Adhyaya 5
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
સંજય બોલ્યા—તપસ્વી ગૌતમ (કૃપાચાર્ય) એ રીતે કહ્યા પછી પ્રજાનાથ રાજા દુર્યોધને લાંબો, ગરમ શ્વાસ લીધો અને થોડો સમય મૌન રહ્યો.
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
પછી થોડો સમય વિચાર કરીને શત્રુઓને સંતાપ આપનાર ધૃતરાષ્ટ્રનો તે મહામનસ્વી પુત્ર દુર્યોધન શરદ્વતના પુત્ર કૃપાચાર્યને આ રીતે બોલ્યો.
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
હે વિપ્રવર! હિતેચ્છુ સુહૃદે જે કંઈ કહેવું જોઈએ તે બધું તમે મને સંભળાવ્યું છે. અને પ્રાણોની મોહમાયા છોડીને યુદ્ધ કરતાં તમે મારા હિત માટે સર્વ કર્યું છે.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
લોકોએ તમને શત્રુસેનાના વ્યૂહોમાં ઘૂસી જઈ, અત્યંત તેજસ્વી મહારથી પાંડવો સાથે યુદ્ધ કરતાં વારંવાર જોયા છે.
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
તમે હિતેચ્છુ સુહૃદ હોવા છતાં, તમે મને જે વાત સંભળાવી છે તે બધું મને જરાય ગમતું નથી—જેમ મરણાસન્ન રોગીને દવા ગમતી નથી.
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
સંજયે કહ્યું— હે મહાબાહો, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! તું કહેલું ઉપદેશ કારણ-યુક્તિથી સંયુક્ત, હિતકારી અને ઉત્તમ હોવા છતાં તે મને ગમતું નથી.
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
સંજયે કહ્યું— અમે જ તેને રાજ્યમાંથી વંચિત કર્યો છે; તો તે અમ પર કેવી રીતે વિશ્વાસ રાખશે? અને અક્ષયુદ્ધ (જુગાર)માં પણ તે મહાધની નૃપતિ અમારાથી જ પરાજિત થયો હતો.
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
સંજયે કહ્યું— તો પછી તે મારા વચનો પર ફરી કેવી રીતે શ્રદ્ધા રાખશે? અને પાર્થના હિતમાં રત શ્રીકૃષ્ણ પણ દૂત બનીને મારા પાસે આવ્યા હતા.
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
હે બ્રહ્મન્! મેં હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણને પણ છેતર્યા; તે મારું અવિવેકપૂર્ણ કર્મ હતું. હવે તેઓ મારી વાત કેવી રીતે સ્વીકારશે?
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
સંજયે કહ્યું— સભામધ્યે બળજબરીથી લાવવામાં આવેલી કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)એ જે વિલાપ કર્યો હતો, અને પાંડવોનું રાજ્ય હરણ કરવામાં આવ્યું—આ બંને અપરાધ શ્રીકૃષ્ણ સહન કરી શકતા નથી.
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
સંજય બોલ્યો—શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન જાણે એક જ પ્રાણના બે દેહ; પરસ્પર એકબીજાના આશ્રયે, એકબીજાને આધાર આપી દૃઢપણે સ્થિત છે. હે પ્રભુ! જે વાત મેં પહેલાં માત્ર સાંભળી હતી, તે આજે હું આંખે જોઈ રહ્યો છું.
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
સંજય બોલ્યો—હે પ્રભુ! શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન બે દેહ હોવા છતાં એક જ પ્રાણ સમાન છે; પરસ્પર એકબીજાના આશ્રિત છે. જે વાત મેં પહેલાં માત્ર સાંભળી હતી, તે હવે પ્રત્યક્ષ જોઈ રહ્યો છું. પોતાની બહેનના પુત્રના વધની વાત સાંભળીને કેશવ દુઃખમાં શય્યા ગ્રહણ કરે છે. અમે તેના અપરાધી બની ગયા છીએ—મારા કારણે થયેલ આ કાર્યને તે કેવી રીતે ક્ષમા કરશે?
