Adhyaya 44
Vivāha-dharma: Kanyā-pradāna, Śulka, and Pāṇigrahaṇa-niṣṭhā (अनुशासन पर्व, अध्याय ४४)
Upa-parva: Dāna–Vivāha-dharma Anuśāsana (Marriage Norms within Instruction on Conduct)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the root principle governing dharma, household continuity, and duties to ancestors, gods, and guests—specifically as it relates to giving a daughter in marriage. Bhīṣma responds by classifying marriage forms and their ethical status: brāhma, kṣātra, and gāndharva are treated as dharmya (permissible), while āsura and paiśāca are rejected, and rākṣasa is described as forcible seizure. He outlines criteria for a suitable groom (character, conduct, learning, lineage, and vocation) and emphasizes that kanyā should be given appropriately, not to an unsuitable match. The chapter then turns to the contested issue of śulka (payment connected with marriage): Yudhiṣṭhira queries cases where payment, promises, pressure, and ritual hand-taking diverge, asking whose claim is valid and whether false speech is allowable. Bhīṣma frames falsehood as generally blameworthy, while noting debates about exceptions, and stresses that mantras and homa require proper authorization. He argues that śulka is not a ‘sale’ when understood as supportive gifts, condemns treating marriage as purchase, and recounts precedent involving his own experience and his father Bāhlīka’s position. A cited resolution (attributed to Satyavān) prioritizes the woman’s chosen/accepted bond, while the chapter also marks ritual finality: the marriage-mantra’s completion is linked to saptapadī, establishing the wifehood of the pāṇigrahītā and the one given with water.
Chapter Arc: Indra, stirred by desire and the old habit of testing ascetic households, assumes an irresistibly beautiful form and enters the forest-ashrama where the guru’s wife lives—certain that charm will conquer restraint. → Inside, Indra finds an uncanny stillness: Vipula’s body sits motionless, eyes fixed like a painted figure, yet his vigilance is elsewhere—subtle, unseen, and poised. The threat is not open violence but seduction, the most intimate breach of dharma. → Vipula, by yogic bonds, restrains the guru’s wife Ruchi’s senses—locking down the gateways of temptation—so that Indra’s allure finds no purchase. Indra, the lord of Shachi, is forced to confront a power that does not fight him, but simply renders his desire ineffective. → When the guru Devasharma returns and sits with his wife, Vipula calmly reports Indra’s act and his own countermeasure, resuming service without pride or agitation. Devasharma, fearless even of the Vritra-slayer, recognizes the protection of his household’s dharma and the disciple’s steadfastness. → The episode closes with Indra shaken and fearful—trembling as if under the shadow of a curse—hinting that even gods are accountable before tapas and the moral law they try to bend.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ६२ श्लोक हैं) ऑपन-मराज बछ। अि्--छऋायज एकचत्वारिशो<5 ध्याय: विपुलका देवराज इन्द्रसे गुरुपत्नीको बचाना और गुरुसे वरदान प्राप्त करना भीष्म उवाच ततः कदाचित देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धर: । इदमन्तरमित्येवमभ्यगात् तमथाश्रमम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर किसी समय देवराज इन्द्र यही ऋषिपत्नी रुचिको प्राप्त करनेका अच्छा अवसर है'--ऐसा सोचकर दिव्य रूप एवं शरीर धारण किये उस आश्रममें आये
ભીષ્મ બોલ્યા—“રાજન! ત્યારબાદ એક સમયે દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર દિવ્ય રૂપ-દેહ ધારણ કરીને, ‘આ જ અવસર છે’ એમ વિચારી, તે આશ્રમમાં આવ્યો.”
Verse 2
रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिप । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम्,नरेश्वर! वहाँ इन्द्रने अनुपम लुभावना रूप धारण करके अत्यन्त दर्शनीय होकर उस आश्रममें प्रवेश किया
ભીષ્મ બોલ્યા—“જનાધિપ! ઇન્દ્રે અપ્રતિમ, લોભામણું રૂપ ધારણ કર્યું; અત્યંત દર્શનીય બની તે આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો.”
Verse 3
स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेवरम् । निश्षेष्टं स्तब्धनयनं यथा लेख्यगतं तथा,वहाँ पहुँचकर उन्होंने देखा कि विपुलका शरीर चित्रलिखितकी भाँति निश्रेष्ट पड़ा है और उनके नेत्र स्थिर हैं
ભીષ્મ બોલ્યા—“ત્યાં પહોંચીને તેણે વિપુલનું શરીર પડેલું જોયું—સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય, નેત્ર સ્થિર—જાણે ચિત્રમાં અંકિત પ્રતિમા હોય તેમ.”
Verse 4
रुचिं च रुचिरापाजड़ीं पीनश्रोणिपयोधराम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं सम्पूर्णेन्दुनिभाननाम्,दूसरी ओर स्थूल नितम्ब एवं पीन पयोधरोंसे सुशोभित, विकसित कमलदलके समान विशाल नेत्र एवं मनोहर कटाक्षवाली पूर्णचन्द्रानना रुचि बैठी हुई दिखायी दी
ત્યારે રૂચિ પ્રગટ થઈ—મધુર કટાક્ષોથી શોભિત, સ્થૂલ નિતંબ અને પીન પયોધરોથી અલંકૃત; વિકસિત કમળપત્ર સમ વિશાળ નેત્રવાળી અને પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખવાળી।
Verse 5
सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्थातुमियेष ह । रूपेण विस्मिता को$सीत्यथ वक्तुमिवेच्छती,इन्द्रको देखकर वह सहसा उनकी अगवानीके लिये उठनेकी इच्छा करने लगी। उनका सुन्दर रूप देखकर उसे बड़ा आश्चर्य हुआ था, मानो वह उनसे पूछना चाहती थी कि आप कौन हैं?
