Adhyaya 113

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्म-दुर्योधन-संवादविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०९ ॥। ऑपन--#ह< बछ। ] अत्ऑकशाएड दशाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनके प्रोत्साहनसे शिखण्डीका भीष्मपर आक्रमण और दोनों सेनाओंके प्रमुख वीरोंका परस्पर युद्ध तथा दुःशासनका अर्जुनके साथ घोर युद्ध संजय उवाच अर्जुनस्तु रणे राजन्‌ दृष्टवा भीष्मस्य विक्रमम्‌ । शिखण्डिनमथोवाच सम भ्येहि पितामहम्‌

સંજય બોલ્યો—હે રાજન! રણભૂમિમાં ભીષ્મનો પરાક્રમ જોઈ અર્જુને શિખંડીને કહ્યું—“આગળ વધો અને પિતામહનો સામનો કરો.”

Verse 2

न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन | अहमेनं शरैस्तीक्ष्गै: पातयिष्ये रथोत्तमात्‌

“આજે ભીષ્મથી તારે કોઈ રીતે ભય રાખવો નહીં; હું મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને તેના ઉત્તમ રથ પરથી પાડી દઈશ.”

Verse 3

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ | अभ्यद्रवत गाड़ियं श्र॒त्वा पार्थस्य भाषितम्‌,भरतश्रेष्ठी] जब अर्जुनने शिखण्डीसे ऐसा कहा, तब उसने पार्थके उस कथनको सुनकर गंगानन्दन भीष्मपर धावा किया

પાર્થે એમ કહ્યે પછી, ભરતશ્રેષ્ઠ શિખંડીએ પાર્થેના વચન સાંભળી ગંગાનંદન ભીષ્મ પર ધાવા કર્યો.

Verse 4

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन सौभद्रश्न महारथ: । हृष्टावाद्रवतां भीष्म॑ श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्‌

હે રાજન! પાર્થેના વચન સાંભળી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને સुभદ્રાપુત્ર મહારથી અભિમન્યુ—બન્ને હર્ષથી ભરાઈ ભીષ્મ તરફ દોડી ગયા.

Verse 5

विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजश्च दंशित: । अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं पुत्रस्य तव पश्यत:,दोनों वृद्ध नरेश विराट और द्रुपद तथा कवचधारी कुन्तिभोज भी आपके पुत्रके देखते- देखते गंगानन्दन भीष्मपर टूट पड़े

વૃદ્ધ રાજા વિરાટ અને દ્રુપદ તથા કવચધારી કુંતિભોજ પણ, તારા પુત્રની નજર સામે જ, ગંગાનંદન ભીષ્મ પર ધસી પડ્યા.

Verse 6

नकुल: सहदेवश्च धर्मराजश्न वीर्यवान्‌ । तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्येव विशाम्पते

નકુલ, સહદેવ અને પરાક્રમી ધર્મરાજ (યુધિષ્ઠિર) પણ—હે પ્રજાપતિ, તેમ જ સેનાના અન્ય બધા જ વિભાગો પણ.

Verse 7

प्रत्युद्ययुस्तावका श्व समेतांस्तान्‌ महारथान्‌

ત્યારે તારા પક્ષના સૈનિકો ઝડપથી એકત્ર થઈ, તે મહારથીઓને સામનો કરવા આગળ વધ્યા.

Verse 8

यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदत: शृणु । इस प्रकार एकत्र हुए पाण्डव महारथियोंपर आपके पुत्रोंने भी जिस प्रकार अपनी शक्ति और उत्साहके अनुसार आक्रमण किया, वह सब बताता हूँ, सुनिये ।।

જેમ શક્તિ અને જેમ ઉત્સાહ, તેમ જ તારા પુત્રોએ એકત્ર થયેલા પાંડવ મહારથીઓ પર જે રીતે આક્રમણ કર્યું, તે મારી પાસેથી સાંભળ. મહારાજ, ચિત્રસેન ચેકિતાન સામે આગળ વધ્યો.

