Adhyaya 81

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्ण और दारुककी बातचीतविषयक उजन्नासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७९ ॥ ऑपन--माज छा जज :: अशीतितमोब<्ध्याय: अर्जुनका स्वप्रमें भगवान्‌ श्रीकृष्णके साथ शिवजीके समीप जाना और उनकी स्तुति करना संजय उवाच कुन्तीपुत्रस्तु तं मन्त्र स्मरन्नेव धनंजय: । प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्‌ मुमोहाचिन्त्यविक्रम:

સંજય બોલ્યા— રાજન! કુંતીપુત્ર ધનંજય અર્જુન પોતાની પ્રતિજ્ઞાનું રક્ષણ કરવા માટે તે મંત્રનું સતત સ્મરણ કરતો રહ્યો; અને અચિંત્ય પરાક્રમી હોવા છતાં નિદ્રાથી મોહિત થયો.

Verse 2

तं॑ तु शोकेन संतप्तं स्वप्ने कपिवरध्वजम्‌ । आससाद महातेजा ध्यायन्तं गरुडथ्वज:,उस समय स्वप्रमें महातेजस्वी गरुड़ध्वज भगवान्‌ श्रीकृष्ण शोकसंतप्त हो चिन्तामें पड़े हुए कपिध्वज अर्जुनके पास आये

ત્યારે સ્વપ્નમાં મહાતેજસ્વી ગરુડધ્વજ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ શોકથી સંતપ્ત અને ચિંતામાં લીન કપિધ્વજ અર્જુન પાસે આવ્યા.

Verse 3

प्रत्युत्थानं च कृष्णस्य सर्वावस्थो धनंजय: । न लोपयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा

ધર્માત્મા ધનંજય કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, તે હંમેશાં પ્રેમ અને ભક્તિ સાથે ઊભા થઈ શ્રીકૃષ્ણનું સ્વાગત કરતા; આ નિયમને તેઓ કદી ઢીલો પડવા દેતા નહોતા.

Verse 4

प्रत्युत्थाय च गोविन्द स तस्मा आसन ददौ । न चासने स्वयं बुद्धि बीभत्सुर्व्यद्धात्‌ तदा,अर्जुनने खड़े होकर गोविन्दको बैठनेके लिये आसन दिया और स्वयं उस समय किसी आसनपर बैठनेका विचार उन्होंने नहीं किया

અર્જુન ઊભા થઈ ગોવિંદને બેસવા માટે આસન આપ્યું; પરંતુ તે સમયે બીભત્સુએ પોતે આસન પર બેસવાનો વિચાર પણ કર્યો નહીં.

Verse 5

ततः कृष्णो महातेजा जानन्‌ पार्थस्य निश्चयम्‌ । कुन्तीपुत्रमिदं वाक्यमासीन: स्थितमब्रवीत्‌

પછી મહાતેજસ્વી શ્રીકૃષ્ણ પાર્થના આ નિશ્ચયને જાણીને પોતે આસન પર બેઠા અને સામે ઊભેલા કુંતીપુત્રને આ રીતે કહ્યું.

Verse 6

मा विषादे मन: पार्थ कृथा: कालो हि दुर्जय: । काल: सर्वाणि भूतानि नियच्छति परे विधौ

“પાર્થ! મનને વિષાદમાં ન નાખ; કારણ કે કાળને જીતવો અતિ દુર્લભ છે. પરમ વિધાતાના અનિવાર્ય વિધાનમાં સર્વ પ્રાણીઓને કાળ જ નિયંત્રિત કરીને ચલાવે છે.”

Verse 7

किमर्थ च विषादस्ते तद्‌ ब्रूहि द्विपदां वर । न शोच्यं विदुषां श्रेष्ठ शोक: कार्यविनाशन:

સંજય બોલ્યો— હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, કહો તો ખરા, તમને આ વિષાદ કયા કારણે થયો છે? હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, શોક કરવો યોગ્ય નથી; કારણ કે શોક કાર્યનો વિનાશ કરનાર છે.

Verse 8

यत्‌ तु कार्य भवेत्‌ कार्य कर्मणा तत्‌ समाचर । हीनचेष्टस्य यः: शोक: स हि शत्रुर्धनंजय,'जो कार्य करना हो, उसे प्रयत्नपूर्वक करो। धनंजय! उद्योगहीन मनुष्यका जो शोक है, वह उसके लिये शत्रुके समान है

સંજય બોલ્યો— જે કાર્ય કરવાનું હોય તે કર્મ દ્વારા દૃઢ પ્રયત્નથી કર. હે ધનંજય, પ્રયત્નહીન મનુષ્યમાં ઊપજતો શોક તેના માટે ખરેખર શત્રુ સમાન બને છે.

