Adhyaya 125
Cyavana’s Reconciliation with Indra; Tīrtha-Indexing at Ārcīka-parvata and Yamunā (Chapter 125)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle within Āraṇyaka Parva)
Lomāśa recounts a climactic moment in the Cyavana narrative: Indra (Śatakratu) confronts the sage in fear as Cyavana appears with a terrifying, open-mouthed aspect, poised to consume him. Indra seeks appeasement, affirming that the Aśvinīkumāras are henceforth worthy of Soma and ratifying Cyavana’s act as truthful and properly grounded. Cyavana’s anger subsides; he releases Indra and redistributes ‘mada’ (here framed as a force associated with indulgence and excess) into domains such as drink, sexuality, gaming, and hunting, indicating a regulated re-allocation of disruptive potency rather than its total erasure. The narration then pivots from mythic resolution to pilgrimage cartography: Lomāśa points out Cyavana’s celebrated lake, instructs ritual offerings (tarpana) to ancestors and deities, and directs the Pandavas toward Saindhava forest features, channels (kulyā), and multiple Puṣkara waters. Further, he indexes Ārcīka-parvata as a residence of sages, a locus of Maruts, and a landscape dense with divine shrines; he names associated ascetic groups (Vaikhānasas, Vālakhilyas) and recommends circumambulation and bathing at three sacred peaks and three springs. The chapter concludes with additional sacred-historical markers—figures who dwelt or performed rites there (including references to Śaṃtanu, Śunaka, Nara-Nārāyaṇa), the inexhaustible Yamunā stream, and exemplary royal sacrifices—positioning geography as an archive of dharma-practice and reputation.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को सौकन्योपाख्यान के अगले मोड़ पर ले जाते हैं—च्यवन ऋषि के यज्ञ में अश्विनीकुमारों के ‘भाग’ को लेकर देवसभा में असंतुलन की आहट सुनाई देती है। → अश्विनीकुमारों को यज्ञ-भाग दिलाने का निर्णय इन्द्र के अधिकार और प्रतिष्ठा को चुनौती देता है। इन्द्र भय से जकड़ा, क्रोध और असुरक्षा के बीच च्यवन के सामने खड़ा होता है; देव-व्यवस्था में ‘कौन किसका अधिकारी’—यह प्रश्न तीखा हो उठता है। → च्यवन के तपोबल और वचन-बल के सामने देवराज इन्द्र भयपीड़ित होकर झुकता है और स्वीकार करता है कि अश्विनीकुमारों को सोम/यज्ञ-भाग मिलना चाहिए—यही क्षण देवताओं के अहं का टूटना और ऋषि-तेज की सर्वोच्चता का उद्घोष बनता है। → इन्द्र संकट-मुक्त होता है—विरोध छोड़कर प्रसाद मांगता है, और च्यवन का यज्ञ ‘मिथ्या न हो’ इस प्रकार व्यवस्था स्थिर होती है। लोमश इस प्रसंग को तीर्थयात्रा के नैतिक पाठ की तरह युधिष्ठिर के सामने रखकर आगे के तीर्थ-वर्णन की ओर कथा को मोड़ते हैं। → तीर्थ-परिक्रमा के अगले चरण में लोमश ‘स्थाणु-मन्त्र’ और संधि-काल (त्रेता-द्वापर) की सिद्धि-सूचना देते हुए संकेत करते हैं कि आगे के तीर्थों में और भी गूढ़ फल-श्रुतियाँ तथा रहस्य खुलेंगे।
Shlokas
Verse 1
हि >> न () है 7-2 पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: अश्िनीकुमारोंका यज्ञमें भाग स्वीकार कर लेनेपर इन्द्रका संकट-मुक्त होना तथा लोमशजीके द्वारा अन्यान्य तीर्थोंके महत्त्वका वर्णन लोगमश उवाच तं॑ दृष्टवा घोरवदनं मर्द देव: शतक्रतुः । आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
લોમશ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! ભયંકર મુખવાળો મર્દ, મોં ફાડીને જાણે અંતક (મૃત્યુ) સમાન ઇન્દ્રને ગળી જવા આવતો હતો—તેને જોઈ દેવરાજ શતક્રતુ ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.
