Adhyaya 5

Verse 1

अपन रा< बछ। ] अत्ऑफा:म पञठ्चमो<ध्याय: भीष्म आदि वीरोंका अपने-अपने मूलस्वरूपमें मिलना और महा'भारतका उपसहार तथा माहात्म्य जनमेजय उवाच भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्न पार्थिव: । विराटद्रुपदौ चोभौ शड्खश्नैवोत्तरस्तथा

જનમેજયે કહ્યું—ભીષ્મ અને દ્રોણ, તે મહાત્મા વીરો; રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર; વિરાટ અને દ્રુપદ—બન્ને; તેમજ શંખ અને ઉત્તર—એ સૌનું શું થયું, હે બ્રાહ્મણ?

Verse 2

धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्‌ | दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबल:

જનમેજયે કહ્યું—ધૃષ્ટકેતુ, જયત્સેન અને તે રાજા સત્યજિત; તેમજ દુર્યોધનના પુત્રો અને સૌબલ શકુની—એ સૌનું શું થયું, હે બ્રાહ્મણ?

Verse 3

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथ: । घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिता:

જનમેજયે કહ્યું—કર્ણના પરાક્રમી પુત્રો, તેમજ રાજા જયદ્રથ; અને ઘટોત્કચ વગેરે, તથા અન્ય ઘણા જેમના નામ લઈને ઉલ્લેખ થયો નથી—એ સૌનું શું થયું, હે બ્રાહ્મણ?

Verse 4

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तय: । स्वर्गे काल॑ कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे

જનમેજયે પૂછ્યું—અને જે અન્ય વીરો, દીપ્તમૂર્તિ રાજાઓ તરીકે વર્ણવાયા છે—તેઓ સ્વર્ગમાં કેટલો સમય રહ્યા? તે પણ મને કહો.

Verse 5

जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! महात्मा भीष्म और द्रोण

જનમેજયે કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ! મહાત્મા ભીષ્મ અને દ્રોણ, રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર, વિરાટ, દ્રુપદ, શંખ, ઉત્તર, ધૃષ્ટકેતુ, જયત્સેન, રાજા સત્યજિત, દુર્યોધનના પુત્રો, સુબલપુત્ર શકુનિ, કર્ણના પરાક્રમી પુત્રો, રાજા જયદ્રથ, ઘટોત્કચ વગેરે, તેમજ અહીં અલગથી ન જણાવ્યા હોવા છતાં નામ લઈને વર્ણવાયેલા અન્ય નરેશો—આ બધા તેજસ્વી દેહ ધારણ કરેલા વીરસમ્રાટો સ્વર્ગલોકમાં એકસાથે કેટલો સમય રહ્યા? મને કહો. અને હે દ્વિજોત્તમ! શું તેમને ત્યાં શાશ્વત સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું? કે કર્મફળ ક્ષીણ થતાં પછી તે પુરુષશ્રેષ્ઠોએ કઈ ગતિ પ્રાપ્ત કરી?”

Verse 6

एतदिच्छाम्यहं श्रोतु प्रोच्यमानं द्विजोत्तम । तपसा हि प्रदीप्तेन सर्व त्वमनुपश्यसि,विप्रवर! मैं आपके मुखसे इस विषयको सुनना चाहता हूँ; क्योंकि आप अपनी उद्दीप्त तपस्यासे सब कुछ देखते हैं

“હે દ્વિજોત્તમ! તમે જે રીતે કહો છો તે રીતે આ વિષય હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે તમારી પ્રદીપ્ત તપસ્યાના તેજથી તમે સર્વ કંઈ જોઈ શકો છો, હે વિપ્રવર!”

Verse 7

सौतिर्वाच इत्युक्त: स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना | व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे

સૌતિએ કહ્યું— રાજા જનમેજયે આ રીતે કહ્યા પછી, મહાત્મા વ્યાસની અનુમતિ મેળવી બ્રહ્મર્ષિ વૈશમ્પાયને તે નૃપતિને આ વર્તાંત કહેવાનું આરંભ કર્યું.

Verse 8

वैशम्पायन उवाच न शक्‍यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप । प्रकृति कि नु सम्यक्ते पृच्छैषा सम्प्रयोजिता

વૈશમ્પાયને કહ્યું— “હે મનુજાધિપ! કર્મફળનો ભોગ પૂર્ણ થયા પછી બધા જ લોકો ભેદ વિના પ્રકૃતિમાં જ લીન થઈ જાય—એવું સર્વથા શક્ય નથી. જો તમે પૂછો કે ‘મારો પ્રશ્ન અસંગત છે?’—તો નહીં; જે પ્રકૃતિને પ્રાપ્ત નથી થતા, તેમના વિષયમાં તમારો આ પ્રશ્ન સંપૂર્ણ યોગ્ય છે.”

