Adhyaya 77

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल २७३ “लोक हैं) नशा (0) आज अत >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: दुःशासनद्वारा पाण्डवोंका उपहास एवं भीम

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ દ્યુતમાં પરાજિત પાર્થીઓ વનવાસ માટે દીક્ષિત થયા. ત્યારે તેમણે ક્રમશઃ મૃગચર્મને ઉત્તરીય વસ્ત્રરૂપે ધારણ કર્યું.

Verse 2

अजिनै: संवृतान्‌ दृष्टवा हृतराज्यानरिंदमान्‌ | प्रस्थितान्‌ वनवासाय ततो दुःशासनोडब्रवीत्‌

મૃગચર્મથી ઢંકાયેલા, રાજ્યથી વંચિત, શત્રુદમન પાંડવો વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરતા દેખાઈ, ત્યારે દુઃશાસને સભામાં તેમને ઉદ્દેશીને કહ્યું.

Verse 3

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्र राज्ञो महात्मन: । पराजिता: पाण्डवेया विपत्तिं परमां गता:

ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર તે મહાત્મા રાજા (દુર્યોધન)નું રાજ્યચક્ર પ્રવર્તવા લાગ્યું; અને પરાજિત પાંડવો પરમ વિપત્તિમાં પડી ગયા.

Verse 4

अद्यैव ते सम्प्रयाता: समैर्वत्मभिरस्थलै: । गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठा: श्रेयांसो यद्‌ वयं परै:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“આજ જ તેઓ સમતલ માર્ગોથી નીકળી ગયા છે; ભીડને કારણે તે માર્ગો ભરાઈ ગયા છે અને ખુલ્લી જગ્યા રહી નથી. અમે આપણા પ્રતિસ્પર્ધીઓ કરતાં ગુણમાં અને જ્યેષ્ઠતામાં શ્રેષ્ઠ છીએ; તેથી અમારું સ્થાન તેમનાથી ઊંચું છે.”

Verse 5

नरकं पातिता: पार्था दीर्घकालमनन्तकम्‌ | सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टा: शाश्वती: समा:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“પાર્થોને દીર્ઘકાળ માટે અનંત દુઃખરૂપ નરકમાં પાડી દેવામાં આવ્યા છે. સુખથી વંચિત અને રાજ્યથી વિયોગ પામી તેઓ અસંખ્ય વર્ષો સુધી વિનાશ પામ્યા છે.”

Verse 6

धनेन मत्ता ये ते सम धार्तराष्ट्रान्‌ प्रहासिषु: । ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“ધનના મદમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનું ઉપહાસ કરનારાં—એ જ પાંડવો—આજે પરાજિત થઈ, ધનથી વંચિત થઈ, વનમાં જઈ રહ્યા છે.”

Verse 7

चित्रान्‌ सन्नाहानवमुच्य पार्था वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति । विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेता:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“પાર્થો પોતાના વિચિત્ર કવચો ઉતારી નાખે અને તેજસ્વી દિવ્ય વસ્ત્રો પણ ત્યજી દે. સૌએ મૃગચર્મ ધારણ કરવું—જેમ સૌબલ (શકુની)એ પ્રસ્તાવિત કરેલા જુગારને તેમણે સ્વીકાર્યો હતો તેમ.”

Verse 8

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा । ज्ञास्यन्ति ते55त्मानमिमेडद्य पाण्डवा विपर्यये षण्ढतिला इवाफला:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“‘ત્રણેય લોકમાં અમારા જેવા પુરુષો નથી’ એવો અહંકાર જે સદા પોષતા હતા, એ જ પાંડવો આજે વિપરીત સ્થિતિમાં પડી, ખોખલા તલની જેમ નિરસ અને નિષ્ફળ બની ગયા છે. આજે તેઓ પોતાની સાચી સ્થિતિ જાણી લેશે.”

Verse 9

इदं हि वासो यदि वेदृशानां मनस्विनां रौरवमाहवेषु । अदीक्षितानामजिनानि यद्वद्‌ बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्‌

જુઓ—આ મહામનસ્વી અને બળવાન પાંડવોનું આ મૃગચર્મમય વસ્ત્ર, યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ધારણ કરેલું. આવું આવરણ દૃઢ પુરુષોને શોભે, પરંતુ એમના શરીર પર તે યજ્ઞદીક્ષાથી પવિત્ર મૃગચર્મ તરીકે નહીં, દીક્ષા વિનાના લોકોના ચર્મવસ્ત્ર સમાન જ દેખાય છે—ધર્મ અને વિધિની પ્રતિષ્ઠા નકારી તેમને લજ્જિત કરવા માટે.