Verse 2
भयात् संस्तम्भितभुज: सृक्किणी लेलिहन् मुहुः । ततोअब्रवीद् देवराजश्व्यवनं भयपीडित:
લોમશ બોલ્યા— ભયથી ઇન્દ્રની ભુજાઓ જડ થઈ ગઈ; તે વારંવાર હોઠના ખૂણા ચાટવા લાગ્યો. યમરાજ સમાન મોં ફાડીને ભયંકર દેખાતા મદાસુરને પોતાને ગળી જવા આગળ વધતો જોઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર વિનાશભયથી વ્યાકુળ થયો અને પછી મહર્ષિ ચ્યવનને બોલ્યો— ‘ભૃગુનંદન! આજથી આ બંને અશ્વિનીકુમારો સોમપાનના અધિકારી થશે. મારું આ વચન સત્ય છે; આપ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.’
Verse 3
सोमाहविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यत: सत्यमेतद् वचो विप्र: प्रसीद मे
લોમશ બોલ્યા— “હે ભાર્ગવ! આજથી આ બંને અશ્વિનો સોમપાનના અધિકારી થશે. આ વચન નિશ્ચયે સત્ય સાબિત થશે. હે વિપ્ર! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.”
Verse 4
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधि: । जानामि चाह ं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
લોમશ બોલ્યા— “તમારો આ યજ્ઞ-સમારંભ નિષ્ફળ ન થાય; તમે જે શરૂ કર્યું છે તે જ પરમ વિધાન બને. હે બ્રહ્મર્ષે! હું તમને જાણું છું—તમારો સંકલ્પ કદી મિથ્યા નહીં થાય. તેથી મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; જેમ તમે ઇચ્છો તેમ જ થાઓ.”
Verse 5
सोमाहविश्चिनावेतौ यथा वाद्य कृतौ त्वया । भूय एव तु ते वीर्य प्रकाशेदिति भार्गव
લોમશ બોલ્યા— “હે ભાર્ગવ! જેમ તમે આ બંને—સોમાહવિ અને ચિના—ને વાદ્યની જેમ ઘડ્યા છે, તેમ તમારું પરાક્રમ ફરી એક વાર પ્રકાશિત થાઓ.”
Verse 6
सुकन्याया: पितुश्नास्य लोके कीर्ति: प्रथेदिति । अतो मयैतद् विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्
લોમશ બોલ્યા— “સુકન્યાના પિતાની કીર્તિ લોકમાં પ્રસરે—આ હેતુથી જ મેં તમારું પરાક્રમ પ્રગટ થાય એવી આ વ્યવસ્થા કરી છે.”
Verse 7
एवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मन:
ઇન્દ્રે આમ કહ્યે ત્યારે મહાત્મા ભાર્ગવ ચ્યવનનો ક્રોધ તરત શાંત થયો અને એ જ ક્ષણે તેમણે પુરંદર દેવೇಂದ್ರને સર્વ દુઃખોથી મુક્ત કરી દીધા. હે રાજન, તે પરાક્રમી ઋષિએ ‘મદ’—જેને તેમણે પહેલાં પોતે જ ઉત્પન્ન કર્યો હતો—ચાર સ્થાનોમાં જુદો જુદો વહેંચી દીધો: મદ્યપાન, સ્ત્રીઓ, જુગાર (અક્ષ) અને મૃગયા (શિકાર)। આ રીતે મદને દૂર હટાવી તેમણે અશ્વિનિકુમારો સહિત ઇન્દ્ર અને સર્વ દેવતાઓને સોમરસથી તૃપ્ત કર્યા તથા રાજા શર્યાતિનો યજ્ઞ પૂર્ણ કરાવ્યો. પછી સર્વ લોકોમાં પોતાની અદ્ભુત શક્તિ પ્રસિદ્ધ કરીને, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ ચ્યવન ઋષિ પોતાની મનગમતી પત્ની સુકન્યા સાથે વનમાં વિહાર કરવા લાગ્યા. હે યુધિષ્ઠિર, પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું અને સૌંદર્યથી ઝળહળતું આ સરોવર એ મહર્ષિ ચ્યવનનું જ છે।
Verse 8
स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् । मर्द च व्यभजद् राजन पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
લોમશ બોલ્યા—તેનો ક્રોધ ઝડપથી શાંત થયો અને તેણે પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને કષ્ટમાંથી મુક્ત કર્યો. પછી, હે રાજન, તે પરાક્રમી ઋષિએ ‘મદ’—જે તેણે પહેલાં ઉત્પન્ન કર્યો હતો—ને જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં વહેંચી દીધો: મદ્યપાન, સ્ત્રીઓમાં (અને પરંપરાગત કથાપ્રવાહ મુજબ અન્ય ભ્રષ્ટકર્તા આસક્તિઓમાં પણ)। આ રીતે અણઘડ મદને મર્યાદિત પ્રલોભનોમાં વિભાજિત કરીને તેણે દેવલોકમાં સંતુલન અને લોકમાં ધર્મવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરી।