Verse 9

शृणु गुह्मामिदं राजन्‌ देवानां भरतर्षभ । यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षु: प्रतापवान्‌

વૈશમ્પાયને કહ્યું— “હે રાજન, ભરતશ્રેષ્ઠ! દેવતાઓનું આ ગૂઢ રહસ્ય સાંભળો. આ વિષયમાં દિવ્યદૃષ્ટિથી યુક્ત, મહાતેજસ્વી અને પ્રતિાપવાન મુનિ વ્યાસે જે કહ્યું છે, તે હું કહું છું—સાંભળો.”

Verse 10

मुनि: पुराण: कौरव्य पाराशर्यों महाव्रत: । अगाथबुद्धि: सर्वज्ञो गतिज्ञ: सर्वकर्मणाम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કુરુનંદન! પરાશરનંદન, મહાવ્રતધારી, પ્રાચીન મુનિ વ્યાસ—જેઓની બુદ્ધિ અગાધ છે, જેઓ સર્વજ્ઞ છે અને સર્વ કર્મોની ગતિ જાણે છે—તેમણે મને આ જ કહ્યું: તે બધા વીરો કર્મફળ ભોગવી અંતે પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં જ લીન થઈ ગયા. અને મહાતેજસ્વી, પરમ કાંતિમાન ભીષ્મ વસુઓના સ્વરૂપમાં ફરી પ્રવેશી ગયા.

Verse 11

तेनोक्त कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्‌ वसूनेव महातेजा भीष्म: प्राप महाद्युति:

તે કર્મફળોના અંતે તેઓ પોતાના જ સત્ય સ્વરૂપમાં પ્રવેશ કરે છે. તેમ જ મહાતેજસ્વી, મહાદ્યુતિમાન ભીષ્મ વસુઓની સ્થિતિને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 12

अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ । बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो हाज्ञिरसां वरम्‌

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વસુઓ ખરેખર આઠ જ દેખાય છે. ત્યાર પછી દ્રોણાચાર્ય આંગિરસોમાં શ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિના સ્વરૂપમાં પ્રવેશી ગયા.

Verse 13

कृतवर्मा तु हार्दिक्य: प्रविवेश मरुद्गणान्‌ । सनत्कुमार प्रद्युम्न: प्रविवेश यथागतम्‌,हृदिकपुत्र कृतवर्मा मरुदगणोंमें मिल गया। प्रद्युम्म जैसे आये थे उसी तरह सनत्कुमारके स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये

હૃદિકપુત્ર કૃતવર્મા મરુદ્ગણોમાં પ્રવેશી ગયો. અને પ્રદ્યુમ્ન—જે ખરેખર સનત્કુમાર હતો—જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગયો.

Verse 14

धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्‌ प्राप दुरासदान्‌ । धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी,धृतराष्ट्रने धनाध्यक्ष कुबेरके दुर्लभ लोकोंको प्राप्त किया। उनके साथ यशस्विनी गान्धारी देवी भी थीं

ધૃતરાષ્ટ્રે ધનાધિપતિ ધનેશ (કુબેર)ના દુર્લભ લોકોને પ્રાપ્ત કર્યા. અને ધૃતરાષ્ટ્ર સાથે યશસ્વિની ગાંધારી પણ હતી.

Verse 15

पत्नीभ्यां सहित: पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ । विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्न पार्थिव:

રાજા પાંડુ પોતાની બંને પત્નીઓ સાથે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના ભવનમાં ગયા. તેમ જ રાજા વિરાટ અને દ્રુપદ, તથા રાજન્ય ધૃષ્ટકેતુ અને નિશઠ—આ બધા નરશ્રેષ્ઠો વિશ્વેદેવોની અવસ્થામાં પ્રવેશ્યા.

Verse 16

निशठाक्रूरसाम्बाश्व भानुः कम्पो विदूरथ: । भूरिश्रवा: शलश्वैव भूरिश्व पृथिवीपति:

નિશઠ, અક્રૂર, સામ્બ, અશ્વ, ભાનુ, કમ્પ, વિદૂરથ, ભૂરિશ્રવા, શલ અને પૃથ્વીપતિ ભૂરિશ્વ—આ નામો (પણ) ઉલ્લેખાયા.

Verse 17

कंसश्रैवोग्रसेनश्व वसुदेवस्तथैव च । उत्तरश्न सह भ्रात्रा शड़्खेन नरपुड्भवः

કંસ, ઉગ્રસેન અને વસુદેવ; તેમજ નરશ્રેષ્ઠ ઉત્તર પણ પોતાના ભાઈ શંખ સાથે—(એમનો પણ) ઉલ્લેખ થયો.