Verse 9

शोचन्‌ नन्दयते शत्रून्‌ कर्शयत्यपि बान्धवान्‌ । क्षीयते च नरस्तस्मान्न त्वं शोचितुमहसि

સંજય બોલ્યો— શોકમાં ડૂબેલો પુરુષ શત્રુઓને આનંદિત કરે છે અને પોતાના બાંધવોને પણ દુઃખથી ક્ષીણ કરે છે. ઉપરાંત તે પોતે પણ એ શોકથી ક્ષય પામે છે; તેથી તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 10

इत्युक्तो वासुदेवेन बीभत्सुरपराजित: । आबभाषे तदा विद्वानिदं वचनमर्थवत्‌,वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर किसीसे पराजित न होनेवाले विद्वान्‌ अर्जुनने यह अर्थयुक्त वचन उस समय कहा--

સંજય બોલ્યો— વાસુદેવે આમ કહ્યા પછી, કોઈથી અપરાજિત અને વિવેકી બીભત્સુ અર્જુને ત્યારે અર્થસભર આ વચન કહ્યું.

Verse 11

मया प्रतिज्ञा महती जयद्रथवधे कृता । श्वो5स्मि हन्ता दुरात्मानं पुत्रध्नमिति केशव

સંજય બોલ્યો— અર્જુને કહ્યું: હે કેશવ, જયદ્રથવધ માટે મેં મહાન પ્રતિજ્ઞા કરી છે—કાલે હું મારા પુત્રના ઘાતક તે દુરાત્માને અવશ્ય સંહાર કરીશ.

Verse 12

मत्प्रतिज्ञाविघातार्थ धार्तराष्ट्री: किलाच्युत । पृष्ठतः सैन्धव: कार्य: सर्वैर्गुप्तो महारथै:

સંજય બોલ્યો—હે અચ્યુત! મારી પ્રતિજ્ઞા ભંગ કરવા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોએ નિશ્ચયે સૈંધવ (જયદ્રથ) ને પાછળ સ્થાને રાખ્યો છે; અને તે સર્વ દિશાઓથી મહારથીઓ દ્વારા રક્ષિત રહેશે।

Verse 13

'परंतु अच्युत! धृतराष्ट्रपक्षेके सभी महारथी मेरी प्रतिज्ञा भंग करनेके लिये सिंधुराजको निश्चय ही सबसे पीछे खड़े करेंगे और वह उन सबके द्वारा सुरक्षित होगा ।।

સંજય બોલ્યો—હે કૃષ્ણ! તે દસ અને એક વધુ—કુલ અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ—અત્યંત દુર્જય છે; અને હત થયેલામાંથી બચેલા બધા યોદ્ધાઓ ત્યાં પૂર્ણ બળ સાથે એકત્ર છે। હે માધવ! જ્યારે સૈંધવને પાછળ સ્થાને રાખીને સર્વ મહારથીઓ તેને ઘેરીને રક્ષે છે, ત્યારે એટલા ઘન સમૂહમાં તે દુષ્ટાત્મા કેવી રીતે દેખાશે—અને ત્યાં પહોંચવું તો કેવી રીતે શક્ય બનશે?

Verse 14

ताभि: परिवृत: संख्ये सर्वैश्वेव महारथै: । कथं शकक्‍्येत संद्रष्टं दुरात्मा कृष्ण सैन्धव:

સંજય બોલ્યો—હે કૃષ્ણ! તે સેનાઓથી અને સર્વ મહારથીઓથી યુદ્ધભૂમિમાં ઘેરાયેલો તે દુષ્ટાત્મા સૈંધવ (જયદ્રથ) કેવી રીતે દેખાઈ શકે?

Verse 15

प्रतिज्ञापारणं चापि न भविष्यति केशव । प्रतिज्ञायां च हीनायां कथं जीवेत मद्विध:,“केशव! ऐसी अवस्थामें प्रतिज्ञाकी पूर्ति नहीं हो सकेगी और प्रतिज्ञा भंग होनेपर मेरे- जैसा पुरुष कैसे जीवन धारण कर सकता है?

સંજય બોલ્યો—હે કેશવ! આવી સ્થિતિમાં પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થવાની નથી। અને પ્રતિજ્ઞા ભંગ થાય તો મારા જેવો પુરુષ કેવી રીતે જીવિત રહી શકે?

Verse 16

दुःखोपायस्य मे वीर विकाडुशक्षा परिवर्तते । द्रुतं च याति सविता तत एतद्‌ ब्रवीम्यहम्‌

સંજય બોલ્યો—હે વીર! આ દુઃખસાધ્ય કાર્ય વિષે મારો નિશ્ચય હવે પાછો વળી રહ્યો છે। અને સૂર્ય પણ ઝડપથી અસ્ત તરફ જઈ રહ્યો છે; તેથી હું આમ કહું છું।

Verse 17

शोकस्थानं तु तच्छुत्वा पार्थस्य द्विजकेतन: । संस्पृश्याम्भस्तत: कृष्ण: प्राढमुख: समवस्थित:

સંજય બોલ્યો—પાર્થના શોકનું કારણ સાંભળીને ગરુડધ્વજ, કમલનયન શ્રીકૃષ્ણે આચમન કર્યું અને પૂર્વાભિમુખ થઈ બેઠા. પાંડુપુત્ર અર્જુનના હિતને ધ્યાનમાં રાખી અને સિંધુરાજ જયદ્રથના વધનો સંકલ્પ કરીને, તેઓ તે પ્રમાણે બોલવા તૈયાર થયા.

