Adhyaya 8

Verse 1

ऑपन-माज बछ। डे अष्टमो< ध्याय: श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी महिमा युधिछिर उवाच के पूज्या: के नमस्कार्या: कान्‌ नमस्यसि भारत । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्य: स्पृहयसे नूप,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! इस जगत्‌में कौन-कौन पुरुष पूजन और नमस्कारके योग्य हैं? आप किनको प्रणाम करते हैं? तथा नरेश्वर! आप किनको चाहते हैं? यह सब मुझे बताइये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભારત! કોણ પૂજ્ય છે અને કોણ નમસ્કારયોગ્ય? તમે કોને પ્રણામ કરો છો? હે નૃપ, જેમના પ્રત્યે તમને આદર અને સન્માન કરવાની ઇચ્છા છે—તે બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 2

उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मन: । मनुष्यलोके सर्वस्मिन्‌ यदमुत्रेह चाप्युत,बड़ी-से-बड़ी आपत्तिमें पड़नेपर भी आपका मन किनका स्मरण किये बिना नहीं रहता? तथा इस समस्त मानवलोक और परलोकमें हितकारक क्‍या है? ये सब बातें बतानेकी कृपा करें

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—અતિ ભયંકર આપત્તિમાં પણ તમારું મન કોના સ્મરણ વિના રહેતું નથી? અને આ સમગ્ર મનુષ્યલોકમાં તથા પરલોકમાં પણ ખરેખર હિતકારક શું છે? કૃપા કરીને આ બધું કહો.

Verse 3

भीष्म उवाच स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम्‌ । येषां स्वप्रत्यय: स्वर्गस्तप: स्वाध्यायसाधनम्‌,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! जिनका ब्रह्म (वेद) ही परम धन है, आत्मज्ञान ही स्वर्ग है तथा वेदोंका स्वाध्याय करना ही श्रेष्ठ तप है, उन ब्राह्मणोंको मैं चाहता हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! હું એવા દ્વિજોની અભિલાષા રાખું છું જેમના માટે બ્રહ્મ (વેદ) જ પરમ ધન છે; જેમના માટે આત્મપ્રત્યય જ સ્વર્ગ છે; અને જેમનું શ્રેષ્ઠ તપ વેદોનો સ્વાધ્યાય છે.

Verse 4

येषां बालाश्न वृद्धाश्व पितृपैतामहीं धुरम्‌ । उद्धहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्‌,जिनके कुलमें बच्चेसे लेकर बूढ़ेतक बाप-दादोंकी परम्परासे चले आनेवाले धार्मिक कार्यका भार सँभालते हैं; परंतु उसके लिये मनमें कभी खेदका अनुभव नहीं करते है; ऐसे ही लोगोंको मैं चाहता हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—જેનાં કુળમાં બાળકથી લઈને વૃદ્ધ સુધી પિતા-પિતામહોથી ચાલતી આવેલી ધર્મધુરા ઉઠાવે છે; અને તેને વહન કરતાં પણ ન દબાય, ન ખિન્ન થાય—એવા ધર્મધુરંધરોની જ હું અભિલાષા રાખું છું.

Verse 5

विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्‌ | श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम्‌,जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

ભીષ્મે કહ્યું—તાત યુધિષ્ઠિર! હું તે જ બ્રાહ્મણોને માન આપું છું, જે વિદ્યાથી વિનમ્ર, ઇન્દ્રિયસંયમી, મૃદુભાષી, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને સદાચારથી સમ્પન્ન, અને અવિનાશી પરમાત્મામાં સ્થિર સદ્ગુણી પુરુષો હોય. તેઓ સભામાં બોલે ત્યારે હંસસમૂહની જેમ, મેઘસમાન ગંભીર સ્વરમાં તેમની વાણી મંગલમય, મનોહર અને સુસંસ્કૃત રીતે પ્રગટ થાય છે. રાજા જો તે મહાત્માઓનું વચન સાંભળવા ઇચ્છે, તો તેમનો ઉપદેશ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ અને કલ્યાણ આપનાર બને છે.