Verse 10

महाप्राज्ञ: सौमकिर्यज्ञसेन: कन्यां पाज्चालीं पाण्डवेभ्य: प्रदाय | अकार्षीद्‌ वै सुकृतं नेह किंचित्‌ क्लीबा: पार्था: पतयो याज्ञसेन्या:

અતિ પ્રાજ્ઞ યજ્ઞસેન (દ્રુપદ) એ પાંચાલીને પાંડવોને આપી અહીં કોઈ વિશેષ પુણ્યકર્મ કર્યું નથી; કારણ કે અહીં યાજ્ઞસેનીના પતિ—પૃથાપુત્ર પાર્થ—‘ક્લીબ’ કહીને કઠોર રીતે નિંદિત થાય છે, જે તેમની વર્તમાન અપમાનિત સ્થિતિ અને અસમર્થતાનો સંકેત છે, તેમની સાચી કીમત પર સ્થિર ચુકાદો નથી.

Verse 11

सूक्ष्पप्रावारानजिनोत्तरीयान्‌ दृष्टवारण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान्‌ । कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि पतिं वृणीष्वेह यमन्यमिच्छसि

જે પાંડવો ક્યારેક નાજુક અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરતા, તેમને હવે અરણ્યમાં ગરીબ, પ્રતિષ્ઠાવિહિન અને મૃગચર્મ ઓઢેલા જોઈને તને શું આનંદ થશે, હે યાજ્ઞસેની? અહીં તું જેને ઇચ્છે તે બીજા પુરુષને પતિ તરીકે પસંદ કરી લે.

Verse 12

एते हि सर्वे कुरव: समेता: क्षान्ता दान्ता: सुद्रविणोपपन्ना: । एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे न त्वां तपेत्‌ कालविपर्ययोड्यम्‌

આ બધા કૌરવો અહીં એકત્ર છે—ક્ષમાશીલ, ઇન્દ્રિયજિત અને ઉત્તમ ધન-વૈભવથી સમૃદ્ધ. એમમાંથી કોઈ એકને પતિ તરીકે પસંદ કરી લે, જેથી કાળનો આ પ્રતિકૂળ ફેર—આ ગરીબી અને દુર્ભાગ્ય—તને ન સતાવે.

Verse 13

यथाफला: षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगा: । तथैव पाण्डवा: सर्वे यथा काकयवा अपि

જેમ બંઝ તલ ફળ આપતા નથી, જેમ માત્ર ચર્મથી બનાવેલા ‘મૃગ’ ખાલી નકલ છે, અને જેમ કાકયવ—દાણા વિનાની ભૂસી સમાન—નિષ્પ્રયોજન છે; તેમ જ આ ક્ષણે સર્વ પાંડવોનું જીવન પણ નિષ્ફળ અને નિરર્થક બની ગયું છે.

Verse 14

कि पाण्डवांस्ते पतितानुपास्य मोघ: श्रम: षण्ढतिलानुपास्य । एवं नृशंस: परुषाणि पार्था- नश्रावयद्‌ धृतराष्ट्रस्य पुत्र:

વૈશંપાયન બોલ્યા—“આ પડેલા પાંડવોની સેવા કરીને તને શું લાભ? એ તો વ્યર્થ પરિશ્રમ છે—જેમ વાંઝ તલની સંભાળ. આ રીતે ધૃતરાષ્ટ્રનો નિર્દય પુત્ર (દુઃશાસન) પાર્થોને અનેક કઠોર વચનો સંભળાવતો રહ્યો.”