Verse 18

इदं वाक्‍्यं महातेजा बभाषे पुष्करेक्षण: । हितार्थ पाण्डुपुत्रस्य सैन्धवस्य वधे कृती

સંજય બોલ્યો—મહાતેજસ્વી કમલનયન શ્રીકૃષ્ણે પાંડુપુત્રના હિતાર્થે અને સિંધુરાજ (જયદ્રથ)ના વધના નિશ્ચયથી આ વચન કહ્યાં.

Verse 19

पार्थ पाशुपतं नाम परमास्त्रं सनातनम्‌ | येन सर्वान्‌ मृधे दैत्यान्‌ जघ्ने देवो महेश्वर:,'पार्थ! पाशुपत नामक एक परम उत्तम सनातन अस्त्र है, जिससे युद्धमें भगवान्‌ महेश्वरने समस्त दैत्योंका वध किया था

સંજય બોલ્યો—“હે પાર્થ! ‘પાશુપત’ નામનું એક પરમ, સનાતન અસ્ત્ર છે; એ અસ્ત્રથી જ યુદ્ધમાં દેવ મહેશ્વરે સર્વ દૈત્યોનો સંહાર કર્યો હતો.”

Verse 20

यदि तद्‌ विदितं तेडद्य श्वो हन्तासि जयद्रथम्‌ | अथनज्ञातं प्रपद्यस्व मनसा वृषभध्वजम्‌

સંજય બોલ્યો—“જો તે (પાશુપત) આજે તને વિદિત હોય, તો કાલે તું નિશ્ચયે જયદ્રથનો વધ કરી શકીશ. અને જો તેનું જ્ઞાન ન હોય, તો મનથી વૃષભધ્વજ (શિવ)ની શરણ લે.”

Verse 21

त॑ देव॑ं मनसा ध्यात्वा जोषमास्व धनंजय । ततस्तस्य प्रसादात्‌ त्वं भक्त: प्राप्स्सि तन्महत्‌

સંજય બોલ્યો—“હે ધનંજય! તે દેવનું મનથી ધ્યાન કરીને શાંત રહી બેસ. પછી તેની કૃપાથી—તું તેનો ભક્ત હોવાથી—તું તે મહાન અસ્ત્ર પ્રાપ્ત કરીશ.”

Verse 22

ततः: कृष्णवच: श्रुत्वा संस्पृश्याम्भो धनंजय: । भूमावासीन एकाग्रो जगाम मनसा भवम्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णका यह वचन सुनकर अर्जुन जलका आचमन करके धरतीपर एकाग्र होकर बैठ गये और मनसे महादेवजीका चिन्तन करने लगे

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણના વચન સાંભળી ધનંજય (અર્જુન) એ જળ સ્પર્શ કરીને આચમન કર્યું. પછી ભૂમિ પર એકાગ્રચિત્તે બેસી મનથી ભવ—મહાદેવ (શિવ)નું ધ્યાન કરવા લાગ્યો.

Verse 23

ततः प्रणिहितो ब्राह्मे मुहूर्ते शुभलक्षणे । आत्मानमर्जुनो5पश्यद्‌ गगने सहकेशवम्‌,तब शुभ लक्षणोंसे युक्त ब्राह्म मुहूर्तमें ध्यानस्थ होनेपर अर्जुनने अपने-आपको भगवान्‌ श्रीकृष्णके साथ आकाशमें जाते देखा

પછી શુભ લક્ષણોથી યુક્ત બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં ધ્યાનસ્થ થઈ અર્જુને પોતાને ભગવાન્ કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ) સાથે આકાશમાં જતા જોયો.

Verse 24

पुण्यं हिमवतः पादं मणिमन्तं च पर्वतम्‌ । ज्योतिर्भिश्न समाकीर्ण सिद्धचारणसेवितम्‌,पवित्र हिमालयके शिखर तथा तेज:पुंजसे व्याप्त एवं सिद्धों और चारणोंसे सेवित मणिमान्‌ पर्वतको भी देखा

તેણે પુણ્ય હિમવતના પાદપ્રદેશને અને મણિમંત પર્વતને પણ જોયો—જે તેજઃપુંજોથી વ્યાપ્ત હતો અને સિદ્ધો તથા ચારણોથી સેવિત હતો.

Verse 25

वायुवेगगति: पार्थ: खं भेजे सहकेशव: । केशवेन गृहीतः स दक्षिणे विभुना भुजे

તે સમયે પાર્થ અર્જુન વાયુવેગ સમી તીવ્ર ગતિથી કેશવ સાથે આકાશમાં ઊંચે ઉઠ્યો. સર્વસમર્થ કેશવે તેની જમણી ભુજા મજબૂતીથી પકડી રાખી હતી.

Verse 26

प्रेक्षमाणो बहून्‌ भावान्‌ जगामाद्धभधुतदर्शनान्‌ । उदीच्यां दिशि धर्मात्मा सो5पश्यच्छवेतपर्वतम्‌

અદ્ભુત દર્શન કરાવતાં અનેક દૃશ્યોને જોતા ધર્માત્મા અર્જુન ક્રમે ઉત્તર દિશામાં ગયો અને ત્યાં શ્વેત પર્વતનું દર્શન કર્યું.