Verse 18

वर्चा नाम महातेजा: सोमपुत्र: प्रतापवान्‌

વર્ચા નામનો એક મહાતેજસ્વી, પ્રતિાપવાન પુરુષ હતો—તે સોમનો પુત્ર હતો.

Verse 19

सोअभिमन्युर्नुसिंहस्य फाल्गुनस्य सुतो5भवत्‌ | स युदृध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नानन्‍्य: पुमान्‌ क्वचित्‌

એ જ વર્ચા નરસિંહ ફાલ્ગુન (અર્જુન)નો પુત્ર અભિમન્યુ બની જન્મ્યો. ક્ષત્રધર્મ અનુસાર યુદ્ધ કરીને તેણે એવો પરાક્રમ બતાવ્યો કે ક્યાંય કોઈ પુરુષ તેની સમકક્ષ ન હતો.

Verse 20

विवेश सोम॑ धर्मात्मा कर्मणो<न्ते महारथ: । चन्द्रमाके महातेजस्वी और प्रतापी पुत्र जो वर्चा हैं

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પુરુષશ્રેષ્ઠ કર્ણ હણાઈને સૂર્યમાં પ્રવેશ્યો. આમ મહાકાવ્ય તેના અંતને માત્ર પરાજય નહીં, પરંતુ પોતાના બ્રહ્માંડિય મૂળમાં પરત ફરવું તરીકે દર્શાવે છે—શૌર્ય, ધર્મ અને યુદ્ધના કર્મફળોથી ઘડાયેલ નિર્ધારિત માર્ગની પૂર્ણતા સૂચવતું.

Verse 21

धृतराष्ट्रात्मजा: सर्वे यातुधाना बलोत्कटा:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો યાતુધાન સમાન, બળમાં અત્યંત પ્રચંડ હતા. આ પંક્તિ દર્શાવે છે કે ધર્મથી વિચ્છિન્ન શક્તિ સાચું ઔદાર્ય નહીં, દૈત્યસમાન ક્રૂરતા બની જાય છે.

Verse 22

धर्ममेवाविशत्‌ क्षत्ता राजा चैव युधिषछिर:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ક્ષત્તા વિદુર ધર્મમાં જ પ્રવેશ્યા અને રાજા યુધિષ્ઠિર પણ ધર્મના સ્વરૂપમાં જ લીન થયા. બલરામ સాక్షાત્ અનંતદેવના અવતાર હતા; તેઓ રસાતલમાં પોતાના ધામે ગયા. એ જ અનંત પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી યોગબળે પૃથ્વીને ધારણ કરે છે.

Verse 23

अनन्तो भगवान्‌ देव: प्रविवेश रसातलम्‌ | पितामहनियोगाद्‌ वै यो योगाद्‌ गामधारयत्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભગવાન દેવ અનંત રસાતલમાં પ્રવેશ્યા; એ જ અનંત પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી યોગબળે પૃથ્વીને ધારણ કરે છે. તેઓ પોતાના સ્વધામે પરત ગયા; અને આ જ સમાપનમાં વિદુર તથા યુધિષ્ઠિરના ધર્મમાં પ્રવેશનું વર્ણન પણ છે—અર્થાત્ તેમનો અંત માત્ર દેહવિયોગ નહીં, સ્વતત્ત્વમાં લય છે.

Verse 24

य: स नारायणो नाम देवदेव: सनातन: । तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणो<डन्ते विवेश ह

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જે નારાયણ નામે પ્રસિદ્ધ, દેવદેવ અને સનાતન છે; તેના અંશ વાસુદેવ કર્મના અંતે (પોતાના મૂળમાં) પ્રવેશ્યો.

Verse 25

वे जो नारायण नामसे प्रसिद्ध सनातन देवाधिदेव हैं उन्हींके अंश वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण थे, जो अवतारका कार्य पूरा करके पुन: अपने स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ સનાતન દેવાધિદેવના અંશ વાસુદેવનંદન શ્રીકૃષ્ણ હતા. અવતારનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને તેઓ ફરી પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રવેશી ગયા. હે જનમેજય! કાળના પ્રભાવથી વાસુદેવની સોળ હજાર સ્ત્રીઓ અવસર પામી સરસ્વતી નદીમાં કૂદી પડી અને પ્રાણ ત્યજી દીધા.