Verse 9
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुन: । तदा मद विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्प चेन्दुना
લોમશ બોલ્યા—પૂર્વે સર્જાયેલ ‘મદ’ને વારંવાર અક્ષ (જુગાર) અને મૃગયા (શિકાર)માં પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ તે મદને અલગ રાખીને મહર્ષિએ સોમરસ (ચંદ્રસમાન અમૃત)થી શક્ર (ઇન્દ્ર)ને તૃપ્ત કર્યો અને તેને કષ્ટમાંથી ઉગાર્યો।
Verse 10
अश्रिभ्यां सहितान् देवान् याजयित्वा च त॑ नृपम् । विख्याप्य वीर्य लोकेषु सर्वेषु वदतां वर:
લોમશ બોલ્યા—અશ્વિનિકુમારો સહિત દેવતાઓનું યજન કરાવી અને તે નૃપથી પણ યજ્ઞ પૂર્ણ કરાવી, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ તે ઋષિએ પોતાની વીર્યશક્તિ સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ કરી।
Verse 11
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते
લોમશ બોલ્યા—અનુકૂળ, પતિવ્રતા સુકન્યાની સાથે ચ્યવન ઋષિ વનમાં વિહાર કરવા લાગ્યા. હે રાજન, પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું આ સરોવર તેમનું જ છે અને તેમની તપઃપ્રભાથી જ પ્રકાશિત છે।
Verse 12
अत्र त्वं सह सोदर्य: पितृन् देवांश्व॒ तर्पय । एतद् दृष्टवा महीपाल सिकताक्षं च भारत
લોમશ બોલ્યા—“અહીં તું તારા ભાઈઓ સાથે પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કર. હે મહીપાલ, હે ભારત! આ સ્થાન તથા ‘સિકતાક્ષ’ તીર્થનું દર્શન કરીને યથાવિધિ આચરણ કર.”
Verse 13
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् | पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जल॑ स्पृश
લોમશ બોલ્યા—“સૈંધવ અરણ્યમાં પહોંચી, હે મહારાજ, ત્યાંની કુલ્યાઓ (સિંચાઈ નાળાઓ)નું દર્શન કર; અને સર્વ પુષ્કર સરોવરોમાં જઈ જળનો સ્પર્શ કર.”
Verse 14
स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन् सिद्धि प्राप्स्यसि भारत । संधिद्वयोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च
લોમશ બોલ્યા—“હે ભારત! સ્થાણુ (શિવ)ના મંત્રોનું સતત જપ કરવાથી તને સિદ્ધિ મળશે. હે નરશ્રેષ્ઠ! ખાસ કરીને યુગોના બે સંધિકાળમાં—ત્રેતા અને દ્વાપર સંધિમાં—આનું ફળ વિશેષ છે.”
Verse 15
तुम भाइयोंसहित इसमें स्नान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण करो। भूपाल! भरतनन्दन! इस सरोवरका और सिकताक्षतीर्थका दर्शन करके सैन्धवारण्यमें पहुँचकर वहाँकी छोटी-छोटी नदियोंके दर्शन करना। महाराज! यहाँके सभी तालाबमें जाकर जलका स्पर्श करो। भारत! स्थाणु (शिव)-के मन्त्रोंका जप करते हुए उन तीर्थोंमें स्नान करनेसे तुम्हें सिद्धि प्राप्त होगी। नरश्रेष्ठ! यह त्रेता और द्वापरकी संधिके समय प्रकट हुआ तीर्थ है ।। १२ -१४ ।। अयं हि दृश्यते पार्थ सर्वपापप्रणाशन: । अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने
લોમશ બોલ્યા—“હે પાર્થ! અહીં દેખાતું આ તીર્થ ‘સર્વપાપપ્રણાશન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે યુધિષ્ઠિર! આ સર્વપાપપ્રણાશન તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને જળનો વિધિપૂર્વક સ્પર્શ-આચમન કરીને તું શુદ્ધ થઈ જશ.”
Verse 16
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम् | सदाफल: सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम्
લોમશ બોલ્યા—“આગળ આર્ચીક પર્વત છે—તે મનીષીઓનું નિવાસસ્થાન છે. ત્યાં સદા ફળો રહે છે અને સતત ઝરણાં વહે છે. તે પર્વત પર દેવતાઓના ઉત્તમ નિવાસ છે, અને તે મરુતોનું પરમ સ્થાન છે.”