Verse 27

कुबेरस्य विहारे च नलिनीं पद्मभूषिताम्‌ । सरिच्छेष्ठां च तां गड्जां वीक्षमाणो बहूदकाम्‌

સંજય બોલ્યા—ત્યારબાદ તેણે કુબેરના વિહાર-ઉદ્યાનમાં કમળોથી શોભિત નલિની સરોવર જોયું અને પછી ગહન તથા પ્રચુર જળથી પરિપૂર્ણ, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી ગંગાનું પણ અવલોકન કર્યું।

Verse 28

सदा पुष्पफलैव॑क्षैरुपेतां स्फटिकोपलाम्‌ । सिंहव्याप्रसमाकीर्णा नानामृगसमाकुलाम्‌

સંજય બોલ્યા—ગંગાના તટ પર સ્ફટિક સમ પથ્થરો શોભતા હતા; સદા ફૂલ-ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષસમૂહ ત્યાંની શોભા વધારતા હતા। તે તટપ્રદેશમાં સિંહો અને વ્યાઘ્રો ફરતા હતા અને નાનાપ્રકારના મૃગો સર્વત્ર ભરેલા હતા।

Verse 29

पुण्याश्रमवतीं रम्यां मनोज्ञाण्डजसेविताम्‌ । मन्दरस्य प्रदेशांश्व॒ किन्नरोदुगीतनादितान्‌

સંજય બોલ્યા—પવિત્ર આશ્રમોથી યુક્ત, રમણીય અને મનોહર પક્ષીઓથી સેવિત ગંગાનું દર્શન કરતાં તેઓ આગળ વધ્યા; ત્યારબાદ તેમણે મન્દર પર્વતના પ્રદેશો જોયા, જે કિન્નરોના ઊંચા સ્વરે ગવાયેલા મધુર ગીતોના નાદથી ગુંજતા હતા।

Verse 30

हेमरूप्यमयै: शृज्ैननौषधिविदीपितान्‌ | तथा मन्दारवृक्षैश्न पुष्पितिरपशोभितान्‌

સંજય બોલ્યા—તે પર્વતીય પ્રદેશો અનેક તેજસ્વી, દીપ્તિમાન ઔષધિઓના પ્રકાશથી ઉજળા હતા અને સર્વત્ર ફૂલેલા મન્દાર વૃક્ષોથી શોભિત હતા। તેમના શિખરો જાણે સોનાં-ચાંદીના બનેલા હોય તેમ ઝળહળતા હતા, જેથી દૃશ્યની શોભા વધતી હતી।

Verse 31

स्निग्धाञ्जनचयाकारं सम्प्राप्त: कालपर्वतम्‌ | ब्रह्मतुज़ं नदीक्षान्यास्तथा जनपदानपि

સંજય બોલ્યા—તેઓ ક્રમશઃ આગળ વધતાં ચીકણા કાજળના ઢગલા સમાન આકાર ધરાવતા કાલ પર્વતની નજીક પહોંચી ગયા। ત્યારબાદ તેમણે બ્રહ્મતુંગ પર્વત, અન્ય નદીઓ તથા અનેક જનપદો પણ જોયા।

Verse 32

स तुडूं शतशुड्ूं च शर्यातिवनमेव च । पुण्यमश्वशिर:स्थानं स्थानमाथर्वणस्य च

તેઓ ક્રમે તુડૂં, શતશુડૂં અને શર્યાતિવન, પછી પુણ્ય અશ્વશિરઃસ્થાન તથા આથર્વણ મુનિનું સ્થાન જોઈ આગળ વધ્યા. ત્યારબાદ ગિરિરાજ વૃષદંશનું અવલોકન કરીને તેઓ મહા-મંદરાચલ પર પહોંચ્યા—જે અપ્સરાઓથી સમાકીર્ણ અને કિન્નરોથી શોભિત હતું.

Verse 33

वृषदंशं च शैलेन्द्रं महामन्दरमेव च । अप्सरोभि: समाकीर्ण किन्नरैश्ञोपशोभितम्‌

સંજય બોલ્યા: તેમણે ગિરિરાજ વૃષદંશ અને મહા-મંદર પણ જોયો—એ ઊંચો શિખર અપ્સરાઓથી સમાકીર્ણ અને કિન્નરોથી શોભિત હતો. તે પવિત્ર પ્રદેશોમાં ક્રમશઃ આગળ વધતા તેઓ અંતે દિવ્ય સૌંદર્ય અને પવિત્રતાથી પ્રસિદ્ધ મહા-મંદર પર પહોંચ્યા.

Verse 34

तस्मिन्‌ शैले व्रजन्‌ पार्थ: सकृष्ण: समवैक्षत । शुभे: प्रस्रवणैर्जुष्टां हेमधातुविभूषिताम्‌

સંજય બોલ્યા: તે પર્વત પર આગળ વધતા પાર્થ અર્જુને, શ્રીકૃષ્ણ સાથે, તેને જોયો—જે શુભ ઝરણાંથી યુક્ત અને સુવર્ણધાતુની શિરાઓથી વિભૂષિત હતો.