Verse 9

भीष्पप्रेप्सुं रणे यान्तं वृष॑ व्याप्रशिशुर्यथा । महाराज! चित्रसेनने भीष्मके पास पहुँचनेकी इच्छासे रणमें जाते हुए चेकितानका सामना किया, मानो बाघका बच्चा बैलका सामना कर रहा हो ।।

મહારાજ, ભીષ્મ સુધી પહોંચવાની ઉત્કંઠાથી રણમાં આગળ વધતા ચેકિતાનને ચિત્રસેને અટકાવ્યો—જાણે વાઘનું બચ્ચું સાંઢ સામે ઊભું રહે.

Verse 10

त्वरमाणं रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवारयत्‌ | राजन! कृतवर्माने भीष्मजीके निकट पहुँचकर युद्धके लिये उतावलीपूर्वक प्रयत्न करनेवाले धृष्टद्युम्नको रोका ।। भीमसेन सुसंक्रुद्धं गाड़ेयस्य वधैषिणम्‌

સંજય બોલ્યો—રાજન! રણમાં ઉતાવળે આગળ ધસી જતા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કૃતવર્માએ અટકાવ્યો; ભીષ્મની નજીક પહોંચી યુદ્ધ માટે તે અત્યંત આતુર હતો. બીજી તરફ ભીમસેન ભારે ક્રોધે ગાડેયનો વધ કરવા ઇચ્છતો ઘોર નિશ્ચય સાથે આગળ વધ્યો.

Verse 11

तथैव नकुलं शूरं किरन्तं सायकान्‌ बहून्‌

એ જ રીતે શૂર નકુલ પણ અનેક બાણોની વર્ષા કરતો દેખાયો.

Verse 12

सहदेवं तथा राजन्‌ यान्तं भीष्मरथं प्रति

અને રાજન! સહદેવ પણ ભીષ્મના રથ તરફ આગળ વધતો હતો.

Verse 13

राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम्‌

અને ભૈમસેની—ભીમસેનનો પુત્ર—મહાબળવાન, રાક્ષસ સમો ઉગ્ર અને ક્રૂર કર્મ કરનાર (પણ દેખાયો).

Verse 14

सात्यकिं समरे यान्तं तव पुत्रो न्‍न्यवारयत्‌,(भीष्मस्य वधमिच्छन्तं पाण्डवप्रीतिकाम्यया ।) पाण्डवोंकी प्रसन्नताके लिये भीष्मका वध चाहनेवाले सात्यकिको युद्धके लिये जाते देख आपके पुत्र दुर्योधनने रोका

સંજય બોલ્યો—પાંડવોની પ્રસન્નતા માટે ભીષ્મનો વધ કરવા ઇચ્છતો અને સમર માટે નીકળેલો સાત્યકિ દેખાતાં, તમારા પુત્ર (દુર્યોધન)એ તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 15

अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति । सुदक्षिणो महाराज काम्बोज: प्रत्यवारयत्‌,महाराज! भीष्मके रथकी ओर अग्रसर होनेवाले अभिमन्युको काम्बोजराज सुदक्षिणने रोका

સંજય બોલ્યો—મહારાજ, ભીષ્મના રથ તરફ આગળ વધતા અભિમન્યુને કામ્બોજરાજ સુદક્ષિણએ અટકાવી પાછો ફેરવ્યો।

Verse 16

विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ । अश्रृत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत

સંજય બોલ્યો—હે ભારત, વૃદ્ધ રાજા વિરાટ અને દ્રુપદ—બંને શત્રુમર્દન—એકસાથે આગળ વધ્યા; ત્યારે ક્રોધિત અશ્વત્થામાએ તેમને અટકાવ્યા।

Verse 17

भारत! एक साथ आये हुए शत्रुमर्दन बूढ़े नरेश विराट और द्रुपदको क्रोधमें भरे हुए अश्व॒त्थामाने रोक दिया ।।

સંજય બોલ્યો—હે ભારત, એકસાથે આવેલા શત્રુમર્દન વૃદ્ધ રાજા વિરાટ અને દ્રુપદને ક્રોધિત અશ્વત્થામાએ અટકાવ્યા. તેમજ ભીષ્મવધની ઇચ્છા ધરાવતા પાંડુપુત્રોમાં જ્યેષ્ઠ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને રણમાં ભારદ્વાજ દ્રોણાચાર્યએ પ્રયત્નપૂર્વક રોક્યા।

Verse 18

अर्जुन रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । भीष्मप्रेप्सु महाराज भासयन्तं दिशो दश