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
સંજય બોલ્યો—અભિમન્યુના વિનાશથી અર્જુનને પણ શાંતિ મળતી નથી. તો શોકથી વ્યાકુળ થયેલો તે, વિનંતી કરાય તોય, મારા હિત માટે કેવી રીતે પ્રયત્ન કરશે?
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
સંજય બોલ્યો—પાંડવોમાં મધ્યમ, મહાબલી ભીમસેન સ્વભાવથી અત્યંત તીક્ષ્ણ છે. તેણે એક ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લીધી છે—સૂકા કાઠની જેમ તૂટી જશે, પણ નમશે નહીં.
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
સંજય બોલ્યો—તે બંને ભાઈઓ, તલવાર બાંધી અને કવચ કસીને, યમરાજ સમાન ભયંકર જણાય છે. તે બંને વીરો મારી સામે વૈર નિશ્ચિત કરી ઊભા છે—યમસમાન બે યમો જાણે પ્રતિશોધ માટે તત્પર.
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
સંજય બોલ્યો—ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી પણ મારી સાથે વૈર બાંધી બેઠા છે. તો પછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ બંને મારા હિત માટે કેવી રીતે પ્રયત્ન કરી શકે?
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
સંજય બોલ્યો—દુઃશાસને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને એક જ વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા અવસ્થામાં, સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે સભામધ્યે પીડિત કરી—એ અધર્મનો ઘોર અપમાન હતો.
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
સંજય બોલ્યો—આથી હવે તે શત્રુસંતાપી વીરોને યુદ્ધથી રોકી શકાતાં નથી. દ્રૌપદીને ક્લેશ અપાયો ત્યારથી તે દુઃખમાં અમારા વિનાશનો સંકલ્પ કરીને દરરોજ માટીની વેદી પર શયન કરે છે; વૈરનો પૂરતો બદલો ચૂકવ્યા વિના તે આ વ્રત છોડતી નથી.
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
સંજય બોલ્યો—દ્રૌપદી ક્લેશિત થઈ ત્યારથી તે દુઃખમાં મારા વિનાશનો સંકલ્પ કરીને રહી છે. વૈરનું દંડ પૂરું થાય ત્યાં સુધી તે દરરોજ નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર જ શયન કરે છે.
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
સંજય બોલ્યો—વાસુદેવની સહોદરા કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)એ પોતાના પતિઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે ઉગ્ર તપ કર્યું. માન અને દર્પ ત્યજી તેણે સંયમ ધારણ કર્યો, જેથી તેમનું પ્રયોજન સિદ્ધ થાય.
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
સંજય બોલ્યો—કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) પ્રત્યે દાસ સમાન બની તે સદાય તેની શুশ્રૂષા કરે છે. આ રીતે સર્વ કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર થઈ ગતિમાં હોવા છતાં, તે ક્યારેય ઢીલું પડતો નથી, ક્યારેય વિમુખ થતો નથી.
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
સંજય બોલ્યો—અભિમન્યુના વિનાશ પછી હું કેવી રીતે સંધિ કરી શકું? અને રાજા, સમુદ્રને વસ્ત્ર સમાન ધારણ કરનાર આ પૃથ્વીનો ભોગ કરી લીધા પછી, કેવી રીતે સંતોષ પામશે?
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
સંજય બોલ્યો—રાજાઓથી ઉપર ઉપર ઉઠીને તે સૂર્યની જેમ જ્વલંત તેજે પ્રજ્વલિત થયો.
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
સંજય બોલ્યો—હું યુધિષ્ઠિરના પાછળ દાસની જેમ કેવી રીતે ચાલું? જેણે પોતે ભોગો ભોગવ્યા છે અને બીજાઓને પણ પ્રચુર ભાગ આપ્યા છે, તે આવી ઉલટફેરને કેવી રીતે સ્વીકારી શકે?
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
સંજય બોલ્યો—સ્નેહપૂર્વક અને હિતની દૃષ્ટિથી તું જે વચન કહ્યું છે, તેમાં હું દોષ નથી શોધતો; હું તેમાં અસૂયા કરતો નથી.