Verse 15

तद्‌ वै श्रुत्वा भीमसेनो त्यमर्षी निर्भत्स्योच्चै: संनिगृहीव रोषात्‌ | उवाच चैनं सहसैवोपगम्य सिंहो यथा हैमवत: शृगालम्‌

આ સાંભળીને ભીમસેન અસહ્ય રોષથી દહકી ઊઠ્યો; ક્રોધને કઠિનતાથી સંયમમાં રાખીને તે સહસાએ તેની પાસે પહોંચ્યો અને હિમાલયની ગુફામાં વસતો સિંહ જેમ શિયાળ પર તૂટી પડે તેમ, ઊંચા સ્વરે તેને ધમકાવી બોલ્યો.

Verse 16

भीमसेन उवाच क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थ प्रभाषसे । गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे

ભીમસેન બોલ્યો—“હે ક્રૂર! પાપીઓને શોભે તેવી નીચ વાતો તું બોલે છે અને સાચી સિદ્ધિ વિના બડાઈ કરે છે. આજે રાજસભામાં તું પોતાના બાહુબળથી નહીં, ગાંધાર (શકુની)ની છલ-વિદ્યાથી જ ગર્વ કરે છે.”

Verse 17

यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैरिह नो भृशम्‌ | तथा स्मारयिता ते<हं कृन्तन्‌ मर्माणि संयुगे

“જેમ અહીં તું વચનરૂપ બાણોથી અમારા મર્મસ્થાનોને અત્યંત વેધે છે, તેમ જ યુદ્ધમાં જ્યારે હું તારા મર્મસ્થાનો કાપવા લાગું, ત્યારે તારા આ જ શબ્દોની તને યાદ અપાવીશ.”

Verse 18

ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलो भवशानुगा: । गोप्तार: सानुबन्धांस्तान्‌ नेतास्मि यमसादनम्‌

“અને જે ક્રોધ-લોભના વશમાં થઈ તારા અનુયાયી બને છે, પોતાને તારા રક્ષક માને છે—તેમને તેમના સંબંધીઓসহ હું યમના ધામે પહોંચાડી દઈશ.”

Verse 19

वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं दुःशासनस्तं परिनृत्यति सम । मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्ग गौर्गौरिति स्माह्दयन्‌ मुक्तलज्ज:

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! મૃગચર્મ ધારણ કરીને આમ બોલતા ભીમસેનને જોઈ નિર્લજ્જ દુઃશાસન કૌરવોની વચ્ચે નાચતો-નાચતો તેની ઠઠ્ઠા કરવા લાગ્યો અને ‘ઓ બળદ! ઓ બળદ!’ કહીને તેને બોલાવતો રહ્યો. પરંતુ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ધર્મના માર્ગથી ભીમને રોકી રાખ્યો હતો; નહિતર ભીમ દુઃશાસનને જીવતો ન છોડત.

Verse 20

भीमसेन उवाच नृशंस परुषं॑ वक्तुं शक्‍्यं दुःशासन त्वया । निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमहति

ભીમસેને કહ્યું—ઓ નિર્દય દુઃશાસન! આવી કઠોર અને કરુણાવિહોણી વાણી તારા જ મુખમાંથી નીકળી શકે. છેતરપિંડીથી ધન મેળવીને કોણ પોતાનું જ ગૌરવગાન કરવા યોગ્ય બને?

Verse 21

मेरी बात सुन ले। यह कुन्तीपुत्र भीमसेन यदि युद्धमें तेरी छाती फाड़कर तेरा रक्त न पीये तो इसे पुण्यलोकोंकी प्राप्ति न हो

મારી વાત સાંભળ. હું કુંતીપુત્ર ભીમસેન જો યુદ્ધમાં તારી છાતી ફાડી તારો રક્ત ન પીઉં, તો મને પુણ્યલોકોની પ્રાપ્તિ ન થાય.

Verse 22

धार्रराष्ट्रान रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्‌ । शमं गन्तास्मि नचिरात्‌ सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

હું તને સત્ય કહું છું—ટૂંક સમયમાં એવો સમય આવશે કે સર્વ ધનુર્ધરો જોઈ રહ્યા હશે ત્યારે હું રણમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનો સંહાર કરીને શાંતિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 23

मैव सम सुकृताललोकान्‌ गच्छेत्‌ पार्थों वृकोदर: । यदि वक्षो हि ते भित्त्वा न पिबेच्छोणितं रणे

ભીમસેને કહ્યું—જો હું યુદ્ધમાં તારી છાતી ફાડી તારો રક્ત ન પીઉં, તો અર્જુન અને હું સમાન પુણ્યલોકોને ન જઈએ. વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! પાંડવો સભાભવનમાંથી બહાર નીકળતા હતા ત્યારે હર્ષથી ભરેલો મંદબુદ્ધિ રાજા દુર્યોધન, સિંહ જેવી મસ્ત ચાલ ચાલતા ભીમસેનની મજાક ઉડાવતા પોતાની ચાલથી તેની ચાલની નકલ કરવા લાગ્યો.