Verse 6

संसत्सु वदतां तात हंसानामिव संघश: । मड्ुल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनि:स्वना:,जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

ભીષ્મે કહ્યું—તાત યુધિષ્ઠિર! તેઓ જ્યારે સભામાં બોલે છે, ત્યારે હંસસમૂહના કલરવની જેમ તેમની વાણી પ્રગટ થાય છે—સુંદર, મંગલમય, રુચિર અને દિવ્ય વરસાદી મેઘોની ગર્જના જેવી ગંભીર. એવા બ્રાહ્મણ—આચરણમાં વિનમ્ર, સ્વાધ્યાયમાં રત, ઇન્દ્રિયસંયમી, મૃદુભાષી, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને સદાચારથી યુક્ત, તથા અવિનાશી પરમાત્માના જ્ઞાતા—મને પ્રિય છે. રાજા જો તે મહાત્માઓનું વચન સાંભળવા ઇચ્છે, તો તેમનો ઉપદેશ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં હિત અને સુખ આપનાર બને છે.

Verse 7

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कर्मफलका उपाख्यानविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,सम्यगुच्चरिता वाच: श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर । शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहा: जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! સમ્યક્ ઉચ્ચારેલી વાણી નિશ્ચયે સાંભળવામાં આવે છે અને માન પામે છે. રાજા જ્યારે સાંભળવા ઉત્સુક હોય, ત્યારે એવી સુસંસ્કૃત વાણી ઇહલોકમાં પણ અને મૃત્યુ પછી પણ સુખદાયી બને છે. તેથી હું તે બ્રાહ્મણોને માન આપું છું, જે વિનયપૂર્વક સ્વાધ્યાય કરે છે, ઇન્દ્રિયસંયમી છે, મૃદુભાષી છે, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને સદાચારથી સમ્પન્ન છે, અને અવિનાશી પરમાત્માના જ્ઞાતા છે—જેઓની વાણી મેઘગંભીર અને અર્થમાં મંગલમય બની, હંસકલરવની જેમ સભાઓને આનંદિત કરે છે.

Verse 8

ये चापि तेषां श्रोतार: सदा सदसि सम्मता: । विज्ञानगुणसम्पन्नास्ते भ्य श्ष॒ स्पृहयाम्यहम्‌,जो प्रतिदिन उन महात्माओंकी बातें सुनते हैं, वे श्रोता विज्ञानगुणसे सम्पन्न हो सभाओंमें सम्मानित होते हैं। मैं ऐसे श्रोताओंकी भी चाह रखता हूँ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टमो5ध्याय:

ભીષ્મે કહ્યું—અને તેમના શ्रोतાઓ પણ—જે દરરોજ તે મહાત્માઓની વાતો સાંભળે છે—તેઓ પણ વિવેક અને ગુણોથી સમ્પન્ન બની સદા સભાઓમાં માન પામે છે. એવા શ्रोतાઓ પ્રત્યે પણ મને આદર અને આકાંક્ષા છે.

Verse 9

सुसंस्कृतानि प्रयता: शुचीनि गुणवन्ति च | ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थ ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! તેઓ કાળજી અને સંયમ સાથે સુસંસ્કૃત, શુદ્ધ અને ગુણવત્તાવાળું અન્ન બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવા માટે અર્પણ કરે છે.

Verse 10

शक्यं होवाहवे योद्धं न दातुमनसूयितम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—યુદ્ધમાં યોદ્ધા મળવો શક્ય છે; પરંતુ જે અસૂયા અને દોષદૃષ્ટિથી રહિત હોય એવો પુરુષ દાનરૂપે આપવો કે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરાવી આપવો શક્ય નથી. એવી વૃત્તિ દાનથી મળતી નથી—તે ધર્મગુણ તરીકે સાધીને જ વિકસાવવી પડે છે.

Verse 11

शूरा वीराश्न शतश: सन्ति लोके युधिष्छिर । येषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! જગતમાં સૈકડો શૂર અને વીર પુરુષો છે. પરંતુ જ્યારે તેમની ગણના અને તુલના થાય છે, ત્યારે દાનમાં શૂર—ઉદારતામાં સાહસી—પુરુષ જ સર્વોત્તમ ઠરે છે.