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
સંજય બોલ્યો— હે પરંતપ! હું જોઈ રહ્યો છું કે આ માર્ગ સુવિચારિત છે; અને ઉત્તમ યુદ્ધ દ્વારા જ તેને અમલમાં મૂકવો યોગ્ય છે.
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
સંજય બોલ્યો— મેં વિધિપૂર્વક અનેક યજ્ઞો કર્યા છે અને બ્રાહ્મણોને યથોચિત દક્ષિણાઓ આપી છે.
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
સંજય બોલ્યો— મારી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થઈ છે; મેં વેદોનું યથાવિધિ અધ્યયન-શ્રવણ કર્યું છે; અને હું શત્રુઓના મસ્તક પર ઊભો રહ્યો છું. હે તાત! મારા સેવકો સુપોષિત છે અને દીન-દરિદ્ર જનતાનો પણ મેં ઉદ્ધાર કર્યો છે.
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
સંજય બોલ્યો— હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આજે હું પાંડવોને આ રીતે કહેવાનો સાહસ કરી શકતો નથી— “તાત! મેં અનેક યજ્ઞો કર્યા, બ્રાહ્મણોને પૂરતી દક્ષિણાઓ આપી; મારી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થઈ; મેં વેદોનું શ્રવણ કર્યું; શત્રુઓના મસ્તક પર પગ મૂક્યો; આશ્રિતોના પાલન-પોષણની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી; અને દીનજનનો પણ ઉદ્ધાર કર્યો. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હવે હું પાંડવો પાસે જઈ આવી રીતે સંધિ માટે કેવી રીતે યાચના કરું? મેં પરરાજ્યો જીત્યા, સ્વરાજ્યનું સતત પાલન કર્યું; નાનાવિધ ભોગ ભોગવ્યા; ધર્મ-અર્થ-કામનું સેવન કર્યું; અને પિતૃઋણ તથા ક્ષત્રિયધર્મ—બન્ને ઋણમાંથી ઉઋણ થયો.”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
મેં નાનાવિધ ભોગ ભોગવ્યા; ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રિવર્ગનું સેવન કર્યું; અને પિતૃઋણ તથા ક્ષત્રિયધર્મ—બન્ને ઋણમાંથી ઉઋણ થયો.
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
સંસારમાં કોઈ સુખ સ્થિર નથી; તો રાજ્ય અને યશ કેવી રીતે સ્થિર રહી શકે? અહીં તો કીર્તિ જ ઉપાર્જવી જોઈએ, અને કીર્તિ યુદ્ધ સિવાય બીજા કોઈ ઉપાયથી મળતી નથી।
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
ક્ષત્રિયનું પણ જો ઘરમાં મૃત્યુ થાય તો તે નિંદનીય ગણાય છે. ઘરમાં શય્યા પર પડ્યા પડ્યા મરવું—ક્ષત્રિય માટે મહા અધર્મ છે।
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
જે મનુષ્ય જાણે મહાન યજ્ઞો પૂર્ણ કરીને અરણ્યમાં કે સંગ્રામમાં દેહ ત્યાગે છે, તે જ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
જેનું શરીર વૃદ્ધાવસ્થાથી જર્જરિત થયું હોય, જે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ કરુણ રીતે વિલાપ કરે અને રડતા સ્વજનોની વચ્ચે પ્રાણ ત્યાગે—તે પુરુષ કહેવાવા યોગ્ય નથી।
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
અતએવ જેમણે નાનાવિધ ભોગો ત્યજી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી છે, હવે હું પણ સુયુદ્ધ દ્વારા તેમના જ લોકને પ્રાપ્ત કરું.
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
સંજય બોલ્યો—તેઓ આર્યવૃત્તિવાળા શૂરવીર હતા, યુદ્ધમાં કદી પાછા ન ફરનારા—બુદ્ધિમાન, સત્ય અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ, અને સૌ પવિત્ર યજ્ઞકર્મ કરનાર.