Verse 17
चैत्याश्वैते बहुविधास्त्रिदशानां युधिष्ठिर । एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषय: पर्युपासते । वैखानसा बालखिल्या: पावका वायुभोजना:
લોમશ બોલ્યા—“હે યુધિષ્ઠિર! અહીં દેવતાઓનાં નાનાવિધ અનેક ચૈત્ય (મંદિરો) દેખાય છે. આ ચંદ્રમાનો તીર્થ છે, જેને ઋષિઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસે છે. અહીં વૈખાનસ બાલખિલ્ય મહર્ષિઓ વસે છે—વાયુને જ આહાર માનનારા, પરમ પાવન અને પવિત્રીકરણ કરનારા. તેથી તારી ઇચ્છા મુજબ આ પવિત્ર શિખરો અને પ્રસ્રવણોની પરિક્રમા કરીને પછી સ્નાન કર; નિયમપૂર્વકની તીર્થયાત્રા અને શ્રદ્ધાયુક્ત સ્નાન મનને શુદ્ધ કરે અને ધર્મમાં સ્થિર કરે છે.”
Verse 18
शृज्भाणि त्रीणि पुण्यानि त्रीणि प्रस्रवणानि च । सर्वाण्यनुपरिक्रम्प यथाकाममुपस्पृश
લોમશ બોલ્યા—“યુધિષ્ઠિર! અહીં ત્રણ પવિત્ર શિખરો અને ત્રણ પવિત્ર પ્રસ્રવણો છે. બધાની યથાવિધિ પરિક્રમા કરીને પછી તારી ઇચ્છા મુજબ સ્નાન (ઉપસ્પર્શ) કર.”
Verse 19
शान्तनुश्नात्र राजेन्द्र शुनकश्न नराधिप: । नरनारायणौ चोभौ स्थान प्राप्ताः:सनातनम्,राजेन्द्र! यहाँ राजा शान्तनु, शुनक और नर-नारायण--ये सभी नित्य धाममें गये हैं
લોમશ બોલ્યા—“હે રાજેન્દ્ર! રાજા શાંતનુ, નરાધિપ શುನક, અને તે બંને દિવ્ય ઋષિ નર-નારાયણ—આ સૌએ સનાતન ધામ પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેમનું જીવન રાજધર્મ અને તપોધર્મ દ્વારા અક્ષય લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાનો દૃષ્ટાંત છે.”
Verse 20
इह नित्यशया देवा: पितरश्न महर्षिभि: । आर्चीकपर्वते तेपुस्तानू यजस्व युधिछिर,युधिष्ठिर! इस आर्चीक पर्वतपर नित्य निवास करते हुए महर्षियोंसहित जिन देवताओं और पितरोंने तपस्या की है, तुम उन सबकी पूजा करो
“યુધિષ્ઠિર! આ આર્ચીક પર્વત પર દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહર્ષિઓ નિત્ય નિવાસ કરીને તપસ્યા કરતા આવ્યા છે. તેથી તું તેઓ સૌની પૂજા કર—આ તપોભૂમિની પવિત્ર ઉપસ્થિતિને માન આપીને અને ધર્મના માર્ગ સાથે પોતાને જોડીને.”
Verse 21
इह ते वै चरून् प्राश्नन्नषयश्न विशाम्पते । यमुना चाक्षयस्रोता कृष्णश्वेह तपोरत:
લોમશ બોલ્યા—“હે પ્રજાપતિ સમ રાજન! અહીં ઋષિઓએ એક સમયે ચરુ-ભોજન (યજ્ઞપ્રસાદ) કર્યું હતું. નજીકમાં અક્ષય પ્રવાહવાળી યમુના વહે છે. અહીં જ કૃષ્ણ પણ તપસ્યામાં રત રહ્યા હતા. તેથી યજ્ઞ, તપ અને અવિરત નદીપ્રવાહથી પાવન થયેલું આ સ્થાન પૂજ્ય છે અને આચરણમાં સંયમ માંગે છે.”
Verse 22
यमौ च भीमसेनश्व कृष्णा चामित्रकर्शन | सर्वे चात्र गमिष्यामस्त्वयैव सह पाण्डव
લોમશ બોલ્યા—શત્રુદમન પાંડવ રાજન! યમજ નકુલ-સહદેવ, ભીમસેન અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)—અમે સૌ—તમારી સાથે આ જ સ્થાને જઈશું. આ પવિત્ર તીર્થ છે, જ્યાં દેવો અને ઋષિઓએ ચરુ-ભોજન કર્યું હતું; તેની નજીક અક્ષય પ્રવાહવાળી યમુના વહે છે. અહીં ભગવાન કૃષ્ણે પણ તપશ્ચર્યા કરી હતી—એવું શ્રુતિ છે. આવા તીર્થો સંકલ્પને દૃઢ કરે છે, મનને શુદ્ધ કરે છે અને દેવ-ઋષિ પરંપરાના સ્મરણથી રાજાને ધર્મમાર્ગે દોરી જાય છે.
