Adhyaya 167
Nārāyaṇāstra-utpātaḥ — Aśvatthāman’s Rallying Roar after Droṇa’s Fall (द्रोणपर्व, अध्याय १६७)
Upa-parva: Aśvatthāman’s Roar and the Nārāyaṇāstra Portents (Adhyāya 167 context-unit)
Sañjaya reports that with the appearance of the Nārāyaṇāstra, the battlefield is marked by violent, abnormal phenomena: gusting winds with spray, thunder in a cloudless sky, trembling earth, agitation of the ocean, and disorientation among animals and beings; the sun appears obscured, and predatory creatures converge. The kings and hosts become mentally unsettled, and the Kaurava forces scatter in fear. Dhṛtarāṣṭra then questions Sañjaya about how, after such rout and after Droṇa’s death, the Kaurava side is turned back toward engagement and what counsel or cause steadies the Pāṇḍavas in protecting Dhṛṣṭadyumna. Sañjaya narrates Yudhiṣṭhira addressing Arjuna after hearing the renewed tumult. Arjuna identifies the terrible roar as Aśvatthāman’s: he explains Droṇa’s grief-driven collapse after hearing a deceptive report, his laying down of weapons, and his subsequent killing, which Arjuna characterizes as a grave ethical breach against an elder brāhmaṇa-ācārya. The chapter thus binds three strands—portents, mass panic and regrouping, and an explicit ethical indictment—into a single causal frame: contested dharma produces both psychological shock and retaliatory consolidation.
Chapter Arc: रात्रियुद्ध की घोर संकुलता में, संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि युधिष्ठिर ने पाण्डवों, पाञ्चालों और सोमकों को द्रोणाचार्य-वध की आकांक्षा से आगे बढ़ने का आदेश दिया—अंधकार में भी धर्मराज का संकल्प चमक उठा। → युधिष्ठिर के वचन से पाञ्चाल-सृञ्जय गर्जना करते हुए द्रोण की ओर टूट पड़ते हैं; उसी उथल-पुथल में कृतवर्मा (हार्दिक्य) युधिष्ठिर को रोकने/दबाने के लिए सामने आता है और दोनों के बीच तीव्र रथयुद्ध छिड़ जाता है। → युधिष्ठिर पहले कृतवर्मा को बार-बार बाणों से बेधते हैं, कवच भेदने वाले तीक्ष्ण शर उसके अंगों में धँसते हैं; प्रत्युत्तर में कृतवर्मा शरशत-वर्षा कर युधिष्ठिर का कवच फाड़ देता है, धनुष काट देता है और रथ-व्यवस्था तोड़कर धर्मपुत्र को विरथ व शरार्दित कर देता है—यहीं युद्ध का पलड़ा अचानक कौरव-पक्ष की ओर झुकता है। → धनुष छिन्न, रथ नष्ट और कवच विदीर्ण होने पर युधिष्ठिर रण से शीघ्र अपसारित होते हैं; कृतवर्मा उन्हें ‘निर्जित’ कर पुनः द्रोण के रथचक्र की रक्षा में लग जाता है, जिससे द्रोण के चारों ओर सुरक्षा-घेरा सुदृढ़ हो जाता है। → युधिष्ठिर का हटना पाण्डव-सेना के मनोबल और द्रोण-वध-योजना पर क्या प्रभाव डालेगा, और रात्रि के इस अराजक संग्राम में अगला निर्णायक प्रहार कौन करेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६४ ॥/ अपन क्रात _ रस: पज्चषष्ट्याधिकशततमोड< ध्याय: दोनों सेनाओंका युद्ध और कृतवर्माद्वारा युधिष्ठिरकी पराजय संजय उवाच वर्तमाने तदा रौद्रे रात्रियुद्धे विशाम्पते । सर्वभूतक्षयकरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! સર્વ ભૂતોના ક્ષયનું કારણ બનતું તે ભયંકર રાત્રિયુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે પાંડવો, પાંચાલો અને સોમકોને બોલાવી કહ્યું—“ઝડપથી દોડો; દ્રોણાચાર્યને જ મારવાની ઇચ્છાથી તેમના પર ચઢાઈ કરો.”