Verse 26

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहु: पुनः । ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन्‌

ત્યાં શરીર ત્યજીને તેઓ સૌ ફરી સ્વર્ગલોકમાં આરોહણ કર્યા. અપ્સરાઓ બનીને તેઓ ફરી વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ)ની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા.

Verse 27

हतास्तस्मिन्‌ महायुद्धे ये वीरास्तु महारथा: । घटोत्कचादयश्चैव देवान्‌ यक्षांश्ष॒ भेजिरे

તે મહાયુદ્ધમાં હત થયેલા વીરસ્વરૂપ મહારથીઓ—ઘટોત્કચ વગેરે—દેવોના અને યક્ષોના લોકોને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 28

दुर्योधनसहायाश्न राक्षसा: परिकीर्तिता: । प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्‌ सर्वलोकाननुत्तमान्‌,राजन! जो दुर्योधनके सहायक थे, वे सब-के-सब राक्षस बताये गये हैं। उन्हें क्रमशः सभी उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई

હે રાજન! દુર્યોધનના સહાયક રાક્ષસ તરીકે કીર્તિત છે; છતાં તેઓ ક્રમશઃ સર્વ અનન્ય ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 29

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्थ च धीमतः । वरुणस्य तथा लोकान्‌ विविशु: पुरुषर्षभा:,ये श्रेष्ठ पुरुष क्रमश: देवराज इन्द्रके, बुद्धिमान्‌ कुबेरके तथा वरुण देवताके लोकोंमें गये

તે પુરુષશ્રેષ્ઠો ક્રમશઃ મહેન્દ્ર ઇન્દ્રના ભવનમાં, ધીમાન કુબેરના લોકમાં તથા તેમ જ વરુણના લોકોમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 30

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्ुते । कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत,महातेजस्वी भरतनन्दन! यह सारा प्रसंग--कौरवों और पाण्डवोंका सम्पूर्ण चरित्र तुम्हें विस्तारके साथ बताया गया

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે મહાતેજસ્વી ભારત! કૌરવો અને પાંડવોનું સમગ્ર ચરિત્ર તથા ઇતિહાસ મેં તને સંપૂર્ણ રીતે અને વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યો છે.

Verse 31

सौतिर्वाच एतच्छुत्वा द्विजश्रेष्ठा:स राजा जनमेजय: । विस्मितो5भवदत्यर्थ यज्ञकर्मान्तरेष्वथ

સૌતિ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! યજ્ઞકર્મના વિરામોમાં આ આખ્યાન સાંભળી રાજા જનમેજય અત્યંત વિસ્મિત થયો.

Verse 32

ततः समापयामासु: कर्म तत्‌ तस्य याजका: । आस्तीकश्चा भवत्‌ प्रीत: परिमोक्ष्य भुजड्रमान्‌

ત્યારબાદ તેના યાજકોએ તે યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ કરાવ્યો. સર્પોને પ્રાણસંકટમાંથી મુક્ત કરી આસ્તીક મુનિ પણ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 33

ततो द्विजातीन्‌ सर्वास्तान्‌ दक्षिणाभिरतोषयत्‌ । पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जम्मुर्यथागतम्‌

ત્યારબાદ રાજાએ તે સર્વ દ્વિજોને યથોચિત દક્ષિણાથી સંતોષ્યા. રાજા દ્વારા પૂજિત થઈ તેઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પોતાના ઘરો પરત ગયા.

Verse 34

विसर्जयित्वा विप्रांस्तानू राजापि जनमेजय: । ततस्तक्षशिलाया: स पुनरायाद्‌ गजाह्दयम्‌,उन ब्राह्मणोंको विदा करके राजा जनमेजय भी तक्षशिलासे फिर हस्तिनापुरको चले आये

તે વિપ્રોને વિદાય આપી રાજા જનમેજય પણ તક્ષશિલાથી ફરી ગજાહ્વય (હસ્તિનાપુર) પરત આવ્યો.

Verse 35

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम्‌ । व्यासाज्ञया समज्ञातं सर्पसत्रे नूपस्य हि

આ બધું મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું—રાજા જનમેજયના સર્પસત્રમાં વ્યાસની આજ્ઞાથી મુનિવર વૈશમ્પાયને જે ઇતિહાસ પ્રગટ કર્યો હતો. સાંભળીને અને પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલી એ સમગ્ર ઇતિહાસ-પરંપરા હવે મેં તમારા સમક્ષ વર્ણવી છે.

Verse 36

पुण्योडयमितिहासाख्य: पवित्र चेदमुत्तमम्‌ कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना

હે બ્રાહ્મણ! ‘ઇતિહાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ આ પરમ ઉત્તમ અને પવિત્ર ગ્રંથ પુણ્યનો ઉદય કરાવે છે. સત્યવાદી મુનિ કૃષ્ણ (વ્યાસ) એ તેની રચના કરી છે.