સંજય બોલ્યો—મહારાજ, યુદ્ધમાં ઉગ્ર વેગે અર્જુને શિખંડીને આગળ રાખીને ભીષ્મ સુધી પહોંચવાની ઇચ્છાથી ધાવા કર્યો; તેના તેજથી દસેય દિશાઓ ઝળહળી ઊઠीं।

Verse 19

अन्ये च तावका योधा: पाण्डवानां महारथान्‌

સંજય બોલ્યો—અને તમારા અન્ય યોધાઓ પણ પાંડવોના મહારથીઓ સામે (આગે) વધ્યા।

Verse 20

धष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशत पुन: पुन:

સંજય બોલ્યા—ધૃષ્ટદ્યુમ્ન વારંવાર ઊંચા સ્વરે સેનાઓને પોકારીને યોદ્ધાઓને ઉત્સાહિત અને સ્થિર કરતો રહ્યો।

Verse 21

अभिद्रवत संरब्धा भीष्ममेक॑ महाबलम्‌ । एषोअर्जुनो रणे भीष्म प्रयाति कुरुनन्दन:

સંજય બોલ્યા—ઉગ્ર સંકલ્પથી તેઓ એકમાત્ર મહાબલી ભીષ્મ તરફ ધસી ગયા. જુઓ, ભીષ્મ! કુરુનંદન અર્જુન રણમાં આગળ વધે છે.

Verse 22

अभिद्रवत मा भैष्ट भीष्मो हि प्राप्स्यते न व: । अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासव:

સંજય બોલ્યા—આગળ ધસો, ડરો નહીં; ભીષ્મ તમને પહોંચી શકશે નહીં. સમરમાં અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવા વાસવ (ઇન્દ્ર) પણ સાહસ નહીં કરે.

Verse 23

किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्त्वोडल्पजीवित: । धृष्टद्युम्न अपने सैनिकोंसे बारंबार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“वीरो! तुम सब लोग उत्साहित होकर एकमात्र महाबली भीष्मपर आक्रमण करो। ये कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले अर्जुन रणक्षेत्रमें भीष्मपर चढ़ाई करते हैं। तुम भी उनपर टूट पड़ो। डरो मत। भीष्म तुमलोगोंको नहीं पा सकेंगे। इन्द्र भी समरांगणमें अर्जुनके साथ युद्ध करनेमें समर्थ नहीं हो सकते; फिर ये धैर्य और शक्तिसे शून्य भीष्म रणक्षेत्रमें उनका सामना कैसे कर सकते हैं? अब इनका जीवन थोड़ा ही शेष रहा है” || २०--२२ है || इति सेनापते: श्रुत्वा पाण्डवानां महारथा:

સંજય બોલ્યા—“વીરો, હવે રણમાં ભીષ્મ શું કરી શકશે? તેનું સત્ત્વ ક્ષીણ થયું છે અને આયુષ્ય પણ થોડું જ બાકી છે.” (આ રીતે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન વારંવાર સૈનિકોને પ્રેરિત કરતો રહ્યો.)

Verse 24

अभ्यद्रवन्त संदह्ृष्टा गाज़ेयस्य रथं प्रति । सेनापतिका यह वचन सुनकर पाण्डव महारथी अत्यन्त हर्षमें भरकर गंगानन्दन भीष्मके रथपर टूट पड़े ।। आगच्छमानान्‌ समरे वार्योघान्‌ प्रलयानिव

સંજય બોલ્યા—સેનાપતિનું વચન સાંભળીને પાંડવોના મહારથીઓ અતિહર્ષથી ગંગાનંદન ભીષ્મના રથ તરફ તૂટી પડ્યા; સમરમાં તેઓ પ્રલયકાળના જળપ્રવાહ જેમ ધસી આવ્યા.