Verse 12

युधिष्ठिर! संग्राममें युद्ध करना सहज है। परंतु दोषदृष्टिसे रहित होकर दान देना सहज नहीं है। संसारमें सैकड़ों शूरवीर हैं; परंतु उनकी गणना करते समय जो उनमें दानशूर हो, वही सबसे श्रेष्ठ माना जाता है ।। धन्य: स्यां यद्य॒हं भूय: सौम्य ब्राह्मणको5पि वा | कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायण:,सौम्य! यदि मैं कुलीन, धर्मात्मा, तपस्वी और विद्वान्‌ अथवा कैसा भी ब्राह्मण होता तो अपनेको धन्य समझता

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! સંગ્રામમાં યુદ્ધ કરવું સહેલું છે; પરંતુ દોષદૃષ્ટિ અને તિરસ્કારથી રહિત મનથી દાન કરવું સહેલું નથી. જગતમાં સૈકડો શૂરવીર છે; પરંતુ તેમની ગણના કરતી વેળાએ દાનશૂર પુરુષ જ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. અને હે સૌમ્ય! જો મને ફરી જન્મ મળે—બ્રાહ્મણ રૂપે પણ—કુલીન, ધર્મમાર્ગનિષ્ઠ, તપ અને વિદ્યામાં પરાયણ થઈ જન્મું, તો હું પોતાને ધન્ય માનું.

Verse 13

न मे त्वत्त: प्रियतरो लोके5स्मिन्‌ पाण्डुनन्दन । त्वत्तश्षापि प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ,पाण्डुनन्दन! इस संसारमें मुझे तुमसे अधिक प्रिय कोई नहीं है; परंतु भरतश्रेष्ठ! ब्राह्मणोंको मैं तुमसे भी अधिक प्रिय मानता हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—હે પાંડુનંદન! આ લોકમાં તારા કરતાં મને વધુ પ્રિય કોઈ નથી. છતાં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણો મને તારા કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 14

यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्रा: कुरूत्तम | तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्‌ यत्र स शान्तनुः,कुरुश्रेष्ठ! “ब्राह्मण मुझे तुम्हारी अपेक्षा भी बहुत अधिक प्रिय हैं--इस सत्यके प्रभावसे मैं उन्हीं पुण्यलोकोंमें जाऊँगा जहाँ मेरे पिता महाराज शान्तनु गये हैं

ભીષ્મે કહ્યું—હે કુરુત્તમ! જેમ બ્રાહ્મણો મને તારા કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે, તે સત્યના પ્રભાવથી હું તે લોકોને પ્રાપ્ત કરું જ્યાં મારા પિતા શાંતનુ ગયા છે.

Verse 15

न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत्‌ । न मे पितु: पिता वापि ये चान्येडपि सुहृज्जना:,मेरे पिता भी मुझे ब्राह्मणोंकी अपेक्षा अधिक प्रिय नहीं रहे हैं। पितामह और अन्य सुहृदोंको भी मैंने कभी ब्राह्मणोंसे अधिक प्रिय नहीं समझा है

ભીષ્મે કહ્યું—મારે માટે બ્રાહ્મણોથી વધુ પ્રિય ક્યારેય મારા પિતા રહ્યા નથી; પિતામહ પણ નહીં, અને અન્ય કોઈ શુભેચ્છક સ્વજન પણ નહીં. ધર્મને ધારણ કરતો માર્ગ આ જ છે એમ જાણીને, મેં હંમેશાં વ્યક્તિગત આસક્તિ કરતાં બ્રાહ્મણો પ્રત્યેની શ્રદ્ધાને ઉપર રાખી છે.

Verse 16

नहि मे वृजिनं किंचिद्‌ विद्यते ब्राह्मणेष्विह । अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु,मेरे द्वारा ब्राह्मणोंके प्रति किन्हीं श्रेष्ठ कर्मोमें कभी छोटा-मोटा किंचिन्मात्र भी अपराध नहीं हुआ है

ભીષ્મે કહ્યું—આ લોકમાં બ્રાહ્મણો પ્રત્યે મારામાં કોઈ અપરાધનો અણુમાત્ર અંશ પણ નથી. ધર્મયુક્ત અને શ્રેષ્ઠ આચરણમાં તેમના વિષয়ে મારામાં ન સૂક્ષ્મ દોષ છે, ન સ્થૂલ.

Verse 17

कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप । यन्मे कृतं ब्राह्मुणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्‌,शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! मैंने मन, वाणी और कर्मसे ब्राह्मणोंका जो थोड़ा- बहुत उपकार किया है, उसीके प्रभावसे आज इस अवस्थामें पड़ जानेपर भी मुझे पीड़ा नहीं होती है

ભીષ્મે કહ્યું—હે શત્રુસંતાપક! કર્મથી, મનથી કે વાણીથી બ્રાહ્મણો માટે મેં જે કંઈ સેવા કરી છે, તે પુણ્યના પ્રભાવથી આજે આ સ્થિતિમાં પડ્યો હોવા છતાં હું સંતાપથી દહાતો નથી.