Verse 2
अब्रवीत् पाण्डवांश्वैव पञज्चालांश्वैव सोमकान् । अभिद्रवत संयात द्रोणमेव जिघांसया
સંજય બોલ્યો—પ્રજાનાથ! સર્વભૂતવિનાશક તે ભયંકર રાત્રિયુદ્ધ શરૂ થતાં ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે પાંડવો, પાંચાલો અને સોમકોને કહ્યું—“એકસાથે ધાવો; દ્રોણને જ મારવાની ઇચ્છાથી તેના પર તૂટી પડો.”
Verse 3
राज्ञस्ते वचनाद् राजन् पञज्चाला: सृञ्जयास्तथा । द्रोणमेवा भ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान् रवान्,राजन! राजा युधिष्ठिरके आदेशसे पांचाल और सूंजय भयानक गर्जना करते हुए द्रोणाचार्यपर ही टूट पड़े
સંજય બોલ્યો—રાજન! રાજા યુધિષ્ઠિરના વચન અનુસાર પાંચાલો અને સૃંજયો ભયંકર નાદ કરતા સીધા દ્રોણ પર જ તૂટી પડ્યા.
Verse 4
तंतुते प्रतिगर्जन्तः प्रत्युद्यातास्त्वमर्षिता: । यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं च संयुगे
સંજય બોલ્યો—તેઓ બધા રોષથી પ્રજ્વલિત હતા. યુદ્ધભૂમિમાં વારંવાર ગર્જના કરતા, દરેક પોતપોતાની શક્તિ, ઉત્સાહ અને ધૈર્ય મુજબ પ્રતિઆક્રમણ માટે આગળ વધીને દ્રોણ પર તૂટી પડ્યો.
Verse 5
कृतवर्मा तु हार्दिक्यो युधिष्िरमुपाद्रवत् । द्रोणं प्रति समायान्तं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
સંજય બોલ્યો—દ્રોણ તરફ ધસી જતા યુધિષ્ઠિરને અટકાવવા હાર્દિક્ય કૃતવર્મા દોડી આવ્યો; જાણે મસ્ત હાથી બીજા મસ્ત હાથી પર તૂટી પડે તેમ.
Verse 6
शैनेयं शरवर्षाणि विकिरन्तं समन्तत: । अभ्ययात् कौरवो राजन भूरि: संग्राममूर्थनि,राजन! युद्धके मुहानेपर चारों ओर बाणोंकी बौछार करते हुए शिनिपौत्र सात्यकिपर कुरुवंशी भूरिने धावा किया
સંજય બોલ્યો—રાજન! યુદ્ધના શિખરે ચારે તરફ બાણવર્ષા છાંટતા શૈનેય (સાત્યકી) પર કૌરવ ભૂરિ ધસી આવ્યો.