Verse 35

समुद्रांक्षाद्भुताकारानपश्यद्‌ बहुलाकरान्‌

સંજય બોલ્યા: અર્જુને સમુદ્રોને પણ જોયા—અદ્ભુત આકારોમાં, અનેક રૂપોમાં—અસંખ્ય રત્નખાણોથી યુક્ત થઈ તેઓ આશ્ચર્યજનક દર્શન આપતા હતા. આ રીતે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને આકાશનું એકસાથે દર્શન કરીને તે વિસ્મિત થયો; પછી શ્રીકૃષ્ણ સાથે વિષ್ಣુપદ—પરમ આકાશ— તરફ યાત્રા કરવા લાગ્યો. ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણની જેમ તે વેગથી આગળ વધતો હતો.

Verse 36

वियद्‌ द्यां पृथिवीं चैव तथा विष्णुपदं व्रजन्‌ । विस्मित: सह कृष्णेन क्षिप्तो बाण इवाभ्यगात्‌

સંજય બોલ્યા: અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું એકસાથે દર્શન કરીને અર્જુન વિસ્મિત થયો; પછી શ્રીકૃષ્ણ સાથે વિષ್ಣુપદ તરફ ચાલ્યો. ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણની જેમ તે વેગથી આગળ વધ્યો.

Verse 37

ग्रहनक्षत्रसोमानां सूर्यग्न्योश्व॒ समत्विषम्‌ । अपश्यत तदा पार्थो ज्वलन्तमिव पर्वतम्‌

ત્યારે પાર્થ (અર્જુન) એ અગ્નિથી દહકતું હોય તેમ જ્વલંત પર્વતસમાન એક રૂપ જોયું. તેની પ્રભા સર્વ દિશાઓમાં ફેલાઈ રહી હતી—ગ્રહો, નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજથી।

Verse 38

समासाद्य तु तं शैलं शैलाग्रे समवस्थितम्‌ । तपोनित्यं महात्मानमपश्यद्‌ वृषभध्वजम्‌,उस पर्वतपर पहुँचकर अर्जुनने उसके एक शिखरपर खड़े हुए नित्य तपस्यापरायण परमात्मा भगवान्‌ वृषभध्वजका दर्शन किया

તે પર્વતને પહોંચી, શિખર પર સ્થિત નિત્ય તપસ્યામાં રત મહાત્મા વૃષભધ્વજ ભગવાનને અર્જુને દર્શન કર્યા।

Verse 39

सहस्रमिव सूर्याणां दीप्यमानं स्वतेजसा । शूलिनं जटिलं गौरं वल्कलाजिनवाससम्‌

તેઓ પોતાના તેજથી સહસ્ર સૂર્યો સમાન દીપ્તિમાન હતા. હાથમાં ત્રિશૂલ, મસ્તક પર જટા; ગૌરવર્ણ, અને વલ્કલ તથા મૃગચર્મ ધારણ કરનાર।

Verse 40

नयनानां सहस्रश्न विचित्राड़ं महौजसम्‌ । पार्वत्या सहित देवं भूतसंघैश्व भास्वरै:

સહસ્ર નેત્રોથી યુક્ત, વિચિત્ર શોભાવાળા, મહાતેજસ્વી તે દેવને મેં પાર્વતી સાથે વિરાજમાન જોયા; અને તેજોમય ભૂતસમૂહો તેમની સેવામાં હાજર હતા।

Verse 41

गीतवादित्रसंनादैहासथलास्यसमन्वितम्‌ । वल्गितास्फोटितोकत्क्रुष्टी: पुण्यैर्गन्धैश्ष सेवितम्‌

તેમની સામે ગીતો અને વાદ્યોનો મધુર નાદ ગુંજતો હતો, સાથે હાસ્ય અને લાસ્યનૃત્ય પણ. પ્રમથગણ ઉછળતા-કૂદતા, બાહો ફેલાવતા, તાળી વગાડતા અને ઊંચા સ્વરે પોકારતા પોતાની કલાઓથી ભગવાનને આનંદિત કરતા; અને સેવામાં પવિત્ર, સુગંધિત અર્પણો રજૂ થતા।

Verse 42

अर्जुनका स्वप्रदर्शन स्तूयमान स्तवैर्दिव्यैऑऋषिभिव्रह्यवादिभि: । गोप्तारं सर्वभूतानामिष्वासधरमच्युतम्‌

સંજય બોલ્યો—અર્જુને તે અદ્ભુત સ્વપ્રદર્શન જોયું ત્યારે બ્રહ્મના જ્ઞાતા અને બ્રહ્મવાદી દેવર્ષિઓ દિવ્ય સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. તેમણે સર્વ પ્રાણીઓના અચ્યૂત રક્ષક, ધનુર્ધર, અડગ પ્રભુનું ગુણગાન કર્યું—જેનાં સાન્નિધ્યે યુદ્ધના ઉથલપાથલમાં પણ ધર્મશક્તિ અને રક્ષણનો સંકેત પ્રગટ થતો હતો.