Verse 24

नैतावता कृतमित्यब्रवीत्‌ त॑ वृकोदर: संनिवृत्तार्धकाय: । शीघ्रं हि त्वां निहत॑ सानुबन्ध॑ संस्मार्यहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે વૃકોદર (ભીમ) અડધું શરીર પાછળ વાળી તેને બોલ્યો—“મૂઢ! એટલાથી મારું કર્તવ્ય પૂરું થતું નથી. શીઘ્ર જ તને તારા સગાં-સંબંધીઓ સહિત યમલોક મોકલીશ; અને તારા આ પરिहासને યાદ રાખીને તેનો યોગ્ય જવાબ પૂરો આપીશ.”

Verse 25

एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं नियम्य मन्युं बलवान्‌ स मानी । राजानुग: संसदि कौरवाणां विनिष्क्रामन्‌ वाक्यमुवाच भीम:

આ રીતે પોતાનું અપમાન જોઈ બળવાન અને અભિમાની ભીમે કોઈ રીતે ક્રોધને કાબૂમાં રાખ્યો. રાજા યુધિષ્ઠિરના અનુસરણમાં કૌરવોની સભામાંથી બહાર નીકળતા ભીમે આ વચન કહ્યાં.

Verse 26

भीमसेन उवाच अहं दुर्योधनं हन्ता कर्ण हनता धनंजय: । शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति,भीमसेनने कहा--मैं दुर्योधनका वध करूँगा, अर्जुन कर्णका संहार करेंगे और इस जुआरी शकुनिको सहदेव मार डालेंगे

ભીમસેને કહ્યું—“દુર્યોધનનો વધ હું કરીશ; કર્ણનો સંહાર ધનંજય (અર્જુન) કરશે; અને આ પાસાની રમતનો જુગારી શકુનિને સહદેવ મારી નાખશે.”

Verse 27

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्‌ वच: । सत्य॑ं देवा: करिष्यन्ति यन्नो युद्ध भविष्यति

અને ફરી આ ભરેલી સભામાં હું એક મહાવચન કહું છું—દેવતાઓ તેને સત્ય કરી બતાવશે: જ્યારે પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચે યુદ્ધ થશે.

Verse 28

सुयोधनमिमं पाप॑ हन्तास्मि गदया युधि । शिर: पादेन चास्याहमधिष्ठास्यथामि भूतले

આ પાપી સુયોધનને હું યુદ્ધમાં ગદાથી મારી નાખીશ; અને તે ધરતી પર પડ્યા પછી તેના મસ્તક પર હું પગ મૂકીશ.

Verse 29

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मन: । दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराडिव

આ જે માત્ર વાણીમાં શૂરવીર, સ્વભાવથી ક્રૂર એવો દુષ્ટાત્મા દુઃશાસન છે—હું તેનું રક્ત સિંહ જેમ પોતાના શિકારનું રક્ત પીવે તેમ પી જઈશ.

Verse 30

अजुन उवाच नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्‌ | इतश्नतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्‌ भविष्यति

અર્જુને કહ્યું—આર્ય ભીમસેન! સજ્જનો જે કરવાનું નક્કી કરે છે તે આ રીતે વાણીથી જાહેર કરતા નથી. આજથી ચૌદમા વર્ષે જે બનશે તે લોકો પોતે જ જોઈ લેશે.

Verse 31

भीमसेन उवाच दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्न दुरात्मन: । दुःशासनचतुर्थानां भूमि: पास्यति शोणितम्‌

ભીમસેને કહ્યું—દુર્યોધન, કર્ણ, દુષ્ટાત્મા શકુનિ તથા દુઃશાસન અને તેના ભાઈઓનું રક્ત આ ધરતી નિશ્ચયે પીશે.