Verse 7
सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सु महारथम् । कर्णो वैकर्तनो राजन् वारयामास पाण्डवम्,राजन! द्रोणाचार्यको पकड़नेके लिये आते हुए महारथी पाण्डुपुत्र सहदेवको वैकर्तन कर्णने रोका
સંજય બોલ્યો—રાજન! દ્રોણાચાર્યને પકડવાના હેતુથી આગળ વધતા પાંડુપુત્ર મહારથી સહદેવને વૈકર્તન કર્ણે અટકાવ્યો।
Verse 8
भीमसेनमथायान्तं व्यादितास्यमिवान्तकम् | स्वयं दुर्योधनो राजा प्रतीप॑ं मृत्युमाव्रजत्,मुँह बाये यमराजके समान अथवा विपक्षी बनकर आयी हुई मृत्युके समान भीमसेनका सामना स्वयं राजा दुर्योधनने किया
સંજય બોલ્યો—મોઢું ફાડીને આવતી મૃત્યુ સમાન ભીમસેન આગળ વધતો હતો; ત્યારે રાજા દુર્યોધન પોતે જ તેની સામે ગયો, જાણે વિરોધી મૃત્યુ તરફ જ આગળ વધતો હોય।
Verse 9
नकुलं॑ च युधां श्रेष्ठ सर्वयुद्धविशारदम् । शकुनि: सौबलो राजन् वारयामास सत्वर:
સંજય બોલ્યો—રાજન! યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ યુદ્ધવિધામાં નિષ્ણાત નકુલને પણ સૌબલ શકુનિએ ત્વરાથી અટકાવ્યો।
Verse 10
राजन! सम्पूर्ण युद्धकलामें कुशल योद्धाओंमें श्रेष्ठ नकुलको सुबलपुत्र शकुनिने शीघ्रतापूर्वक आकर रोका ।।
સંજય બોલ્યો—રાજન! સમગ્ર યુદ્ધકલામાં કુશળ યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ નકુલને સુબલપુત્ર શકુનિએ ત્વરાથી આવીને અટકાવ્યો। ત્યારબાદ રથ પર આગળ વધતા રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ શિખંડીને યુદ્ધભૂમિમાં શારદ્વતપુત્ર કૃપાચાર્યે રોક્યો।
Verse 12
महाराज! मयूरके समान रंगवाले घोड़ोंद्वारा आते हुए प्रयत्नशील प्रतिविन्ध्यको दुःशासनने यत्नपूर्वक रोका ।। भैमसेनिमथायान्तं मायाशतविशारदम् | अश्व॒त्थामा महाराज राक्षसं प्रत्यषेधयत्
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! મયૂરવર્ણ ઘોડાઓ જોડાયેલા રથ પર પ્રયત્નપૂર્વક આગળ વધતા પ્રતિવિંધ્યને દુઃશાસને યત્નથી અટકાવ્યો। ત્યારબાદ સો માયાયુક્ત ઉપાયોમાં નિષ્ણાત ભૈમસેનીને, મહારાજ, રાક્ષસસમાન શત્રુ માની અશ્વત્થામાએ રોકી દીધો।
Verse 13
प्रतिविन्ध्यमथायान्तं मयूरसदृशै्हयै: । दुःशासनो महाराज यत्तो यत्तमवारयत्,राजन! सैकड़ों मायाओंके प्रयोगमें कुशल भीमसेन-कुमार राक्षस घटोत्कचको आते देख अभश्वत्थामाने रोका ।।
મહારાજ! મયૂર સમાન શોભાવાળા અશ્વોથી જોડાયેલા રથમાં પ્રતિવિંધ્ય આગળ વધ્યો ત્યારે, રાજન, તે જ્યાં જ્યાં વળ્યો ત્યાં ત્યાં દુઃશાસને તેને વારંવાર અટકાવ્યો. અને એ જ સમરમાં દ્રોણને પરાજિત કરવાની ઇચ્છાથી સૈન્ય અને અનુચરો સહિત આવેલા મહારથી દ્રુપદને વૃષસેને રોકી રાખ્યો.
Verse 14
विराट द्रुतमायान्तं द्रोणस्य निधन प्रति । मद्रराज: सुसंक्कुद्धो वारयामास भारत,भारत! द्रोणको मारनेके उद्देश्यसे शीघ्रतापूर्वक आते हुए राजा विराटको अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मद्रराज शल्यने रोक दिया
ભારત! દ્રોણના વધ માટે ઝડપથી આગળ આવતાં રાજા વિરાટને, અત્યંત ક્રોધથી ભરાયેલા મદ્રરાજ શલ્યે અટકાવ્યો.