Verse 25

दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथ:

સંજય બોલ્યો—હે મહારાજ, મહારથી દુઃશાસન ભય ત્યજીને…

Verse 26

तथैव पाण्डवा: शूरा गाड्ेयस्य रथं प्रति

એ જ રીતે શૂર પાંડવ યોદ્ધાઓ પણ ગાડેયના રથ તરફ આગળ વધ્યા…

Verse 27

तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशाम्पते

ત્યાં, હે પ્રજાનાથ, અમે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—અਨੇકવિધ અને વિચિત્ર રૂપવાળું…

Verse 28

यथा वारयते वेला क्षुब्धतोयं महार्णवम्‌

સંજય બોલ્યો—જેમ કિનારો ઉથલપાથલ જળવાળા મહાસાગરને અટકાવે છે…

Verse 29

उभौ तौ रथिनां श्रेष्ठावुभी भारत दुर्जयौ

સંજય બોલ્યો—એ બંને રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; અને હે ભારત, બંને અતિ દુર્જેય હતા…

Verse 30

उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत | तथा तौ जातसंरम्भावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ

સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તેઓ બંને કાંતિ અને દીપ્તિમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય સમા ઝળહળતા હતા; છતાં ઉગ્ર ક્રોધથી ભરાઈ, એકબીજાના વધની ઇચ્છા રાખીને સામસામે ઊભા રહ્યા।

Verse 31

(दुःशासनार्जुनौ वीरीौ वृत्रेन्द्रसममतेजसौ ।) समीयतुर्महासंख्ये मयशक्रौ यथा पुरा । भारत! वे दोनों रथियोंमें श्रेष्ठ और दुर्जय वीर थे। दोनों ही कान्ति और दीप्तिमें चन्द्रमा और सूर्यके समान जान पड़ते थे और भारत! दुःशासन तथा अर्जुन दोनों वीर वृत्रासुर एवं इन्द्रके समान तेजस्वी थे। वे दोनों क्रोधमें भरकर एक-दूसरेके वधकी अभिलाषा रखते थे। उस महायुद्धमें वे उसी प्रकार एक-दूसरेसे भिड़े हुए थे

સંજય બોલ્યો—તે મહાસંગ્રામમાં દુઃશાસન અને અર્જુન—બંને વીર, વૃત્ર અને ઇન્દ્ર સમા તેજસ્વી—એકબીજાની તરફ ધસી આવી ભીડ્યા. જેમ પ્રાચીન કાળમાં મયાસુર અને શક્ર (ઇન્દ્ર) યુદ્ધમાં મળ્યા હતા, તેમ ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ, પરસ્પર વધની ઇચ્છા લઈને, આ બંને પણ સામસામે અથડાયા।

Verse 32

ततोडर्जुनो जातमन्युर्वाष्णेयं वीक्ष्य पीडितम्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે અર્જુનનો ક્રોધ પ્રજ્વલિત થયો; વાષ્ણેય (શ્રીકૃષ્ણ) પીડિત થતો જોઈ તે વધુ રોષે ભરાયો।

Verse 33

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,(यथैव पन्नगा राजंस्तटाकं तृषितास्तथा ।) वे नाराच रणक्षेत्रमें दःशासनका कवच विदीर्ण करके उसका रक्त पीने लगे, मानो प्यासे सर्प तालाबमें घुस गये हों

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં તેમણે તેનું કવચ ભેદીને તેનું રક્ત પી લીધું; હે રાજન! જેમ તરસ્યા સાપ તળાવમાં ઘૂસી પાણી પીવે તેમ।

Verse 34

दुःशासनस्सत्रिभि: क्रुद्धः पार्थ विव्याध पत्रिभि: | ललाटे भरतश्रेष्ठ शरै: संनतपर्वभि:,भरतश्रेष्ठ) तब दुःशासनने कुपित होकर अर्जुनके ललाटमें झुकी हुई गाँठवाले तीन पंखयुक्त बाण मारे

સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારે દુઃશાસને ક્રોધમાં આવી પાર્થ (અર્જુન)ના લલાટે, નીચે વળેલા સાંધાવાળા, પાંખવાળા ત્રણ બાણો વડે ઘા કર્યો।

Verse 35

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणै: शुशुभे पाण्डवो रणे | यथा मेरुर्महाराज शज्ैरत्यर्थमुच्छितै:

સંજય બોલ્યો—લલાટમાં ગોઠવાયેલા તે બાણોથી પાંડુપુત્ર અર્જુન રણમાં એવો જ શોભિત થયો, મહારાજ, જેમ અત્યંત ઊંચા શિખરો વડે સુશોભિત મેરુ પર્વત।