Verse 18

ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषित: । एतदेव पवित्रेभ्य: सर्वेभ्य: परमं स्मृतम्‌,लोग मुझे ब्राह्मणभक्त कहते हैं। उनके इस कथनसे मुझे बड़ा संतोष होता है। ब्राह्मणोंकी सेवा ही सम्पूर्ण पवित्र कर्मोंसे बढ़कर परम पवित्र कार्य है

ભીષ્મે કહ્યું—લોકો મને ‘બ્રહ્મણ્ય’ (બ્રાહ્મણભક્ત) કહે છે; એ શબ્દોથી મને વિશેષ સંતોષ થાય છે. ખરેખર, સર્વ પવિત્ર કર્મોમાં બ્રાહ્મણસેવા જ પરમ પવિત્ર માનવામાં આવી છે.

Verse 19

पश्यामि लोकानमलान्‌ शुचीन्‌ ब्राह्मणयायिन: । तेषु मे तात गन्तव्यमह्वाय च चिराय च,तात! ब्राह्मणकी सेवामें रहनेवाले पुरुषको जिन पवित्र और निर्मल लोकोंकी प्राप्ति होती है, उन्हें मैं यहींसे देखता हूँ। अब शीघ्र मुझे चिरकालके लिये उन्हीं लोकोंमें जाना है

ભીષ્મે કહ્યું—વત્સ! બ્રાહ્મણસેવામાં સ્થિત અને બ્રાહ્મણમાર્ગે ચાલનારા જે નિર્મળ, પવિત્ર લોકોને પામે છે, તે હું અહીંથી જ જોઈ રહ્યો છું. હવે ટૂંક સમયમાં મને બોલાવ આવશે અને ચિરકાળ માટે મને એ જ લોકોમાં જવું છે.

Verse 20

यथा भार्त्राश्रियो धर्म: स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर । स देव: सा गतिर्नन्या क्षत्रियस्य तथा द्विजा:,युधिष्ठिर! जैसे स्त्रियोंके लिये पतिकी सेवा ही संसारमें सबसे बड़ा धर्म है, पति ही उनका देवता और वही उनकी परम गति है, उनके लिये दूसरी कोई गति नहीं है; उसी प्रकार क्षत्रियके लिये ब्राह्मणकी सेवा ही परम धर्म है। ब्राह्मण ही उनका देवता और परम गति है, दूसरा नहीं

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર, જેમ આ લોકમાં સ્ત્રીઓનો ધર્મ પતિના આશ્રયમાં જ સ્થિત માનવામાં આવે છે—પતિ જ તેમનો દેવ છે, પતિ જ તેમની પરમ ગતિ છે; બીજી કોઈ અંતિમ શરણ નથી—તેમ જ ક્ષત્રિય માટે બ્રાહ્મણોની સેવા અને આદર પરમ ધર્મ છે. બ્રાહ્મણો જ તેનો દેવ અને પરમ આશ્રય છે; બીજું નથી.

Verse 21

क्षत्रिय: शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तम: । पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोरहिं ब्राह्मणो गुरु:,क्षत्रिय सौ वर्षका हो और श्रेष्ठ ब्राह्मण दस वर्षकी अवस्थाका हो तो भी उन दोनोंको परस्पर पुत्र और पिताके समान जानना चाहिये। उनमें ब्राह्मण पिता है और क्षत्रिय पुत्र

ભીષ્મે કહ્યું—ક્ષત્રિય સો વર્ષનો હોય અને ઉત્તમ બ્રાહ્મણ દસ વર્ષનો હોય, તો પણ બંનેને પિતા-પુત્રના સંબંધમાં જ સમજવા જોઈએ. તે જોડીમાં બ્રાહ્મણ પિતા અને ગુરુ છે, અને ક્ષત્રિય પુત્ર સમાન છે.

Verse 22

नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्‌ । पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्‌,जैसे नारी पतिके अभावमें देवरको पति बनाती है, उसी प्रकार पृथ्वी ब्राह्मणके न मिलनेपर ही क्षत्रियको अपना अधिपति बनाती है

ભીષ્મે કહ્યું—જેમ સ્ત્રી પતિના અભાવે દેવરને પતિરૂપે સ્વીકારે છે, તેમ જ પૃથ્વી બ્રાહ્મણ ન મળે ત્યારે ક્ષત્રિયને પોતાનો અધિપતિ સ્વીકારે છે.