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
સંજય બોલ્યો—નિશ્ચયે અપ્સરાઓના સમૂહ આનંદથી આ યુદ્ધ નિહાળી રહ્યા છે.
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
સંજય બોલ્યો—નિશ્ચયે પિતૃગણ તેમને દેવસભામાં પૂજિત થયેલા જુએ છે; ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલા તેઓ આનંદિત દેખાય છે.
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
સંજય બોલ્યો—નિશ્ચયે યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યાગનારાઓ તરફ અપ્સરાઓ અત્યંત આનંદથી નજર કરે છે. પિતૃગણ તેમને દેવસભામાં અવશ્ય સન્માનિત થતા જુએ છે. સ્વર્ગમાં અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલા તેઓ આનંદિત દેખાય છે. જે માર્ગે અમરો અને યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન બતાવનારા સ્થિર શૂરવીર જાય છે—શું એ જ માર્ગે આપણે પણ હવે આરોહણ કરીએ?
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
સંજય બોલ્યો—વૃદ્ધ પિતામહ ભીષ્મ, બુદ્ધિમાન આચાર્ય દ્રોણ, જયદ્રથ, કર્ણ તથા દુઃશાસન સાથે—યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન બતાવનારા દેવવీర જે માર્ગે જાય છે, શું આપણે પણ હવે એ જ માર્ગે આરોહણ કરીએ?
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
સંજય બોલ્યો— આ યુદ્ધમાં મારા હિત માટે યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરતાં અનેક શૂર રાજાઓ હણાઈ ગયા છે. બાણોથી ક્ષત-વિક્ષત અને રક્તરંજિત દેહ લઈને તેઓ રણભૂમિ પર પડ્યા છે.
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
ઉત્તમ અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી યજ્ઞ કરનારા તે અન્ય શૂરવીરો પણ યથોચિત રીતે યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યજી ઇન્દ્રલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
તે વીરો દ્વારા સ્વયં રચાયેલો માર્ગ ફરી દુર્ગમ બની શકે—કારણ કે મહાવેગે સદ્ગતિ તરફ ધાવતાં અસંખ્ય યોદ્ધાઓ એ જ માર્ગે ઉમટી પડશે.
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
જે શૂરવીરો મારા માટે હણાયા છે, તેમના ઉપકારનું વારંવાર સ્મરણ કરીને અને તે ઋણ ઉતારવાના પ્રયત્નમાં લાગેલો હું રાજ્યકાર્યમાં મન લગાવી શકતો નથી.
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
મિત્રો, ભાઈઓ અને પિતામહોને મરાવીને જો હું પોતાનો જીવ બચાવું, તો નિશ્ચય જ આખું જગત મારી નિંદા કરશે.
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
સંજય બોલ્યો—બંધુ-બાંધવો અને મિત્રોથી વંચિત થઈ, ખાસ કરીને પાંડવના ચરણોમાં પડીને જો મને રાજ્ય મેળવવું પડે, તો એ રાજ્ય કેવું હશે?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
સંજય બોલ્યો—આ જગતનો એવો વિનાશ કરી ચૂક્યા પછી, હવે હું માત્ર ઉત્તમ અને દૃઢ યુદ્ધ દ્વારા જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરીશ; મારા પરમ કલ્યાણનો બીજો કોઈ ઉપાય નથી.
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
સંજય બોલ્યો—દુર્યોધને આમ કહ્યું ત્યારે, ત્યાં એકત્ર થયેલા બધા ક્ષત્રિયોએ તેના વચનોને સન્માન આપ્યું અને રાજાને સંબોધીને—“સાધુ, સાધુ” કહ્યું; આમ તેમણે તેના નિશ્ચયને માન્યતા આપી.
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
સંજય બોલ્યો—પરાજયના શોકને ત્યજી, સૌએ મનમાં પરાક્રમનો નિશ્ચય કર્યો; યુદ્ધ કરવા માટે તેઓ દૃઢસંકલ્પ બન્યા અને તેમના હૃદયોમાં ઉત્સાહ છલકાયો.