Verse 15
शतानीकमथायान्तं नाकुलिं रभसं रणे । चित्रसेनो रुरोधाशु शरैद्रोणपरीप्सया,द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे रणक्षेत्रमें वेगपूर्वक आते हुए नकुलपुत्र शतानीकको चित्रसेनने अपने बाणोंद्वारा तुरंत रोक दिया
દ્રોણાચાર્યના વધની ઇચ્છાથી રણક્ષેત્રમાં વેગથી આવતાં નકુલપુત્ર શતાનીકને ચિત્રસેને પોતાના બાણોથી તરત જ રોકી દીધો.
Verse 16
अर्जुन च युधां श्रेष्ठ प्राद्रवन्तं महारथम् । अलम्बुषो महाराज राक्षसेन्द्रो न्यवारयत्
મહારાજ! યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહારથી અર્જુન જ્યારે આગળ ધાવ્યા, ત્યારે રાક્ષસેન્દ્ર અલંબુષે તેમને અટકાવ્યા.
Verse 17
महाराज! कौरव-सेनापर धावा करते हुए योद्धाओंमें श्रेष्ठ महारथी अर्जुनको राक्षसराज अलम्बुषने रोका ।। तथा द्रोणं महेष्वासं निध्नन्तं शात्रवान् रणे | धृष्टद्युम्नो5थ पाज्चाल्यो हृष्टरूपमवारयत्
મહારાજ! કૌરવસેના પર ધાવા કરતા યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ મહારથી અર્જુનને રાક્ષસરાજ અલંબુષે રોક્યા. અને એ જ રીતે, રણમાં શત્રુઓનો સંહાર કરતા મહાધનુર્ધર દ્રોણને, હર્ષ અને રોષથી દીપ્ત પાંચાલ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્ને સામેથી આવી અટકાવ્યો.
Verse 18
इसी प्रकार रणभूमिमें शत्रुसैनिकोंका संहार करनेवाले, हर्ष और उत्साहसे युक्त, महाधनुर्धर द्रोणाचार्यको पांचाल राजकुमार धृष्टद्युम्नने आगे बढ़नेसे रोक दिया ।।
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! જેમ હર્ષ અને ઉત્સાહથી યુક્ત, શત્રુસેનાનો સંહાર કરતા મહાધનુર્ધર દ્રોણાચાર્યની આગેકૂચને પાંચાલરાજકુમાર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને રોકી દીધી, તેમ જ પાંડુપુત્રોના અન્ય આગળ વધતા મહારથીઓને પણ તમારા રથીઓએ બળપૂર્વક અટકાવી દીધા।
Verse 19
गजारोहा गजैस्तूर्ण संनिपत्य महामृथे । योधयन्तश्न मृदूनन्त: शतशो5थ सहस्रश:,उस महासमरमें सैकड़ों और हजारों हाथीसवार तुरंत ही विपक्षी गजारोहियोंसे भिड़कर परस्पर जूझने और सैनिकोंको रौंदने लगे
સંજય બોલ્યા—તે મહાસમરમાં ગજારોહો પોતાના ગજ સાથે ત્વરિત આગળ વધીને વિરોધી ગજદળ સાથે અથડાયા. પછી સૈકડો અને હજારોની સંખ્યામાં તેઓ નજીકથી પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા અને તેમના પ્રચંડ ગજો સૈનિકોને રોંદતા ગયા।
Verse 20
निशीथे तुरगा राजन् द्रावयन्त: परस्परम् । समदृश्यन्त वेगेन पक्षवन्तो यथाउद्रय:
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! ઘોર નિશીથમાં ઘોડા પરસ્પર એકબીજાને દોડાવતા, પોતાના વેગના પ્રભાવથી પાંખવાળા પ્રાણીઓ જેવા દેખાતા હતા।
Verse 21
राजन! रातके समय एक-दूसरेपर वेगसे धावा करते हुए घोड़े पंखधारी पर्वतोंके समान दिखायी देते थे ।।