Verse 37

ब्रह्मन्‌! सत्यवादी मुनि व्यासजीके द्वारा निर्मित यह पुण्यमय इतिहास परम पवित्र एवं बहुत उत्तम है ।।

હે બ્રાહ્મણ! સત્યવાદી મુનિ વ્યાસે રચેલો આ પુણ્યમય ઇતિહાસ પરમ પવિત્ર અને અત્યંત ઉત્તમ છે. સર્વજ્ઞ, વિધિ-વિધાનના જાણકાર, ધર્મજ્ઞ, સત્યનિષ્ઠ સાધુ—ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાનથી યુક્ત, શુચિ, તપોબળથી પરિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળા—એવા મુનિવર વ્યાસે દિવ્ય દૃષ્ટિથી બધું જોઈ મહાત્મા પાંડવો તથા અન્ય ધનસમૃદ્ધ, તેજસ્વી રાજાઓની કીર્તિ પ્રસરે તે માટે આ ઇતિહાસ રચ્યો છે.

Verse 38

ऐश्व॒र्ये वर्तता चैव सांख्ययोगवता तथा । नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा

ઐશ્વર્યમાં સ્થિત, સાંખ્ય-યોગમાં નિષ્ઠિત અને અનેક તંત્ર-શાસ્ત્રોમાં પ્રબુદ્ધ—એવા વ્યાસે દિવ્ય ચક્ષુથી બધું જોઈ (આ ઇતિહાસ રચ્યો).

Verse 39

कीर्ति प्रथणता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | अन्‍्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्‌

મહાત્મા પાંડવોની—અને અન્ય ધનસમૃદ્ધ, તેજસ્વી ક્ષત્રિય રાજાઓની—કીર્તિ લોકમાં પ્રસરે તે માટે (આ ઇતિહાસ રચાયો).

Verse 40

यश्नेदं श्रावयेद्‌ विद्वान्‌ सदा पर्वणि पर्वणि । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म भूयाय कल्पते

જે વિદ્વાન્ પ્રત્યેક પર્વે સદા આ ગ્રંથ અન્યને શ્રવણ કરાવે છે, તેના સર્વ પાપ ધોવાઈ જાય છે; સ્વર્ગ પર તેનો અધિકાર સ્થિર થાય છે અને તે બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્તિને યોગ્ય બને છે।

Verse 41

कार्ष्ण॑ वेदमिमं सर्व शृणुयाद्‌ यः समाहित: । ब्रह्महत्यादिपापानां कोटिस्तस्य विनश्यति,जो एकाग्रचित होकर इस सम्पूर्ण “कार्ष्ण वेदैं” का श्रवण करता है उसके ब्रह्महत्या आदि करोड़ों पापोंका नाश हो जाता है

જે એકાગ્રચિત્ત થઈ આ સમગ્ર ‘કાર્ષ್ಣ-વેદ’નું શ્રવણ કરે છે, તેના બ્રહ્મહત્યા આદિ કરોડો પાપો નાશ પામે છે।

Verse 42

यश्चेदं श्रावयेत्‌ श्राद्धे ब्राह्मणान्‌ पादमन्तत: । अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते

શ્રાદ્ધકર્મમાં જે બ્રાહ્મણોને આનું એક પાદ—અર્થાત્ થોડુંક અંશ પણ—શ્રવણ કરાવે છે, તેના અર્પિત અન્ન-પાન અક્ષય પુણ્યરૂપ બની નિશ્ચયે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે।

Verse 43

अब्वा यदेन: कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा । महाभारतमाख्याय पश्चात्‌ संध्यां प्रमुच्यते,मनुष्य अपनी इन्द्रियों तथा मनसे दिनभरमें जो पाप करता है वह सायंकालकी संध्याके समय महाभारतका पाठ करनेसे छूट जाता है

મનુષ્ય દિવસભર ઇન્દ્રિયો દ્વારા કે મનથી જે પાપ કરે છે, તે સાંજની સંધ્યા સમયે મહાભારતનું પાઠ કર્યા પછી તેમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 44

यद्‌ रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मण: स्त्रीगणैर्व॒त: । महाभारतमाख्याय पूर्वा संध्यां प्रमुच्यते

બ્રાહ્મણ રાત્રે સ્ત્રીઓના સમૂહથી ઘેરાઈને જે પાપ કરે છે, તે પ્રાતઃકાળની પૂર્વ-સંધ્યા સમયે મહાભારતનું પાઠ કરવાથી તેમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 45