Verse 32

भीमसेन बोले--यह भूमि दुर्योधन, कर्ण, दुरात्मा शकुनि तथा चौथे दुःशासनके रक्तका निश्चय ही पान करेगी ।।

અર્જુને કહ્યું—ભાઈ ભીમસેન! જે હંમેશાં દોષ જ શોધે છે, બીજાના દુઃખને જોઈ આનંદ પામે છે, કૌરવોને કૂટિલ સલાહ આપે છે અને વ્યર્થ બડાઈ મારે છે—એવા કર્ણને હું તમારી આજ્ઞાથી યુદ્ધમાં નિશ્ચયે મારી નાખીશ.

Verse 33

अर्जुन: प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया । कर्ण कर्णनुगांश्वैव रणे हन्तास्मि पत्रिभि:

ભીમસેનની પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી—“યુદ્ધમાં હું કર્ણને અને તેના અનુગામીઓને પણ મારા બાણોથી સંહાર કરીશ.”

Verse 34

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नूपा: । तांश्व॒ सर्वानहं बाणै्नेतास्मि यमसादनम्‌

અને જે બીજા રાજાઓ બુદ્ધિ-મોહથી ભ્રમિત થઈ મારી સામે ઊભા રહી યુદ્ધ કરશે, તેમને સૌને હું મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી યમસદન સુધી પહોંચાડી દઈશ।

Verse 35

चलेद्धि हिमवान्‌ स्थानान्निष्प्रभ: स्याद्‌ दिवाकर: । शैत्यं सोमात्‌ प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्‌ यदि

જો મારું સત્ય ડગમગી જાય, તો હિમાલય પોતાના સ્થાનેથી ખસી જાય, સૂર્ય નિષ્પ્રભ થઈ જાય અને ચંદ્રની શીતળતા નાશ પામે—પરંતુ એવું અશક્ય છે; તેથી મારું વચન મિથ્યા થઈ શકે નહીં।

Verse 36

न प्रदास्यति भेद्‌ राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे । दुर्योधनो$भिसत्कृत्य सत्यमेतद्‌ भविष्यति,यदि आजसे चौदहवें वर्षमें दुर्योधन सत्कारपूर्वक हमारा राज्य हमें वापस न दे देगा तो ये सब बातें सत्य होकर रहेंगी

આજથી ચૌદમા વર્ષે જો દુર્યોધન યોગ્ય સત્કાર સાથે અમારું રાજ્ય અમને પાછું ન આપે, તો અહીં જાહેર કરેલું નિશ્ચિત જ સત્ય સાબિત થશે।

Verse 37

वैशम्पायन उवाच इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्‌ माद्रवतीसुतः । प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेव: प्रतापवान्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પાર્થએ આમ કહ્યા પછી શ્રીમાન, પરાક્રમી માદ્રીપુત્ર સહદેવે પોતાની વિશાળ ભુજા ઊંચી કરી।

Verse 38

सौबलस्य वर्ध॑ प्रेप्सुरिदं वचनमत्रवीत्‌ । क्रोधसंरक्तनयनो नि:श्वसन्निव पन्नग:

સૌબલપુત્ર શકુનિના વધની ઇચ્છાથી તેણે આ વચન કહ્યાં; ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ હતી અને તે સર્પની જેમ ફુંફકારતો ભારે શ્વાસ લેતો હતો।

Verse 39

सहदेव उवाच अक्षान्‌ यान्‌ मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर । नैते5क्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृता:

સહદેવે કહ્યું—હે મૂઢ શકુનિ, ગાંધારોની કીર્તિ હરણ કરનાર! તું જેને પાસા માને છે તે પાસા નથી; તે તો તીક્ષ્ણ બાણ છે. આ દ્યુત પસંદ કરીને તું ખરેખર સમરમાં એ બાણોને જ વર્યા છે।

Verse 40

यथा चैवोक्तवान्‌ भीमस्त्वामुद्दधिश्य सबान्धवम्‌ । कर्ताह कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वश:

સહદેવે કહ્યું—આર્ય ભીમસેને તારા વિષે, તારા બાંધવ-બાંધવો સહિત, જે કહ્યું છે તે કર્મ હું નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ. તારા બચાવ માટે જે કંઈ કરવું પડે તે સર્વ રીતે કરી લે।