Verse 43

वासुदेवस्तु तं दृष्टया जगाम शिरसा क्षितिम्‌ | पार्थेन सह धर्मात्मा गृणन्‌ ब्रह्म सनातनम्‌

સંજય બોલ્યો—તેમને જોઈને વાસુદેવે તરત જ મસ્તકથી ધરતી સ્પર્શ કરી પ્રણામ કર્યો. પછી પાર્થ સાથે તે ધર્માત્માએ સનાતન બ્રહ્મસ્વરૂપ—શિવ—ની સ્તુતિ આરંભી.

Verse 44

लोकादिं विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम्‌ । मनस: परम॑ योनिं खं वायुं ज्योतिषां निधिम्‌

સંજય બોલ્યો—તે લોકોના આદિકારણ, વિશ્વકર્મા, અજ, ઈશાન, અવ્યય હતા; મનની પણ પરમ યોનિ, આકાશ અને વાયુસ્વરૂપ, તથા સર્વ તેજનો નિધિ-આધાર. એ પરમાત્મા જ ચરાચર જગતના સર્જક અને સંહારક, ઇન્દ્રના ઐશ્વર્ય અને સૂર્યના તેજને પ્રગટ કરનાર હતા. તેમના ક્રોધમાં કાળનો નિવાસ હતો. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે મન, વાણી, બુદ્ધિ અને કર્મથી તેમની આરાધના કરી.

Verse 45

स्रष्टारं वारिधाराणां भुवश्च प्रकृतिं पराम्‌ देवदानवयक्षाणां मानवानां च साधनम्‌

સંજય બોલ્યો—તે જળધારાઓના સર્જક અને ધરતીની પરમ પ્રકૃતિ હતા; દેવ, દાનવ, યક્ષ અને માનવોના પણ આધાર-કારણ. એ જ જગતના પ્રથમ કારણ—લોકસ્રષ્ટા, અજ, ઈશાન, અવ્યય; મનની પરમ યોનિ, આકાશ-વાયુસ્વરૂપ, તેજનો આધાર, જળના ઉત્પાદક અને ધરતીના પણ પરમ કારણ હતા. તેઓ યોગોના પરમ ધામ, બ્રહ્મવિદોના પ્રત્યક્ષ નિધિ, ચરાચરના સર્જક-સંહારક, તથા ઇન્દ્રના ઐશ્વર્ય અને સૂર્યના તેજને પ્રગટ કરનાર હતા. તેમના ક્રોધમાં કાળનો નિવાસ હતો. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે મન, વાણી, બુદ્ધિ અને કર્મથી તેમની આરાધના કરી.

Verse 46

योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम्‌ । चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च

સંજય બોલ્યો—તે યોગોના પરમ ધામ અને બ્રહ્મવિદોના પ્રત્યક્ષ નિધિ રૂપે દેખાયા; ચરાચર જગતના સર્જક અને પ્રતિહર્તા (સંહારક) પણ એ જ હતા. એ જ જગતના આદિકારણ, ભૂતવિધાતા, અજ, ઈશાન, અવ્યય; મનની પરમ યોનિ, આકાશ-વાયુસ્વરૂપ, તેજનો આધાર, જળના સર્જક અને ધરતીના પણ પરમ કારણ હતા. તેઓ દેવ, દાનવ, યક્ષ અને માનવોના પ્રથમ કારણ, સર્વ યોગોના પરમ શરણ, બ્રહ્મવિદોના પ્રત્યક્ષ ધન, જગતના સર્જન-સંહારક, તથા ઇન્દ્રના ઐશ્વર્ય અને સૂર્યના તેજને પ્રગટ કરનાર હતા. તેમના ક્રોધમાં કાળનો નિવાસ હતો. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે મન, વાણી, બુદ્ધિ અને કર્મથી તેમની આરાધના કરી.

Verse 47

कालकोपं महात्मानं शक्रसूर्यगुणोदयम्‌ । ववन्दे तं तदा कृष्णो वाड्मनोबुद्धिकर्मभि:

તે સમયે શ્રીકૃષ્ણે તે મહાત્માને—જેનાં ક્રોધમાં કાળનું જ બળ નિવાસ કરતું હતું અને જેમામાં ઇન્દ્રનું ઐશ્વર્ય તથા સૂર્યનું તેજ પ્રગટ થતું હતું—મન, વાણી, બુદ્ધિ અને કર્મ વડે નમન કરીને વંદના કરી।

Verse 48

य॑ प्रपद्यन्ति विद्वांस: सूक्ष्माध्यात्मपदैषिण: । तमजं कारणात्मानं जग्मतु: शरणं भवम्‌

સૂક્ષ્મ અધ્યાત્મપદની ઇચ્છા ધરાવતા વિદ્વાનો જેમની શરણ લે છે, તે અજન્મા કારણાત્મા ભગવાન ભવ (શિવ)ની શરણમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન પણ ગયા।

Verse 49

अर्जुनश्वापि तं देवं॑ भूयो भूयो5प्यवन्दत । ज्ञात्वा तं सर्वभूतादिं भूतभव्यभवोद्धवम्‌