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
સંજય બોલ્યો—પછી યુદ્ધપ્રિય તે બધા યોદ્ધાઓએ પોતાના-પોતાના વાહનોને વિશ્રામ આપ્યો અને બે યોજનાથી થોડું ઓછું અંતર જઈ, કૌરવોએ ત્યાં જ થંભીને શિબિર સ્થાપ્યું.
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
સંજય બોલ્યો—હિમવતના શુભ શિખરો પર આવેલા ‘આકાશવિદ્રુમ’ નામના પવિત્ર, વૃક્ષરહિત સમતલ પ્રસ્થ પર તેઓ પહોંચ્યા. ત્યાં અરুণધારા સરસ્વતીને પામી તેમણે તેનું જળ પાન કર્યું અને ત્યાં જ સ્નાન કરીને શાંતિ તથા શુચિતા પ્રાપ્ત કરી.
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
સંજય બોલ્યો—ત્યારબાદ તમારા પુત્રે આપેલા ઉત્સાહથી પ્રેરિત થઈ તેઓ પાછા વળ્યા. પરસ્પર ધીરજ આપી મનને ફરી સ્થિર કરીને, હે રાજન, કાળથી પ્રેરિત તે સર્વ ક્ષત્રિયો પુનઃ રણભૂમિ તરફ ગયા.
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
સંજય બોલ્યો—દ્રૌપદીને વિવસ્ત્રપ્રાય, દયનીય સ્થિતિમાં સભામધ્યે લાવવામાં આવી અને દુઃશાસને સર્વના સમક્ષ તેને જે મહાક્લેશ આપ્યો—તે અપમાન પાંડવો આજે પણ યાદ રાખે છે.
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
સંજય બોલ્યો—“પાંડવોની કૃપાથી હું રાજ્ય કેવી રીતે ભોગવું?” સમુદ્રપર્યંત ધરતીને અગાઉ એકચ્છત્ર ભોગવી લીધા પછી, હવે પાંડવોની કૃપાનો પાત્ર બની રાજ્યભોગ કરવો મને કેવી રીતે શોભે?
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
સંજય બોલ્યો—“હું દીન લોકો સાથે દીનતાપૂર્ણ જીવિકા કેવી રીતે અપનાવું?” અનેક ભોગ ભોગવીને અને પ્રચુર ધન દાન કરીને, હવે દીન પુરુષો સાથે દીન જીવનનો આશ્રય લઈને હું કેવી રીતે નિર્વાહ કરી શકું?
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
પરંતુ હવે હું કોઈ પણ રીતે સંધિ શક્ય છે એમ માનતો નથી, કારણ કે નિર્ણાયક સમય આવી પહોંચ્યો છે. સ્નેહવશ તમે હિતની જ વાત કહી છે; તમારા શબ્દોમાં હું દોષ શોધતો નથી, ન તો તેની નિંદા કરું છું. મારું કહેવું માત્ર એટલું જ છે કે હવે સમાધાનનો અવસર વીતી ગયો છે.
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
આ સમય કાયરતા બતાવવાનો નથી; આ તો ખરેખર આપણો યુદ્ધ કરવાનો જ સમય છે. શત્રુઓને તપાવનાર વીરો! હવે દૃઢ નિશ્ચયથી યુદ્ધ કરવું એ જ હું ઉત્તમ નીતિ માનું છું; આ સમય ભયભીત થવાનો નથી, ઉત્સાહપૂર્વક રણમાં ઉતરવાનો છે.
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
જેનુ આચરણ શ્રેષ્ઠ છે, જે યુદ્ધમાંથી કદી પાછા હટતા નથી, જે પોતાની પ્રતિજ્ઞા સત્ય કરી બતાવે છે, જે યજ્ઞો દ્વારા યજન કરે છે અને જેમણે શસ્ત્રોની ધારામાં અવભૃથ-સ્નાન કર્યું છે—એવા બુદ્ધિમાન પુરુષોનો ત્રિવિષ્ટપમાં નિશ્ચિત નિવાસ થાય છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.