળામાં પડી જાય છે.
Verse 70
ततो विहारैराहारैमोहितश्न यथेप्सया । महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते,इसके बाद इच्छानुसार आहार-विहारसे मोहित हो महामोहमय सुखमें निमग्न रहकर वह मनुष्य अपने आत्माके ज्ञानसे वंचित हो जाता है
પછી ઇચ્છાનુસાર આહાર-વિહારથી મોહિત થઈ જાય છે; મહામોહજન્ય સુખમાં મગ્ન મનુષ્ય આત્મતત્ત્વને ઓળખી શકતો નથી.
Verse 71
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभि भ्राम्यमाणो5थ चक्रवत्,इस प्रकार अविद्या, कर्म और तृष्णाद्वारा चक्रकी भाँति भ्रमण करता हुआ मनुष्य संसारकी विभिन्न योनियोंमें गिरता है
આ રીતે અવిద્યા, કર્મ અને તૃષ્ણાથી ચક્રની જેમ ભ્રમિત થતો મનુષ્ય સંસારમાં વિવિધ યોનિઓમાં વારંવાર પડી જાય છે.
Verse 72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथा55काशे जायमान: पुन: पुन:,फिर तो ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सभी प्राणियोंमें तथा जल, भूमि और आकाशमें वह मनुष्य बारंबार जन्म लेकर चक्कर लगाता रहता है
પછી તે મનુષ્ય બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના સર્વ પ્રાણીઓમાં તથા જળ, ભૂમિ અને આકાશમાં પણ વારંવાર જન્મ લઈને ફરતો રહે છે.
Verse 73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जना:
આ અવિવેકી પુરુષોની ગતિ કહી; હવે મારી પાસેથી વિવેકી પુરુષોની ગતિ પણ સાંભળો—જે શ્રેયસ્કર ધર્મમાં રત છે અને જેમને મોચ્ષમાં સતત રુચિ છે.
Verse 74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद् धर्मानिमान् सर्वान् नाभिमानात् समाचरेत्
આ વેદવચન છે—“કર્મ કરો” અને “કર્મનો ત્યાગ કરો” પણ; તેથી આગળ જણાવાયેલા આ સર્વ ધર્મોનું આચરણ અહંકાર વિના કરવું જોઈએ.
Verse 75
इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा दम: । अलोभ इति मार्गो<यं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:,यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम तथा लोभका परित्याग--ये धर्मके आठ मार्ग हैं
યજ્ઞ, અધ્યયન, દાન, તપ, સત્ય, ક્ષમા, દમ (મન-ઇન્દ્રિય સંયમ) અને અલોભ—આ ધર્મના આઠવિધ માર્ગ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 76
अत्र पूर्वक्षतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थित: । कर्तव्यमिति यत् कार्य नाभिमानात् समाचरेत्
અહીં પૂર્વે વર્ણવાયેલ ચાર ધર્મો પિતૃયાન-પથમાં સ્થિત છે; અર્થાત્ આ ચારનું ફળની ઇચ્છાથી અનુષ્ઠાન કરાય તો તે પિતૃયાન માર્ગે લઈ જાય છે. પરંતુ અગ્નિહોત્ર, સંધ્યોપાસના વગેરે જે નિત્ય-કર્તવ્ય કર્મો છે, તે માત્ર કર્તવ્ય-બુદ્ધિથી, અભિમાન ત્યજીને કરવાં જોઈએ.
Verse 77
उत्तरो देवयानस्तु सद्धिराचरित: सदा । अष्ट ड्रेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्
ઉચ્ચ માર્ગ દેવયાન છે, જેને સદ્ગણ પુરુષો સદા આચરે છે. આગળ જણાવેલા અષ્ટાંગ-યુક્ત માર્ગથી અંતઃકરણ શુદ્ધ કરીને, કર્તૃત્વના અભિમાન વિના કર્તવ્ય કર્મોનું પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात् सम्यक् चेन्द्रियनिग्रहात् । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक् च गुरुसेवनात्
સંકલ્પને સમ્યક રીતે એક જ ધ્યેય સાથે બાંધી રાખવાથી, ઇન્દ્રિયોનું યોગ્ય નિયંત્રણ કરવાથી, અહિંસા વગેરે વિશેષ વ્રતોનું યથાવિધિ પાલન કરવાથી અને ગુરુની સમ્યક સેવા કરવાથી—મનુષ્ય પરમ કલ્યાણ તરફ આગળ વધે છે.
Verse 79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक् चाध्ययनागमात् | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात् सम्यक् चित्तनिरोधनात्
યોગસાધનાને અનુરૂપ આહાર-વિહારનું સમ્યક નિયંત્રણ કરવાથી, વેદાદિ શાસ્ત્રોનું યથાવિધિ અધ્યયન કરીને આગમ-જ્ઞાન મેળવવાથી, કર્મોનો સમ્યક ઉપસંન્યાસ—અર્થાત્ ઈશ્વરાર્પણભાવથી ત્યાગ—કરવાથી અને ચિત્તનો સમ્યક નિરોધ કરવાથી મનુષ્ય પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषव: । रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गता:
સંસારને જીતવાની ઇચ્છાવાળા જ્ઞાની પુરુષો આ રીતે રાગ-દ્વેષથી મુક્ત રહી કર્મ કરે છે. આ જ નિયમોના પાલનથી દેવતાઓએ પણ ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 81
रुद्रा: साध्यास्तथा55दित्या वसवो5थ तथाश्रिनौ । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमा:,रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तथा दोनों अश्विनीकुमार योगजनित ऐश्वर्यसे युक्त होकर इन प्रजाजनोंका धारण-पोषण करते हैं
રુદ્રો, સાધ્યો, આદિત્યો, વસુઓ તથા તે બે અશ્વિનીકુમારો—યોગજનિત ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈ—આ સર્વ પ્રજાનું ધારણ-પોષણ કરે છે.
Verse 82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत
હે કૌન્તેય! તું પણ પ્રચુર શમ (અંતઃશાંતિ) દૃઢપણે આશ્રય કરીને, તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધિ તથા યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કર, હે ભારત।
Verse 83
पितृमातृमयी सिद्धि: प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै
કર્મથી પ્રાપ્ત થતી, પિતૃ-માતૃમયી (ઉભય લોકહિતકારી) સિદ્ધિ તને મળી ચૂકી છે. હવે તપસ્યા દ્વારા એવી સિદ્ધિ શોધ, જેથી દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) ભરણ-પોષણની વ્યવસ્થા થઈ શકે.
Verse 84
सिद्धा हि यद् यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् तस्मात्तप: समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्
સિદ્ધ પુરુષો તપના અનુગ્રહથી જે જે ઇચ્છે છે તે સિદ્ધ કરે છે. તેથી તપનો આશ્રય લઈને તારા અંતઃકરણના મનોભાવને પૂર્ણ કર.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a duty-conflict between accepting devoted brāhmaṇas as companions and preventing their foreseeable hardship in the wilderness, balancing compassion, responsibility for dependents, and the ethics of burdening others.
Sorrow is managed by diagnosing its cognitive root: attachment (sneha) generates desire and craving (tṛṣṇā), which amplify fear and suffering; knowledge, restraint, and contentment stabilize the mind, thereby easing both mental and bodily distress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is prescriptive: it frames tapas and disciplined conduct as pragmatic and soteriologically aligned means to sustain dependents and to prevent grief from governing ethical judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.