Verse 36

सो&5तिविद्धो महेष्वास: पुत्रेण तव धन्विना । व्यराजत रणे पार्थ: किंशुकः पुष्पवानिव,आपके धनुर्धर पुत्रद्वारा युद्धमें अधिक घायल किये जानेपर महाधनुर्धर अर्जुन खिले हुए पलाशवृक्षके समान शोभा पाने लगे

સંજય બોલ્યો—તમારા ધનુર્ધર પુત્રે વારંવાર અત્યંત ઘાયલ કર્યો છતાં મહાધનુર્ધર પાર્થ રણમાં એવો જ ઝળહળી ઊઠ્યો, જેમ પુષ્પોથી ભરેલો કિંચુક (પલાશ) વૃક્ષ।

Verse 37

दुःशासनं ततः क्रुद्ध पीडयामास पाण्डव: । पर्वणीय सुसंक्रुद्धो राहु: पूर्ण निशाकरम्‌

સંજય બોલ્યો—પછી ક્રોધથી પ્રજ્વલિત પાંડવ અર્જુને દુઃશાસનને એવી રીતે પીડાવા માંડ્યો, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે અત્યંત ક્રોધિત રાહુ પૂર્ણ ચંદ્રને ગ્રસી કષ્ટ આપે છે.

Verse 38

पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशाम्पते । विव्याध समरे पार्थ कड्कपत्रै: शिलाशितै:

સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! બલવાન અર્જુન દ્વારા પીડિત થવા છતાં તમારા પુત્રે સમરમાં શિલા પર ઘસીને તીક્ષ્ણ કરેલા કંક-પત્રવાળા બાણોથી પાર્થને વીંધી નાખ્યો.

Verse 39

तस्य पार्थो धनुश्कछित्त्वा रथं चास्य त्रिभि: शरै: । आजघान ततः पश्चात्‌ पुत्र ते निशितै: शरैः

સંજય બોલ્યો—પછી પાર્થ અર્જુને તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને ત્રણ બાણોથી તેનો રથ પણ તોડી નાંખ્યો. ત્યારબાદ, હે રાજન, તીક્ષ્ણ બાણોથી તમારા પુત્રને વારંવાર આઘાત કરી ભારે રીતે ઘાયલ કર્યો.

Verse 40

सोअन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीष्मस्य प्रमुखे स्थित: । अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्दोरुरसि चार्पयत्‌,तब दुःशासनने दूसरा धनुष ले भीष्मके सामने खड़े होकर अर्जुनकी दोनों भुजाओं और छातीमें पचीस बाण मारे

સંજય બોલ્યા—ત્યારે દુઃશાસને બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવી ભીષ્મની સામે ઊભો રહી અર્જુનની બંને ભુજાઓ અને છાતીમાં પચ્ચીસ બાણ માર્યા।

Verse 41

तस्य क़रुद्धो महाराज पाण्डव: शत्रुतापन: । अप्रैषीद्‌ विशिखान्‌ घोरान्‌ यमदण्डोपमान्‌ बहून्‌

સંજય બોલ્યા—મહારાજ! શત્રુઓને સંતાપ આપનાર પાંડવ અર્જુન તેના પર ક્રોધિત થઈ દુઃશાસન પર યમદંડ સમાન ભયંકર અનેક બાણો છોડ્યા।

Verse 42

अप्राप्तानेव तान्‌ बाणांश्विच्छेद तनयस्तव । यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत्‌,परंतु आपके पुत्रने अर्जुनके प्रयत्नशील होते हुए भी उन बाणोंको अपने पास आनेके पहले ही काट डाला। वह एक अद्भुत-सी बात थी

સંજય બોલ્યા—પરંતુ તમારા પુત્રે તે બાણો પહોંચે તે પહેલાં જ કાપી નાખ્યા; પ્રયત્નશીલ પાર્થ માટે પણ તે અદભુત સમાન લાગ્યું।

Verse 43

पार्थ च निशितैर्बाणैरविध्यत्‌ तनयस्तव । ततः क्रुद्धों रणे पार्थ: शरान्‌ संधाय कार्मुके

સંજય બોલ્યા—તમારા પુત્રે તીક્ષ્ણ બાણોથી પાર્થને વિંધ્યો. ત્યારબાદ રણમાં ક્રોધિત પાર્થએ ધનુષ પર બાણો ચઢાવી સંધાન કર્યું।