અર્જુને પણ તેમને સર્વ ભૂતોના આદિકારણ અને ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાન જગતના ઉત્પાદક જાણીને મહાદેવના ચરણોમાં વારંવાર પ્રણામ કર્યો।

Verse 50

ततस्तावागतौ दृष्टवा नरनारायणावुभौ । सुप्रसन्नमना: शर्व: प्रोवाच प्रहसन्निव,उन दोनों नर और नारायणको वहाँ आया देख भगवान्‌ शंकर अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर हँसते हुए-से बोले--

પછી ત્યાં આવેલા નર અને નારાયણ—બન્નેને જોઈ શર્વ (શંકર) અત્યંત પ્રસન્ન મનથી, જાણે હસતા હોય તેમ, બોલ્યા।

Verse 51

स्वागतं वो नरश्रेष्ठावुत्तिछ्ठेतां गतक्लमौ । किं च वामीप्सितं वीरौ मनस: क्षिप्रमुच्यताम्‌

“હે નરશ્રેષ્ઠો, તમારું સ્વાગત છે. ઊઠો—તમારો શ્રમ દૂર થાઓ. હે વીરો, તમારા મનની ઇચ્છિત વસ્તુ શું છે? તે શીઘ્ર કહો.”

Verse 52

येन कार्येण सम्प्राप्ती युवां तत्‌ साधयामि किम्‌ | व्रियतामात्मन: श्रेयस्तत्‌ सर्व प्रददानि वाम्‌

સંજય બોલ્યો—તમે બન્ને કયા કાર્ય માટે અહીં આવ્યા છો? તે હું સિદ્ધ કરી દઈશ. તમારા માટે જે સાચું શ્રેયસ્કર હોય તે માગો; તમે બન્ને જે માંગશો તે સર્વ હું આપું છું.

Verse 53

“तुम दोनों जिस कार्यसे यहाँ आये हो, वह क्‍या है? मैं उसे सिद्ध कर दूँगा। अपने लिये कल्याणकारी वस्तुको माँगो। मैं तुम दोनोंको सब कुछ दे सकता हूँ ।।

સંજય બોલ્યો—તમે બન્ને કયા હેતુથી અહીં આવ્યા છો? તે કાર્ય હું સિદ્ધ કરી દઈશ. તમારા કલ્યાણ માટે જે યોગ્ય હોય તે માગો; તમને બન્નેને સર્વ કંઈ આપવા હું સમર્થ છું. આ વચન સાંભળીને નિર્દોષ મહાત્મા પરમ બુદ્ધિમાન વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) અને અર્જુન ઊભા થયા, કરજોડીને, અને દિવ્ય સ્તોત્રથી ભગવાન શર્વ (શિવ)ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 54

भक्‍त्या स्तवेन दिव्येन महात्मानावनिन्दितो

સંજય બોલ્યો—ભગવાન શંકરની આ વાત સાંભળીને નિર્દોષ મહાત્મા પરમ બુદ્ધિમાન શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન કરજોડીને ઊભા રહ્યા અને ભક્તિભાવથી દિવ્ય સ્તોત્ર દ્વારા તે ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 55

कृष्णाजुनावूचतुः नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने

શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન બોલ્યા—ભવને, શર્વને, રુદ્રને અને વરદાતાને નમસ્કાર. પશુઓના પતિ પશુપતિને સદા નમસ્કાર; ઉગ્રરૂપ અને જટાજૂટધારી કપર્દિને નમસ્કાર.

Verse 56

महादेवाय भीमाय त> यम्बकाय च शान्तये । ईशानाय मखध्नाय नमो स्त्वन्धकघातिने

મહાદેવને, ભીમરૂપધારીને, ત્ર્યંબકને અને શાંતિસ્વરૂપને નમસ્કાર. ઈશાનને, યજ્ઞનાશકને (દક્ષયજ્ઞધ્વંસકને) તથા અંધકઘાતિને નમસ્કાર.

Verse 57

कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे । पिनाकिने हविष्याय सत्याय विभवे सदा

સંજય બોલ્યો—હે પ્રભુ! કુમાર (કાર્તિકેય)ના ગુરુ, નીલકંઠ, જગતના વિધાતા અને સ્રષ્ટા, પિનાકધારી, યજ્ઞહવિષ્યના અધિકારી, સત્યસ્વરૂપ અને સર્વવ્યાપી વિભુ—હું તમને સદા નમસ્કાર કરું છું. આપનું અધિપત્ય ધર્મને રક્ષે અને સ્થિર રાખે.

Verse 58

विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते । नित्यनीलशिखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे

સંજય બોલ્યો—વિશેષ લોહિત અને ધૂમ્રવર્ણ, મૃગવ્યાધ-સ્વરૂપે પ્રગટ થનારા અપરાજિત, સદા નીલશિખા ધારણ કરનાર, શૂલધારી અને દિવ્યચક્ષુ મહાદેવને પુનઃપુનઃ નમસ્કાર.