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! રાત્રિના સમયે મહાવેગથી એકબીજા પર ધસી આવતા ઘોડા પાંખવાળા પર્વતો જેવા દેખાતા હતા. મહારાજ! હાથમાં પ્રાસ, શક્તિ અને ઋષ્ટિ ધારણ કરેલા અશ્વારોહી યોદ્ધાઓ અલગ અલગ યુદ્ધનાદ કરતા શત્રુપક્ષના અશ્વારોહીઓ સાથે ભીડીને યુદ્ધ કરતા હતા।
Verse 22
नरास्तु बहवस्तत्र समाजम्मु: परस्परम् । गदाभिमर्मुसलैश्वैव नानाशस्त्रैश्व संयुगे,उस युद्धस्थलमें बहुसंख्यक पैदल मनुष्य गदा और मुसल आदि नाना प्रकारके अस्त्रोंद्वारा एक-दूसरेपर आक्रमण करते थे
સંજય બોલ્યા—તે યુદ્ધસ્થળમાં અનેક પગદળ યોદ્ધાઓ પરસ્પર નજીક આવી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા. કોઈ ગદા વડે, કોઈ મુસલ વડે અને કોઈ નાનાપ્રકારના શસ્ત્રો વડે પ્રહાર કરતો હતો।
Verse 23
कृतवर्मा तु हार्दिक्यो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । वारयामास संक्रुद्धों वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्
સંજય બોલ્યો—હૃદિકપુત્ર કૃતવર્મા અત્યંત ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને અટકાવતો રહ્યો; જેમ તટરેખા ઉછળતા તરંગોવાળા મહાસાગરને રોકી રાખે તેમ।
Verse 24
युधिष्ठिरस्तु हार्दिक्यं विदृध्वा पजचभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,युधिष्ठिरने कृतवर्माकों पहले पाँच बाणोंसे घायल करके फिर बीस बाणोंसे बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”
સંજય બોલ્યો—યુધિષ્ઠિરે પહેલા પાંચ ઝડપી બાણોથી હાર્દિક્ય કૃતવર્માને વિંધ્યો; પછી ફરી વીસ બાણોથી ભેદ્યો અને કહ્યું—“ઊભો રહ, ઊભો રહ!”
Verse 25
कृतवर्मा तु संक्रुद्धो धर्मपुत्रस्य मारिष | धनुश्विच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभि:
સંજય બોલ્યો—હે માનનીય! ત્યારે ક્રોધે ઉન્મત્ત કૃતવર્માએ તીક્ષ્ણ ભલ્લબાણથી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને તેમને સાત બાણોથી પણ વિંધ્યા।
Verse 26
अथान्यद् धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथ: । हार्दिक्यं दशभिर्बाणैर्बाह्लोरुससि चार्पयत्
સંજય બોલ્યો—પછી ધર્મપુત્ર તે મહારથીએ બીજું ધનુષ ધારણ કરી હાર્દિક્યને દસ બાણોથી માર્યો અને બાહ્લીકને પણ છાતીમાં બાણો ઘૂસાડ્યા।
Verse 27
तदनन्तर महारथी धर्मकुमार युधिष्ठिरने दूसरा धनुष लेकर कृतवर्माकी छाती और भुजाओंमें दस बाण मारे ।।
ત્યારબાદ ધર્મકુમાર મહારથી યુધિષ્ઠિરે બીજું ધનુષ લઈને કૃતવર્માની છાતી અને ભુજાઓમાં દસ બાણ માર્યા. रणભૂમિમાં ધર્મપુત્રના બાણોથી ઘાયલ થઈ કૃતવર્મા કંપી ઊઠ્યો; પછી ક્રોધે ભરાઈ તેણે યુધિષ્ઠિરને સાત તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યો।
Verse 28
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च । प्राहिणोत्नेशितान् बाणान् पज्च राजज्छिलाशितान्
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પાર્થ (યુધિષ્ઠિર) એ તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને હાથનું રક્ષાકવચ પણ છિન્ન કરી દીધું. પછી, હે રાજન, શિલા પર તીક્ષ્ણ કરેલા પાંચ નિશાનાબદ્ધ બાણો છોડ્યા.