Verse 44

न्यमज्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मन:

સંજય બોલ્યા—મહારાજ! તે બાણો તે મહાત્માના શરીરમાં ધસી ગયા।

Verse 45

यथा हंसा महाराज तडागं प्राप्प भारत । महाराज! भरतनन्दन! जैसे हंस तालाबमें पहुँचकर उसके भीतर गोते लगाते हैं, उसी प्रकार वे बाण महामना दुःशासनके शरीरमें धँस गये ।।

સંજય બોલ્યા—હે મહારાજ, હે ભરતવંશજ! જેમ હંસો તળાવમાં પહોંચી તેના જળમાં ડૂબકી મારે છે, તેમ તે બાણો મહામના દુઃશાસનના શરીરમાં ઊંડે સુધી ઘૂસી ગયા. મહાત્મા પાંડવ અર્જુનથી પીડિત થઈ તમારો પુત્ર દુઃશાસન યુદ્ધમાં અર્જુનને છોડીને તરત જ ભીષ્મના રથ પર ચડી ગયો. તે ક્ષણે, અગાધ સમુદ્રમાં ડૂબતા દુઃશાસન માટે ભીષ્મ જાણે દ્વીપ સમાન આશ્રય બની ગયા.

Verse 46

हित्वा पार्थ रणे तूर्ण भीष्मस्य रथमाव्रजत्‌ । अगाधे मज्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मो5भवत्‌ तदा

રણમાં પાર્થને (અર્જુનને) છોડીને દુઃશાસન તુરંત ભીષ્મના રથ પાસે ગયો. તે સમયે અગાધ સમુદ્રમાં ડૂબતા તેના માટે ભીષ્મ દ્વીપ સમાન—ઉદ્ધારનો આધાર—બની ગયા.

Verse 47

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां पुत्रस्तव विशाम्पते । अवारयत्‌ तत: शूरो भूय एव पराक्रमी

હે પ્રજાનાથ! ત્યારબાદ ચેતના પાછી મળતાં જ તમારો પુત્ર ફરી શૌર્ય પ્રગટ કરી પરાક્રમી બનીને પુનઃ અર્જુનને અટકાવવા લાગ્યો.

Verse 48

शरै: सुनिशितै: पार्थ यथा वृत्र पुरंदर: । निर्बिभेद महाकायो विव्यथे नैव चार्जुन:

અત્યંત તીક્ષ્ણ બાણોથી મહાકાય દુઃશાસને અર્જુનને એમ ભેદ્યો, જેમ વૃત્રહંતા પુરંદર ઇન્દ્ર વૃત્રને અટકાવી ભેદે છે; છતાં તે બાણોથી ઘાયલ થઈ પણ અર્જુન જરાય વ્યથિત ન થયો.

Verse 66

समाद्रवन्त गाड़ेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्‌ । प्रजानाथ! नकुल, सहदेव, पराक्रमी धर्मराज युधिष्ठिर तथा दूसरे समस्त सैनिक अर्जुनका उपर्युक्त वचन सुनकर भीष्मजीकी ओर बढ़ने लगे

હે પ્રજાનાથ! પાર્થ (અર્જુન)ના વચન સાંભળીને નકુલ, સહદેવ, પરાક્રમી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તથા બાકીના સર્વ સૈનિકો ભીષ્મ તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 106

त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिन्यवारयत्‌ । महाराज! भीमसेन भी अत्यन्त क्रोधमें भरकर गंगानन्दन भीष्मका वध करना चाहते थे; परंतु सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाने तुरंत आकर उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया

સંજય બોલ્યો—મહારાજ, તે ત્વરાથી આગળ ધસી રહ્યો હતો ત્યારે સૌમદત્તિ (સોમદત્તનો પુત્ર)એ તેને અટકાવ્યો. ભીમસેન પણ પ્રચંડ ક્રોધથી ભરાઈ ગંગાનંદન ભીષ્મનો વધ કરવા દોડી આવ્યો; પરંતુ સોમદત્તપુત્ર ભૂરિશ્રવાએ તત્કાળ આગળ આવી તેની ઉગ્ર ધાવને રોકી દીધી.