Verse 59

हन्त्रे गोप्ज्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे । अचिन्त्यायाम्बिकाभत्रे सर्वदेवस्तुताय च

સંજય બોલ્યો—સંહારક અને રક્ષક, ત્રિનેત્રધારી, વ્યાધ-સ્વરૂપ, હિરણ્યરેતા (અગ્નિતેજ) ધરાવનાર, અચિંત્ય, અંબિકાપતિ અને સર્વ દેવોથી સ્તુત એવા ભગવાન શિવને પુનઃપુનઃ નમસ્કાર.

Verse 60

वृषध्वजाय मुण्डाय जलिने ब्रह्मचारिणे | तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्यायाजिताय च

સંજય બોલ્યો—વૃષધ્વજધારી, મુંડિત મસ્તક, જટાધારી, બ્રહ્મચારી તપસ્વી, જળમાં તપ કરનાર, બ્રાહ્મણભક્ત અને અજેય એવા ભગવાન શિવને પુનઃપુનઃ નમસ્કાર.

Verse 61

विश्वात्मने विश्वसजे विश्वमावृत्य तिष्ठते । नमो नमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा

સંજય બોલ્યો—હે વિશ્વાત્મા, હે વિશ્વસર્જક, જે સમગ્ર વિશ્વને વ્યાપીને સ્થિત છો—તમને પુનઃપુનઃ નમસ્કાર. તમે સદા સેવનીય છો અને સર્વ ભૂતોના નિત્ય પ્રભવ (ઉદ્ભવ) છો.

Verse 62

ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शड़कराय शिवाय च | नमोस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नम:,ब्राह्मण जिनके मुख हैं, उन सर्वस्वरूप कल्याणकारी भगवान्‌ शिवको नमस्कार है। वाणीके अधीश्वर और प्रजाओंके पालक आपको नमस्कार है

જેનુ મુખ બ્રહ્મા છે, જે સર્વસ્વરૂપ, કલ્યાણકારી શંકર અને શિવ છે—તેમને નમસ્કાર. વાણીના અધિષ્ઠાતા અને પ્રજાઓના પાલક-સ્વામી તમને નમસ્કાર.

Verse 63

नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नम: । नमः सहस्रशिरसे सहस्रभुजमृत्यवे

સમગ્ર વિશ્વના સ્વામીને નમસ્કાર; મહાનોનાં પણ સ્વામીને નમસ્કાર. સહસ્રશિરને નમસ્કાર; જેમની સહસ્ર ભુજાઓ જ મૃત્યુરૂપ છે—તેમને નમસ્કાર.

Verse 64

नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च । भक्तानुकम्पिने नित्यं सिध्यतां नो वर: प्रभो

સુવર્ણવર્ણને નમસ્કાર; સુવર્ણકવચધારીને નમસ્કાર. ભક્તો પર સદા કરુણા કરનાર પ્રભુ—અમારો ઇચ્છિત વર સિદ્ધ થાઓ.

Verse 65

सुवर्णके समान जिनका रंग है, जो सुवर्णमय कवच धारण करते हैं, उन आप भक्तवत्सल भगवानको मेरा नित्य नमस्कार है। प्रभो! हमारा अभीष्ट वर सिद्ध हो ।।

સંજય બોલ્યા—આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને, વાસુદેવે અર્જુન સાથે તે સમયે અસ્ત્રપ્રાપ્તિ માટે ભગવાન ભવ (શિવ)ને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 80

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनस्वप्ने अशीतितमो5ध्याय: ।। ८० |। इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें अजुनिस्वप्रविषयक अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત પ્રતિજ્ઞાપર્વમાં અર્જુનના સ્વપ્નવિષયક એંશીતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 343

चन्द्ररश्मिप्रकाशाड़ीं पृथिवीं पुरमालिनीम्‌ | उस पर्वतके ऊपरसे जाते हुए श्रीकृष्णसहित अर्जुनने नीचे देखा कि नगरों एवं गाँवोंके समुदायसे सुशोभित

ચંદ્રકિરણોથી પ્રકાશિત, નગરમાળાથી શોભિત એવી પૃથ્વીને—તે પર્વત ઉપરથી જતા—શ્રીકૃષ્ણસહિત અર્જુને નીચે જોઈ. નગરો અને ગામોના સમૂહોથી સુશોભિત, સુવર્ણમય ધાતુઓથી વિભૂષિત તથા સુંદર ઝરણાંઓથી યુક્ત પૃથ્વીના સર્વ અંગ ચંદ્રકિરણોથી ઝગમગી રહ્યા હતા.

Verse 633

सहस्रनेत्रपादाय नमो5संख्येयकर्मणे । विश्वके स्वामी और महापुरुषोंके पालक भगवान्‌ शिवको नमस्कार है

સહસ્ર નેત્રો અને સહસ્ર પાદો ધરાવનાર, અસંખ્ય કર્મો કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર. વિશ્વના સ્વામી અને મહાપુરુષોના પાલક ભગવાન શિવને વંદન—જેનાં સહસ્ર શિર અને સહસ્ર ભુજાઓ છે, જે મૃત્યુસ્વરૂપ છે, જેમનાં નેત્ર અને પગ પણ સહસ્ર સંખ્યામાં છે અને જેમનાં કર્મ અસંખ્ય છે—તે ભગવાન શિવને નમસ્કાર.