Verse 41

हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वामेवेह सबान्धवम्‌ । यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधमेण सौबल

સહદેવે કહ્યું—હે સૌબલ, સુવલપુત્ર! જો તું ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર આ સંગ્રામમાં અડગ રહીશ, તો હું વેગપૂર્વક અહીં જ યુદ્ધમાં તને તારા બાંધવ-બાંધવો સહિત નિશ્ચયે મારી નાખીશ।

Verse 42

सहदेववच: श्रुत्वा नकुलो5पि विशाम्पते । दर्शनीयतमो नृणामिदं वचनमब्रवीत्‌,राजन! सहदेवकी बात सुनकर मनुष्योंमें परम दर्शनीय रूपवाले नकुलने भी यह बात कही

હે પ્રજાપતિ રાજન! સહદેવના વચન સાંભળી મનુષ્યોમાં સર્વाधिक દર્શનીય નકુલે પણ આ વચન કહ્યું।

Verse 43

नकुल उवाच सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूते5स्मिन्‌ धृतराष्ट्रजै: । यैर्वाच: श्राविता रूक्षा: स्थितैर्दुर्योधनप्रिये

નકુલે કહ્યું—યજ્ઞસેનની આ પુત્રી આ દ્યુતમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો દ્વારા જીતાઈ છે; અને દુર્યોધનના હિતમાં ઊભા રહી તેમણે તેને કઠોર, રૂક્ષ વચનો સંભળાવ્યા છે।

Verse 44

तान्‌ धारराष्ट्रान्‌ दुर्वत्तान्‌ मुमूर्षन्‌ कालनोदितान्‌ । गमयिष्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम्‌

નકુલે ઘોષણા કરી—ધૃતરાષ્ટ્રના તે દુર્વૃત્ત પુત્રો કાળથી પ્રેરિત થઈ મૃત્યુ તરફ ધસી રહ્યા છે; હું તેમને બહુ સંખ્યામાં વૈવસ્વત યમના ધામે પહોંચાડી દઈશ।

Verse 45

नकुल बोले--दुर्योधनके प्रियसाधनमें लगे हुए जिन धृतराष्ट्रपुत्रोने इस द्यूतसभामें द्रपदकुमारी कृष्णाको कठोर बातें सुनायी हैं, कालसे प्रेरित हो मौतके मुँहमें जानेकी इच्छा रखनेवाले उन दुराचारी बहुसंख्यक धुृतराष्ट्रकुमारोंको मैं यमलोकका अतिथि बना दूँगा ।।

નકુલે કહ્યું—દુર્યોધનને પ્રસન્ન કરવા માટે આ દ્યુતસભામાં દ્રુપદકન્યા કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને જેમણે કઠોર વચનો સંભળાવ્યા છે, તે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો દુરાચારી છે; કાળથી પ્રેરિત થઈ મૃત્યુના મુખમાં જવા આતુર એવા તેમને હું બહુ સંખ્યામાં યમલોકના અતિથિ બનાવી દઈશ। ધર્મરાજની આજ્ઞાથી, દ્રૌપદીના પક્ષે ચાલીને, હું ટૂંક સમયમાં પૃથ્વીને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોથી સૂની કરી દઈશ।

Verse 46

वैशम्पायन उवाच एवं ते पुरुषव्याप्रा: सर्वे व्यायतबाहव: । प्रतिज्ञा बहुला: कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन्‌

વૈશમ્પાયને કહ્યું—રાજન! આ રીતે તે બધા પુરુષસિંહ, વિસ્તૃતબાહુ અને કર્મનિષ્ઠ પાંડવો અનેક પ્રતિજ્ઞાઓ કરીને રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે ગયા।

Verse 76

इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत अनुद्यूतपर्वमें युधिष्ठटिरपराभवविषयक छिह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના સભાપર્વના અંતર્ગત અનુદ્યુતપર્વમાં યુધિષ્ઠિરપરાભવ વિષયક સત્તોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 77

इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि पाण्डवप्रतिज्ञाकरणे सप्तसप्ततितमोध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના સભાપર્વમાં અનુદ્યુતપર્વના અંતર્ગત પાંડવ-પ્રતિજ્ઞા-કરણ વિષયક સત્તોતેરમો અધ્યાય।