Verse 23

(ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्मूं राज्यं च सपुरोहितै: । तद्रक्षणेन स्वर्गोडस्य तत्कोपान्नरको$क्षय: ।।) पुरोहितसहित राजाओंको ब्राह्मणकी आज्ञासे राज्य ग्रहण करना चाहिये। ब्राह्मणकी रक्षासे ही राजाको स्वर्ग मिलता है और उसको रुष्ट कर देनेसे वह अनन्तकालके लिये नरकमें गिर जाता है ।। पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते । अग्निवच्चोपचर्य वै ब्राह्मणा: कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! ब्राह्मणोंकी पुत्रके समान रक्षा, गुरुकी भाँति उपासना और अग्निकी भाँति उनकी सेवा-पूजा करनी चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—રાજાઓએ પોતાના પુરોહિતો સહિત બ્રાહ્મણોની આજ્ઞાથી જ રાજ્ય સ્વીકારવું અને ધારણ કરવું જોઈએ. બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરવાથી રાજાને સ્વર્ગ મળે છે; પરંતુ તેમને ક્રોધિત કરવાથી તે અનંતકાળ માટે નરકમાં પડે છે. તેથી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણોને પુત્ર સમાન રક્ષો, ગુરુ સમાન ઉપાસો, અને પવિત્ર અગ્નિ સમાન તેમની સેવા-પૂજા કરો.

Verse 24

ऋजून्‌ सतः सत्यशीलान्‌ सर्वभूतहिते रतान्‌ । आशीविषानिव क्रुद्धान्‌ द्विजान्‌ परिचरेत्‌ सदा

ભીષ્મે કહ્યું—જે દ્વિજ સીધાસાદા, સદાચારી, સત્યનિષ્ઠ અને સર્વભૂતહિતમાં રત હોય, તેમની સદા સેવા કરવી જોઈએ; કારણ કે તેઓ ક્રોધિત થાય ત્યારે વિષધર સર્પ સમાન થાય છે.

Verse 25

(दूरतो मातृवत्‌ पूज्या विप्रदारा: सुरक्षया ।) सरल, साधु, स्वभावत:ः सत्यवादी तथा समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले ब्राह्मणोंकी सदा ही सेवा करनी चाहिये और क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पके समान समझकर उनसे भयभीत रहना चाहिये। ब्राह्मणोंकी जो स्त्रियाँ हों उनकी भी सुरक्षाका ध्यान रखते हुए माताके समान उनका दूरसे ही पूजन करना चाहिये ।। तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्‌ युधिष्ठिर । उभे चैते परित्याज्ये तेजश्रैव तपस्तथा,युधिष्ठिर! ब्राह्मणोंक तेज और तपसे सदा डरना चाहिये तथा उनके सामने अपने तप एवं तेजका अभिमान त्याग देना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—“હે યુધિષ્ઠિર, બ્રાહ્મણોની પત્નીઓની રક્ષા ધ્યાનમાં રાખીને, માતા સમાન માનીને તેમનું દૂરથી જ પૂજન કરવું જોઈએ. બ્રાહ્મણના તેજ અને તપોબળથી સદા ભક્તિભર્યા ભયમાં રહેવું જોઈએ; અને તેમની સમક્ષ પોતાના તેજ-તપનો અભિમાન ત્યજી દેવો જોઈએ. એવી પવિત્ર શક્તિ સામે શ્રદ્ધા, સંયમ અને વિનય—એ જ ધર્મ છે.”

Verse 26

व्यवसायस्तयो: शीघ्रमुभयोरेव विद्यते । हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विन:,महाराज! ब्राह्मणके तप और क्षत्रियके तेजका फल शीघ्र ही प्रकट होता है तथापि जो तपस्वी ब्राह्मण हैं वे कुपित होनेपर तेजस्वी क्षत्रियको अपने तपके प्रभावसे मार सकते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—“મહારાજ, બ્રાહ્મણનું તપ અને ક્ષત્રિયનું તેજ—બન્નેનું ફળ ઝડપથી પ્રગટ થાય છે. પરંતુ જાણો: તપસ્વી બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થાય તો પોતાના તપોબળના પ્રભાવથી તેજસ્વી ક્ષત્રિયને પણ સંહાર કરી શકે છે.”