भरतानां महज्जन्म तस्माद्‌ भारतमुच्यते । महत्त्वाद्‌ भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापै: प्रमुच्यते

વૈશંપાયન બોલ્યા—ભરતવંશીઓના મહાન જન્મ અને કર્મોનું વર્ણન હોવાથી તેને ‘ભારત’ કહે છે. અને મહત્ત્વમાં વિશાળ તથા અર્થ-ભારથી ગૌરવશાળી હોવાથી તેને ‘મહાભારત’ કહેવાય છે. જે આ ગ્રંથની આ વ્યૂત્પત્તિનો યથાર્થ અર્થ જાણે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 46

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वश: । वेदा: साड्रास्तथैकत्र भारतं चैकत: स्थितम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—એક બાજુ અઢાર પુરાણો, સર્વ ધર્મશાસ્ત્રો અને છ અંગો સહિત ચાર વેદ; બીજી બાજુ એકલું મહાભારત. આમ મુકીને જોતા મહાભારત એકલું જ તે બધાની સમકક્ષ ઠરે છે.

Verse 47

श्रूयतां सिंहनादो5यमृषेस्तस्य महात्मन: । अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधे:

વૈશંપાયન બોલ્યા—અઢાર પુરાણોના કર્તા અને વેદવિદ્યાના મહાસાગર એવા તે મહાત્મા ઋષિનો આ સિંહનાદ સાંભળો.

Verse 48

त्रिभिवर्षरिदं पूर्ण कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । अखिल भारतं॑ चेदं चकार भगवान्‌ मुनि:,मुनिवर भगवान्‌ श्रीकृष्णद्वैपायनने तीन वर्षोमें इस सम्पूर्ण महाभारतको पूर्ण किया था

વૈશંપાયન બોલ્યા—પ્રભુ એવા ભગવાન મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ ત્રણ વર્ષમાં આ સમગ્ર ભારત-ગ્રંથ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 49

आकर्णयय भक्‍्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत्‌ । श्रीक्ष कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिता: सदा

વૈશંપાયન બોલ્યા—‘જય’ નામે પ્રસિદ્ધ આ મહાન ભારત-ઇતિહાસને જે ભક્તિપૂર્વક સતત સાંભળે છે, તેના ઘરમાં શ્રી, કીર્તિ અને વિદ્યા—આ ત્રણેય સદા સાથે નિવાસ કરે છે.

Verse 50

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિષે અહીં (મહાભારતમાં) જે છે, તે અન્યત્ર પણ છે; અને જે અહીં નથી, તે ક્યાંય નથી.

Verse 51

जयो नामेतिहासो<यं श्रोतव्यो मोक्षमिच्छता । ब्राह्मणेन च राज्ञा च गर्भिण्या चैव योषिता

વૈશંપાયન બોલ્યા—‘જય’ નામનો આ ઇતિહાસ મોક્ષ ઇચ્છનારએ અવશ્ય સાંભળવો જોઈએ. બ્રાહ્મણે પણ, રાજાએ પણ, તેમજ ઉત્તમ પુત્રની ઇચ્છા ધરાવતી ગર્ભિણી સ્ત્રીએ પણ તેનું શ્રવણ કરવું જોઈએ.

Verse 52

स्वर्गकामो लभेत्‌ स्वर्ग जयकामो लभेज्जयम्‌ | गर्भिणी लभते पुत्र कन्‍्यां वा बहुभागिनीम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—સ્વર્ગ ઇચ્છનાર સ્વર્ગ પામે છે, અને જય ઇચ્છનાર જય પામે છે. એ જ રીતે ગર્ભિણી સ્ત્રી મહાભારતનું શ્રવણ (અથવા પાઠ) કરવાથી યોગ્ય પુત્ર—અથવા પરમ સૌભાગ્યવતી પુત્રી—પામે છે.

Verse 53

अनागतश्र मोक्षश्न कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । संदर्भ भारतस्यास्य कृतवान्‌ धर्मकाम्यया

વૈશંપાયન બોલ્યા—આગામી ક્લેશોમાંથી મોક્ષનો ઉપાય જાણનાર પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ ધર્મની કામનાથી આ ભારતગ્રંથનું સંકલન અને વિન્યાસ કર્યો.

Verse 54

नित्यसिद्ध मोक्षस्वरूप भगवान्‌ कृष्णद्वैपायनने धर्मकी कामनासे इस महाभारतसंदर्भकी रचना की है ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—નિત્યસિદ્ધ મોક્ષસ્વરૂપ ભગવાન કૃષ્ણદ્વૈપાયને ધર્મની કામનાથી આ મહાભારત-સંદર્ભની રચના કરી. તેમણે પ્રથમ સાઠ લાખ શ્લોકોની એક સંહિતા બનાવી; તેમાંના ત્રીસ લાખ શ્લોકોની સંહિતા દેવલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ.