Verse 29
ते तस्य कवचं भित्त्वा हेमचित्रं महाधनम् । प्राविशन् धरणीं भित्त्वा वल्मीकमिव पन्नगा:
સંજય બોલ્યો—તે બાણોએ તેના સુવર્ણજડિત, અત્યંત મૂલ્યવાન કવચને ભેદીને ધરતીને ફાડી અંદર પ્રવેશ કર્યો—જેમ સર્પ વાંબીમાં ઘૂસી જાય તેમ.
Verse 30
अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सो$5न्यदादाय कार्मुकम् | विव्याध पाण्डवं षष्ट्या सूतं च नवभि: शरै:
સંજય બોલ્યો—આંખ ઝબકાવતાં જ તેણે બીજું ધનુષ હાથમાં લીધું અને પાંડવ (યુધિષ્ઠિર) ને સાઠ બાણોથી તથા તેના સારથિને નવ બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
Verse 31
तस्य शक्तिममेयात्मा पाण्डवो भुजगोपमाम् | चिक्षेप भरतश्रेष्ठ रथे न्यस्य महद् धनु:
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારે અમેય આત્મબળવાળો પાંડવ (યુધિષ્ઠિર) એ પોતાનું વિશાળ ધનુષ રથ પર મૂકી, સર્પ સમી વેગવાળી શક્તિ-અસ્ત્ર તેની ઉપર ફેંકી.
Verse 32
सा हेमचित्रा महती पाण्डवेन प्रवेरिता । निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं प्राविशद् धरणीतलम्,पाण्डुकुमार युधिष्ठिरकी चलायी हुई वह सुवर्ण-चित्रित विशाल शक्ति कृतवर्माकी दाहिनी भुजाको छेदकर धरतीमें समा गयी
સંજય બોલ્યો—પાંડવે ચલાવેલી તે સુવર્ણ-ચિત્રિત મહાશક્તિ કૃતવર્માના જમણા હાથને ભેદીને ધરતીમાં ધસી ગઈ.
Verse 33
एतस्मिन्नेव काले तु गृहा पार्थ: पुनर्धनु: । हार्दिक्यं छादयामास शरै: संनतपर्वभि:,इसी समय युधिष्ठिरने पुनः धनुष हाथमें लेकर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माको ढक दिया
સંજય બોલ્યો—એ જ ક્ષણે પાર્થએ ફરી ધનુષ્ય ધારણ કર્યું અને વાંકાં સાંધાવાળા બાણોની ઘનવર્ષાથી હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા)ને ચારે તરફથી ઢાંકી દીધો।
Verse 34
ततस्तु समरे शूरो वृष्णीनां प्रवरो रथी । व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धाद् युधिषछ्तिरम्
સંજય બોલ્યો—પછી સમરમાં વૃષ્ણિઓમાં શ્રેષ્ઠ શૂર રથી કૃતવર્માએ અડધી પલકમાં જ યુધિષ્ઠિરને ઘોડા, સારથી અને રથ વિહોણો કરી દીધો।
Verse 35
ततस्तु पाण्डवो ज्येष्ठ: खड्ग॑ चर्म समाददे । तदस्य निशितैर्बाणैव्यधमन्माधवो रणे
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પાંડવોમાં જ્યેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે ખડગ અને ઢાલ ધારણ કરી; પરંતુ રણમાં માધવ (કૃતવર્મા)એ તીક્ષ્ણ બાણોથી તેની તે તલવાર તોડી નાંખી।
Verse 36
तोमरं तु ततो गृहा स्वर्णदण्डं दुरासदम् । प्रैषयत् समरे तूर्ण हार्दिक्यस्य युधिछ्िर:,तब समरांगणमें युधिष्ठिरने सुवर्णमय दण्डसे युक्त दुर्धर्ष तोमर हाथमें लेकर उसे तुरंत ही कृतवर्मापर चला दिया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે યુધિષ્ઠિરે સુવર્ણદંડવાળો દુર્ધર્ષ તોમર હાથમાં લઈને સમરમાં તરત જ હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા) પર ફેંક્યો।
Verse 37
तमापतन्तं सहसा धर्मराजभुजच्युतम् । द्विधा चिच्छेद हार्दिक्य: कृतहस्त: स्मयन्निव,धर्मराजके हाथसे छूटकर सहसा अपने ऊपर आते हुए उस तोमरके सिद्धहस्त कृतवर्माने मुसकराते हुए-से दो टुकड़े कर दिये