Verse 110

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अर्जुनदुःशासनसमागमे दशाधिकशततमोड<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતે ભીષ્મપર્વણિ ભીષ્મવધપર્વણિ અર્જુન-દુઃશાસન-સમાગમે દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ.

Verse 116

विकर्णो वारयामास इच्छन्‌ भीष्मस्य जीवितम्‌ | इसी प्रकार शूरवीर नकुल बहुत-से सायकोंकी वर्षा कर रहे थे, परंतु भीष्मके जीवनकी रक्षा चाहनेवाले विकर्णने उन्हें रोक दिया

સંજય બોલ્યો—ભીષ્મના પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી વિકર્ણે આક્રમણ અટકાવ્યું. શૂરવીર નકુલ અનેક બાણોની વર્ષા કરતો હતો, છતાં ભીષ્મરક્ષાર્થે વિકર્ણે તેને આગળ વધતા રોકી દીધો.

Verse 126

वारयामास संक्रुद्ध: कृप: शारद्वतो युधि । राजन! युद्धस्थलमें भीष्मके रथकी ओर जाते हुए सहदेवको कुपित हुए शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने रोक दिया

સંજય બોલ્યો—રાજન, યુદ્ધમાં ક્રોધિત શારદ્વતપુત્ર કૃપે સહદેવને રોકી દીધો. સહદેવ ભીષ્મના રથ તરફ આગળ વધતો હતો ત્યારે કુપિત કૃપાચાર્યે તેને અટકાવ્યો.

Verse 136

भीष्मस्य निधन प्रेप्सुं दुर्मुखो 5भ्यद्रवद्‌ बली । भीष्मकी मृत्यु चाहनेवाले क्रूरकर्मा राक्षस महाबली भीमसेनकुमार घटोत्कचपर बलवान दुर्मुखने आक्रमण किया

સંજય બોલ્યો—ભીષ્મનું નિધન ઇચ્છીને બલવાન દુર્મુખ આગળ ધસી આવ્યો. ક્રૂરકર્મા મહાબલી દુર્મુખે ભીમસેનપુત્ર રાક્ષસ ઘટોત્કચ પર આક્રમણ કર્યું.

Verse 186

दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे | महाराज! दसों दिशाओंको प्रकाशित करते हुए वेगशाली वीर अर्जुन युद्धमें शिखण्डीको आगे करके भीष्मको मारना चाहते थे। उस समय महाधनुर्धर दुःशासनने युद्धके मैदानमें आकर उन्हें रोका

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! વેગશાળી વીર અર્જુન જાણે દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો હોય તેમ, શિખંડીને આગળ રાખીને યુદ્ધમાં ભીષ્મને મારવા ઇચ્છતો હતો. તે જ સમયે મહાધનુર્ધર દુઃશાસન રણભૂમિમાં આવી તેને રોકી દીધો.

Verse 196

भीष्मस्याभिमुखान्‌ यातान्‌ वारयामासुराहवे । राजन! इसी प्रकार आपके अन्य योद्धाओंने भीष्मके सम्मुख गये हुए पाण्डव महारथियोंको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोक दिया

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં ભીષ્મની સામે સીધા આગળ વધતા યોદ્ધાઓને તેમણે અટકાવ્યા. રાજન! એ જ રીતે તમારા અન્ય યોદ્ધાઓએ પણ ભીષ્મના સમક્ષ ગયેલા પાંડવ મહારથીઓને આગળ વધવા દીધા નહીં.

Verse 246

अवारयन्त संहृष्टास्तावका: पुरुषर्षभा: । युद्धमें प्रलयकालीन जलप्रवाहके समान आते हुए उन वीरोंको आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने हर्ष और उत्साहमें भरकर रोका

સંજય બોલ્યો—ઉલ્લાસિત તમારા પુરુષસિંહોએ તેમને અટકાવ્યા. પ્રલયકાળના જળપ્રવાહ સમા ધસી આવતાં તે વીરોને તમારી સેના ના શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ હર્ષ અને ઉત્સાહથી રોકી લીધા.