Verse 55

पित्रये पज्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश । एकं शतसहसंर तु मानुषेषु प्रभाषितम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પિતૃલોકમાં તેની પંદર લાખ શ્લોકોની સંહિતા જાણીતી છે, યક્ષલોકમાં ચૌદ લાખ; અને મનુષ્યોમાં તો તે એક લાખ શ્લોક રૂપે જ પાઠિત થાય છે.

Verse 56

नारदो5श्रावयद्‌ देवानसितो देवल: पितृन्‌ | रक्षोयक्षात्‌ शुको मर्त्यान्‌ वैशम्पायन एव तु

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— દેવોને નારદે સંભળાવ્યું, પિતૃઓને અસિત દેવલે; યક્ષ-રાક્ષસોને શુકે; અને મનુષ્યોને તો આ મહાભારત-સંહિતા પ્રથમ વખત વૈશમ્પાયને જ સંભળાવી.

Verse 57

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थ वेदसम्मितम्‌ । व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्मणमग्रत:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણોને અગ્રમાં રાખીને, વ્યાસપ્રણીત આ પવિત્ર ઇતિહાસ—મહાર્થી અને વેદસમાન—નું શ્રવણ કરે છે, તે મહાન ફળ પામે છે.

Verse 58

स नर: सर्वकामांश्व कीर्ति प्राप्पेह शौनक । गच्छेत्‌ परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशय:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે શૌનક! તે પુરુષ આ લોકમાં સર્વ ઇચ્છિત ભોગો અને ઉત્તમ કીર્તિ મેળવી, અંતે પરમ સિદ્ધિને પામે છે; તેમાં મને રત્તીભર પણ સંશય નથી.

Verse 59

भारताध्ययनात्‌ पुण्यादपि पादमधीयत: । श्रद्धया परया भक्‍त्या श्राव्यते चापि येन तु

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જે પરમ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી મહાભારતનો એક પાદ માત્ર પણ સાંભળે છે અથવા બીજાને સંભળાવે છે, તેને સમગ્ર ભારતાધ્યયનનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 60

य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम्‌ । मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેણે આ પુણ્ય સંહિતાને પ્રગટ કરીને પોતાના પુત્ર શુકને ભણાવી, તે મહાભારતનો સારભૂત ઉપદેશ આ રીતે કહે છે—સંસારમાં મનુષ્યોએ હજારો માતા-પિતાઓ તથા સૈકડો પુત્રો અને પત્નીઓ સાથેના સંયોગ-વિયોગનો અનુભવ કર્યો છે, કરી રહ્યા છે અને આગળ પણ કરતા રહેશે; આવા બંધનો વારંવાર બંધાય છે અને તૂટે છે।

Verse 61

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—દિવસે દિવસે મૂઢ પુરુષને હર્ષના હજારો અને ભયના સૈકડો પ્રસંગો ઘેરી વળે છે; પરંતુ તે પંડિતને પરાજિત કરી શકતા નથી।

Verse 62

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चित्‌ शूणोति मे । धर्मादर्थक्ष॒ कामश्ष॒ स किमर्थ न सेव्यते

વૈશંપાયન બોલ્યા—હું બંને હાથ ઊંચા કરીને વારંવાર પોકારું છું, છતાં કોઈ મારી વાત સાંભળતું નથી. ધર્મથી માત્ર મોક્ષ જ નહીં, અર્થ અને કામ પણ સિદ્ધ થાય છે; તો લોકો તેનો સેવન કેમ નથી કરતા?

Verse 63

न जातु कामाजन्न भयान्न लोभाद्‌ धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो: । नित्यो धर्म: सुखदुः:खे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य:

વૈશંપાયન બોલ્યા—કામના, ભય, લોભ અથવા પ્રાણ બચાવવાના હેતુથી પણ ક્યારેય ધર્મનો ત્યાગ ન કરવો. ધર્મ નિત્ય છે અને સુખ-દુઃખ અનિત્ય; તેમ જ જીવાત્મા નિત્ય છે અને તેના બંધનનું કારણ અનિત્ય છે।

Verse 64

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत्‌ । स भारतफल प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति

વૈશંપાયન બોલ્યા—જે પ્રાતઃકાળે ઉઠીને આ ‘ભારત-સાવિત્રી’નું પાઠ કરે છે, તે સમગ્ર મહાભારતના અધ્યયનનું ફળ મેળવી પરબ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 65

यथा समुद्रो भगवान्‌ यथा हि हिमवान्‌ गिरि: । ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેમ મહિમાવાન સમુદ્ર અને હિમવાન પર્વત—બન્ને રત્નનિધિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેમ જ મહાભારત પણ અનેક ઉપદેશરૂપ રત્નોનો ભંડાર કહેવાય છે.