Verse 23
एतत् प्रस्रवर्णं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजेश्वर । यत्र धाता विधाता च वरुणश्षोर्ध्वमागता:
લોમશ બોલ્યા—હે મનુજેશ્વર! આ ઇન્દ્રનું પવિત્ર પ્રસ્રવણ (ઝરણું) છે. આ જ તે સ્થાન છે જ્યાંથી ધાતા, વિધાતા અને વરુણ પણ ઊર્ધ્વલોકને ગયા હતા.
Verse 24
इह ते5प्यवसन् राजन क्षान्ता: परमधर्मिण: । मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवर: शुभ:
રાજન! અહીં પણ એક સમયે ક્ષમાશીલ અને પરમધર્મનિષ્ઠ પુરુષો વસતા હતા. સર્વ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ ધરાવતા અને સરળ બુદ્ધિવાળા સજ્જનો માટે આ શ્રેષ્ઠ પર્વત શુભ આશ્રય છે.
Verse 25
एषा सा यमुना राजन् महर्षिगणसेविता । नानायज्ञचिता राजन् पुण्या पापभयापहा
રાજન! આ જ તે પુણ્યમયી યમુના છે, જેને મહર્ષિગણ સેવિત કરે છે. રાજન! તેના કાંઠે અનેક યજ્ઞો થયા છે; આ પવિત્ર નદી પાપથી જન્મતા ભયને દૂર કરે છે.
Verse 26
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम् | साहदेविश्व कौन्तेय सोमको ददतां वर:
કૌંતેય! અહીં જ મહાધનુર્ધર રાજા માંધાતાએ સ્વયં યજ્ઞ કર્યો હતો; અને અહીં જ સહદેવપુત્ર સોમક—દાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ—એ પણ યજ્ઞાનુષ્ઠાન કર્યું હતું.
Verse 63
तस्मात् प्रसाद कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि । “आपके द्वारा किया हुआ यह यज्ञका आयोजन मिथ्या न हो। आपने जो कर दिया वही उत्तम विधान हो। ब्रह्मर्षे! मैं जानता हूँ
અતએવ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; જેમ તમને ઇચ્છા હોય તેમ જ થાઓ. તમારા દ્વારા કરાયેલો આ યજ્ઞ-સમારંભ વ્યર્થ ન થાય; તમે જે વિધાન કર્યું છે તે જ શ્રેષ્ઠ વિધાન ઠરે. બ્રહ્મર્ષે! હું જાણું છું કે તમે તમારો સંકલ્પ કદી મિથ્યા થવા દેશો નહીં. આજે તમે જેમ અશ્વિનીકુમારોને સોમપાનના અધિકારી બનાવ્યા છે તેમ જ મારું પણ કલ્યાણ કરો. ભૃગુનંદન! તમારી શક્તિ અને પરાક્રમ વધુ ને વધુ પ્રકાશમાં આવે અને જગતમાં સુકન્યા તથા તેના પિતાની કીર્તિ વિસ્તરે. આ હેતુથી જ મેં તમારા બલ-વીર્યને પ્રગટ કરનારું આ કાર્ય કર્યું છે. તેથી પ્રસન્ન થઈ મારા પર કૃપા કરો—જેમ તમને ઇચ્છા હોય તેમ જ થાઓ.
Verse 124
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें सुकन्योपाख्यानविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત તીર્થયાત્રાપર્વમાં સુકન્યોપાખ્યાન વિષયક એકસો ચોવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 125
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये पज्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત તીર્થયાત્રાપર્વમાં લોમશની તીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં સુકન્યોપાખ્યાન વિષયક એકસો પચીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power and offense are resolved without escalating harm: Indra’s fear and Cyavana’s capacity for retaliation are redirected into a negotiated settlement grounded in truth-claims, ritual legitimacy, and controlled release of anger.
The chapter models restraint as a superior form of strength: disruptive forces (anger, excess, pride) are not merely denied but ethically regulated, while sacred geography is presented as a practical curriculum for sustaining dharma through prescribed acts (tarpana, bathing, circumambulation).
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, merit is implied through the repeated injunctions to perform tarpana, visit and circumambulate designated sites, and engage tīrthas correctly—suggesting reputational and purificatory outcomes within the pilgrimage economy of the epic.