Verse 256

भीष्मस्य जीविताकाड्क्षी धनंजयमुपाद्रवत्‌ महाराज! महारथी दुःशासनने भय छोड़कर भीष्मकी जीवन-रक्षाके लिये धनंजयपर धावा किया

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ભીષ્મના જીવનની રક્ષા કરવાની ઇચ્છાથી મહારથી દુઃશાસને ભય ત્યજી ધનંજય પર ધાવા કર્યો.

Verse 266

अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान्‌ महारथा: । इसी प्रकार शूरवीर महारथी पाण्डवोंने युद्धमें गंगानन्दन भीष्मके रथकी ओर खड़े हुए आपके पुत्रोंपर आक्रमण किया

સંજય બોલ્યો—સંગ્રામમાં મહારથીઓ તમારા પુત્રો પર ધસી આવ્યા. આ રીતે ગંગાનંદન ભીષ્મના રથની નજીક ઊભેલા તમારા પુત્રો પર શૂર પાંડવ મહારથીઓએ આક્રમણ કર્યું.

Verse 276

दुःशासनर थं प्राप्य यत्‌ पार्थो नात्यवर्तत । प्रजानाथ! वहाँ हमने सबसे अद्भुत और विचित्र बात यह देखी कि अर्जुन दुःशासनके रथके पास पहुँचकर वहाँसे आगे न बढ़ सके

સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! પાર્થ (અર્જુન) દુઃશાસનના રથ સુધી પહોંચ્યો, પરંતુ તેનાથી આગળ વધ્યો નહીં. ત્યાં અમે એક અતિ અદ્ભુત અને વિચિત્ર વાત જોઈ—દુઃશાસનના રથ પાસે આવીને પણ અર્જુન આગળ વધી શક્યો નહીં.

Verse 283

तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्‍्यवारयत्‌ । जैसे तटकी भूमि विक्षुब्ध जलराशिवाले महासागरको रोके रहती है, उसी प्रकार आपके पुत्रने क्रोधमें भरे हुए अर्जुनको रोक दिया था

સંજય બોલ્યો—એ જ રીતે તમારા પુત્રે ક્રોધથી ભરાયેલા પાંડવ (અર્જુન) ને અટકાવ્યો. જેમ કિનારાની ધરતી ઉથલપાથલ જળરાશિવાળા મહાસાગરને રોકી રાખે છે, તેમ તમારા પુત્રે યુદ્ધમાં ક્રોધાવેશિત અર્જુનને રોકી દીધો.

Verse 316

वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे । महाराज! दुःशासनने तीन बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन अर्जुनको और बीस बाणोंसे वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णको युद्धमें घायल किया

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! યુદ્ધમાં દુઃશાસને ત્રણ બાણોથી પાંડુનંદન અર્જુનને અને વીસ બાણોથી વસુદેવનંદન શ્રીકૃષ્ણને ઘાયલ કર્યા.

Verse 326

दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत्‌ | भगवान्‌ श्रीकृष्णको बाणोंसे पीड़ित हुआ देख अर्जुनका क्रोध उभड़ आया और उन्होंने दुःशासनको युद्धमें सौ नाराचोंसे घायल कर दिया

સંજય બોલ્યો—ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બાણોથી પીડિત થયેલા જોઈ અર્જુનનો ક્રોધ ઉછળી આવ્યો. ત્યારે તેણે યુદ્ધમાં દુઃશાસન પર સો નારાચ બાણો ચલાવી તેને ભારે ઘાયલ કર્યો.

Verse 436

प्रेषयामास समरे स्वर्णपुड्खाजञ्छिलाशितान्‌ | बाणोंको काटनेके पश्चात्‌ आपके पुत्रने कुन्तीकुमार अर्जुनको तीखे बाणोंद्वारा बींध डाला

સંજય બોલ્યો—સમરમાં તેણે સ્વર્ણપંખવાળા અને શિલા પર ઘસીને તેજ કરેલા બાણો છોડ્યા. તે બાણોને કાપીને તમારા પુત્રે તીક્ષ્ણ બાણોથી કુંતીકુમાર અર્જુનને વીંધી નાખ્યો. ત્યારે રણક્ષેત્રમાં ક્રોધિત થયેલા અર્જુને સ્વર્ણપંખયુક્ત, શિલાઘર્ષિત તીક્ષ્ણ બાણો ધનુષ્ય પર સંધાન કરીને દુઃશાસન પર ચલાવ્યા.