સંજય બોલ્યો—ધર્મરાજની ભુજાથી છૂટીને અચાનક પોતાની તરફ આવતો તે તોમર, સિદ્ધહસ્ત હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા)એ જાણે સ્મિત કરતાં કરતાં બે ટુકડા કરી નાખ્યો।
Verse 38
तत: शरशतेनाजोौ धर्मपुत्रमवाकिरत् | कवचं चास्य संक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णरदारयत्
ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં કૃતવર્માએ સૈકડો બાણોથી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને ઢાંકી દીધા; અને અત્યંત ક્રોધિત થઈ તેણે તીક્ષ્ણ શરોથી તેમના કવચને પણ વિદારી નાખ્યું.
Verse 39
हार्दिक्यशरसंछन्न॑ं कवचं तन््महाधनम् । व्यशीर्यत रणे राज॑स्ताराजालमिवाम्बरात्,राजन! कृतवर्माके बाणोंसे आच्छादित हुआ वह बहुमूल्य कवच आकाशसे तारोंके समुदायकी भाँति रणभूमिमें बिखर गया
હે રાજન! હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા)ના બાણોથી આચ્છાદિત તે બહુ મૂલ્યવાન કવચ રણભૂમિમાં આકાશમાંથી તારાઓના જાળાની જેમ તૂટી ને વિખેરાઈ ગયું.
Verse 40
स च्छिन्नधन्वा विरथ: शीर्णवर्मा शरार्दित: । अपायासीदू रणात् तूर्ण धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
આ રીતે ધનુષ કાપાઈ જવાથી, રથ નષ્ટ થવાથી, કવચ છિન્નભિન્ન થવાથી અને બાણોથી પીડિત થઈ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર તરત જ રણમાંથી પાછા હટ્યા.
Verse 41
कृतवर्मा तु निर्जित्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । पुनद्रोणस्य जुगुपे चक्रमेव महात्मन:,धर्मात्मा युधिष्ठिरको जीतकर कृतवर्मा पुनः महात्मा द्रोणके रथचक्रकी ही रक्षा करने लगा
ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિરને જીત્યા પછી કૃતવર્મા ફરી મહાત્મા દ્રોણના રથચક્રની જ રક્ષા કરવા લાગ્યો.
Verse 165
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे युधिष्ठिरापयानं नाम पज्चषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, ઘટોત્કચવધપર્વમાં, રાત્રિયુદ્ધ પ્રસંગે “યુધિષ્ઠિરાપયાન” નામનો એકસો પાંસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether strategic deception and the killing of an unresisting elder-ācārya can be justified by war aims; the narrative presents the act as generating profound moral rupture and legitimizing retaliatory resolve in the opponent’s leadership.
The chapter implies that means and ends cannot be cleanly separated: violations of truthfulness and restraint may secure short-term objectives but produce long-term destabilization—psychological, social, and karmic—manifesting as fear, escalation, and cycles of retribution.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s framing and Arjuna’s ethical evaluation, positioning the episode as a cautionary node within the war’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.