Verse 66

कार्ष्ण वेदमिमं विद्वान्‌ श्रावयित्वार्थम क्षुते । इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्‌ सुसमाहितः । स गच्छेत्‌ परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशय:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જે વિદ્વાન આ કાર્ષ್ಣ વેદ (મહાભારતરૂપ પંચમ વેદ)નું શ્રવણ કરાવે છે, તે તેનો યથાર્થ ફળ પામે છે. અને જે એકાગ્રચિત્તે આ ભારત-આખ્યાનનું પાઠ કરે છે, તે પરમ સિદ્ધિ—મોક્ષ—ને પામે છે; તેમાં મને કોઈ સંશય નથી.

Verse 67

द्वैपायनोष्ठपुटनि:सृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं कि तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन

વૈશંપાયન બોલ્યા—દ્વૈપાયન (વ્યાસ)ના મુખમાંથી નીકળેલું આ મહાભારત અપાર, પુણ્યદાયક, પવિત્ર, પાપહર અને કલ્યાણમય છે. જે તેને પાઠ થતો હોય ત્યારે યથાર્થ રીતે ગ્રહણ કરે છે, તેને પુષ્કરના જળથી સ્નાન-અભિષેકની શું જરૂર રહે?

Verse 68

यो गोशतं कनकश्‌ड्रमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय । पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव

વૈશંપાયન બોલ્યા—જે વેદવિદ્ અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણને સોનાથી મઢેલા શિંગવાળી સો ગાયો દાન આપે છે, અને જે પુણ્યમય ભારતકથા સતત સાંભળે છે—બન્નેને સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 173

विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमा: । राजा पाण्डु अपनी दोनों पत्नियोंके साथ महेन्द्रके भवनमें चले गये। राजा विराट

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે નરશ્રેષ્ઠો વિશ્વેદેવોના સમૂહમાં પ્રવેશી ગયા. રાજા પાંડુ પોતાની બે પત્નીઓ સાથે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના ભવનમાં ગયા. રાજા વિરાટ, દ્રુપદ, ધૃષ્ટકેતુ, નિષઠ, અક્રૂર, સામ્બ, ભાનુ, કમ્પ, વિદૂરથ, ભૂરિશ્રવા, શલ, રાજા ભૂરિ, કંસ, ઉગ્રસેન, વસુદેવ અને પોતાના ભાઈ શંખ સાથે નરશ્રેષ્ઠ ઉત્તર—આ બધા સદ્ગુણીઓ વિશ્વેદેવોના સ્વરૂપ-સ્થાનને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 206

द्वापरं शकुनि: प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्‌ । पुरुषप्रवर कर्ण जो अर्जुनके द्वारा मारे गये थे, सूर्यमें प्रविष्ट हुए। शकुनिने द्वापरमें और धृष्टद्युम्नने अग्निके स्वरूपमें प्रवेश किया

વૈશંપાયને કહ્યું—શકુનિ દ્વાપર-તત્ત્વને પ્રાપ્ત થયો અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો. પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કર્ણ, જે અર્જુન દ્વારા મારાયો હતો, સૂર્યમાં લીન થયો. આ રીતે शकુનિ દ્વાપરમાં અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અગ્નિ-સ્વરૂપમાં સમાઈ ગયો.

Verse 2136

ऋद्धिमन्तो महात्मान: शस्त्रपूता दिव॑ गता: । धृतराष्ट्रके सभी पुत्र स्वर्गभोगके पश्चात्‌ मूलतः बलोन्मत्त यातुधान (राक्षस) थे। वे समृद्धिशाली महामनस्वी क्षत्रिय होकर युद्धमें शस्त्रोंके आघातसे पवित्र हो स्वर्गलोकमें गये थे

વૈશંપાયને કહ્યું—સમૃદ્ધિ અને મહાત્મ્યથી યુક્ત તેઓ શસ્ત્રોથી પવિત્ર થઈ સ્વર્ગે ગયા. ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો સ્વર્ગભોગ પછી મૂળ સ્વભાવથી બળમાં મત્ત યાતુધાન (રાક્ષસ-પ્રકૃતિ) હતા. છતાં તેઓ સમૃદ્ધ, મહામનસ્વી ક્ષત્રિય બની યુદ્ધમાં શસ્ત્રાઘાતોથી શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગલોકને પામ્યા.