Verse 27

भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्‌ यदकोपनात्‌ । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्‌,क्रोधरहित--क्षमाशील ब्राह्मणको पाकर क्षत्रियकी ओरसे अधिक मात्रामें प्रयुक्त किये गये तप और तेज आगपर रूईके ढेरके समान तत्काल नष्ट हो जाते हैं। यदि दोनों ओरसे एक-दूसरेपर तेज और तपका प्रयोग हो तो उनका सर्वथा नाश नहीं होता; परंतु क्षमाशील ब्राह्मणके द्वारा खण्डित होनेसे बचा हुआ क्षत्रियका तेज किसी तेजस्वी ब्राह्मणपर प्रयुक्त हो तो वह उससे प्रतिहत होकर सर्वथा नष्ट हो जाता है, थोड़ा-सा भी शेष नहीं रह जाता

ભીષ્મે કહ્યું—“ફરી સાંભળો: ક્રોધરહિત બ્રાહ્મણમાંથી જે શક્તિ પ્રગટે છે તે દ્વિગુણ અસરકારક બને છે. બન્ને તરફથી તેજ અને તપોબળનો પ્રયોગ થાય તો થોડું શેષ રહી શકે; પરંતુ ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ દ્વારા અટકાવ્યા પછી જે ક્ષત્રિય-તેજ બચી રહે—તે જો સાચા તેજસ્વી બ્રાહ્મણ પર વાપરવામાં આવે, તો તે પ્રતિહત થઈ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે; રત્તી ભર પણ શેષ રહેતું નથી।”

Verse 28

दण्डपाणियर्यथा गोषु पालो नित्यं हि रक्षयेत्‌ । ब्राह्मणान्‌ ब्रह्म च तथा क्षत्रिय: परिपालयेत्‌,जैसे चरवाहा हाथमें डंडा लेकर सदा गौओंकी रखवाली करता है, उसी प्रकार क्षत्रियको उचित है कि वह ब्राह्मणों और वेदोंकी सदा रक्षा करे

ભીષ્મે કહ્યું—“જેમ હાથમાં દંડ લઈને ગોપાલ સદા ગાયોનું રક્ષણ કરે છે, તેમ જ ક્ષત્રિયનું કર્તવ્ય છે કે તે બ્રાહ્મણો અને બ્રહ્મ—અર્થાત્ વૈદિક ધર્મવ્યવસ્થા—નું સતત સંરક્ષણ કરે.”

Verse 29

पितेव पुत्रान्‌ रक्षेथा ब्राह्म॒णान्‌ धर्मचेतस: । गृहे चैषामवेक्षेथा: किंस्विदस्तीति जीवनम्‌,राजाको चाहिये कि वह धर्मात्मा ब्राह्मणोंकी उसी तरह रक्षा करे, जैसे पिता पुत्रोंकी करता है। वह सदा इस बातकी देख-भाल करता रहे कि उनके घरमें जीवन-निर्वाहके लिये क्या है और क्या नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—“રાજાએ ધર્મચેતસ બ્રાહ્મણોની રક્ષા પિતા જેમ પુત્રોની કરે તેમ કરવી જોઈએ. અને તેમના ઘરોની પણ દેખરેખ રાખવી—જીવનનિર્વાહ માટે શું છે, શું નથી; ક્યાંય કોઈ અભાવ તો નથી ને?”

Verse 936

ये चापि सतत राजंस्तेभ्यश्व स्पृहयाम्यहम्‌ । राजा युधिष्ठिर! जो पवित्र होकर ब्राह्मणोंको उनकी तृप्तिके लिये शुद्ध और अच्छे ढंगसे तैयार किये हुए पवित्र तथा गुणकारक अन्न परोसते हैं, उनको भी मैं सदा चाहता हूँ

હે રાજન! એવા લોકોને પણ હું સદા ઇચ્છું છું. હે રાજા યુધિષ્ઠિર! જે પોતે શુદ્ધ થઈ બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિ માટે શુદ્ધ, વિધિપૂર્વક સારા રીતે તૈયાર કરેલું, પવિત્ર અને ગુણકારક અન્ન પરોસે છે—એવા લોકો પણ મને હંમેશાં પ્રિય છે.