તેણે તેમને જોયા સાથે જ સહસા આદરપૂર્વક ઊભી થવા ઇચ્છી. તેમના રૂપસૌંદર્યથી વિસ્મિત થઈ જાણે પૂછવા માગતી હતી—“આપ કોણ છો?”
Verse 6
उत्थातुकामा तु सती विष्टब्धा विपुलेन सा । निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम्,नरेन्द्र! उसने ज्यों ही उठनेका विचार किया त्यों ही विपुलने उसके शरीरको स्तब्ध कर दिया। उनके काबूमें आ जानेके कारण वह हिल भी न सकी
નરેન્દ્ર! તે સતી ઊભી થવા ઇચ્છી તેટલામાં જ વિપુલે તેને સ્તબ્ધ કરી દીધી. તેના વશમાં આવી જવાથી તે જરાય હલનચલન કરી શકી નહીં.
Verse 7
तामाबभाषे देवेन्द्र: साम्ना परमवल्गुना । त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्र मां शुचिस्मिते,तब देवराज इन्द्रने बड़ी मधुर वाणीमें उसे समझाते हुए कहा--'पवित्र मुसकानवाली देवि! मुझे देवताओंका राजा इन्द्र समझो! मैं तुम्हारे लिये ही यहाँतक आया हूँ
ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્રે પરમ મધુર અને સાંત્વનાભરી વાણીમાં તેને કહ્યું—“શુચિસ્મિતે! જાણ, હું તારા માટે જ અહીં આવ્યો છું; મને દેવરાજ ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખ.”
Verse 8
क्लिश्यमानमनड्रेन त्वत्संकल्पभवेन ह । तत् सम्प्राप्तं हि मां सुभ्रु पुरा कालो$तिवर्तते,“तुम्हारा चिन्तन करनेसे मेरे हृदयमें जो काम उत्पन्न हुआ है वह मुझे बड़ा कष्ट दे रहा है। इसीसे मैं तुम्हारे निकट उपस्थित हुआ हूँ। सुन्दरी! अब देर न करो, समय बीता जा रहा है!
“સુભ્રુ! તારા સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલો અનંગ મને ભારે ક્લેશ આપે છે; તેથી જ હું તારી પાસે આવ્યો છું. હવે વિલંબ ન કર—સમય વીતતો જાય છે.”
Verse 9
तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनि: । गुरुपत्न्या: शरीरस्थो ददर्श त्रिदशाधिपम्,देवराज इन्द्रकी यह बात गुरुपत्नीके शरीरमें बैठे हुए विपुल मुनिने भी सुनी और उन्होंने इन्द्रको देख भी लिया
શક્ર ઇન્દ્ર આ રીતે બોલતો હતો ત્યારે, ગુરુપત્નીના શરીરમાં સ્થિત વિપુલ મુનિએ તે વચનો સાંભળ્યા અને ત્રિદશોના અધિપતિ દેવરાજ ઇન્દ્રને પણ જોઈ લીધો.
Verse 10
न शशाक च सा राजन _प्रत्युत्थातुमनिन्दिता । वक्तुंच नाशकद्ू राजन् विष्टब्धा विपुलेन सा,राजन! वह अनिन्द्य सुन्दरी रुचि विपुलके द्वारा स्तम्भित होनेके कारण न तो उठ सकी और न इन्द्रको कोई उत्तर ही दे सकी
રાજન! વિપુલ દ્વારા સ્તંભિત થયેલી તે અનિંદ્ય સ્ત્રી ન તો ઊભી થઈ શકી, ન ઇન્દ્રને કોઈ ઉત્તર આપી શકી.
Verse 11
आकार गुरुपव्न्यास्तु स विज्ञाय भृगूद्वह: । निजग्राह महातेजा योगेन बलवत् प्रभो,प्रभो! गुरुपत्नीका आकार एवं चेष्टा देखकर भृगुश्रेष्ठ विपुल उसका मनोभाव ताड़ गये थे; अतः उन महा तेजस्वी मुनिने योगद्वारा उसे बलपूर्वक काबूमें रखा
પ્રભો! ગુરુપત્નીના આકાર અને ચેષ્ટા જોઈ ભૃગુશ્રેષ્ઠ વિપુલે તેનો અંતરભાવ જાણી લીધો; તેથી તે મહાતેજસ્વી મુનિએ યોગબળથી તેને બળપૂર્વક વશમાં રાખી.
Verse 12
बबन्ध योगबन्धैश्न तस्या: सर्वेन्द्रियाणि सः । तां निर्विकारां दृष्टवा तु पुनरेव शचीपति:,उन्होंने गुरुपत्नी रुचिकी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको योग-सम्बन्धी बन्धनोंसे बाँध लिया था। राजन! योगबलसे मोहित हुई रुचिको काम-विकारसे शून्य देख शचीपति इन्द्र लज्जित हो गये और फिर उससे बोले--'सुन्दरी! आओ, आओ।' उनका आवाहन सुनकर वह फिर उन्हें कुछ उत्तर देनेकी इच्छा करने लगी
તેણે યોગબંધનોથી તેના સર્વ ઇન્દ્રિયોને બાંધી દીધી. યોગબળથી મોહિત, કામવિકારથી રહિત તેને જોઈ શચીપતિ ઇન્દ્ર લજ્જિત થયો અને ફરી બોલ્યો—“સુંદરી! આવો, આવો.”
Verse 13
उवाच व्रीडितो राजंस्तां योगबलमोहिताम् । एह्योहीति ततः सा तु प्रतिवक्तुमियेष तम्,उन्होंने गुरुपत्नी रुचिकी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको योग-सम्बन्धी बन्धनोंसे बाँध लिया था। राजन! योगबलसे मोहित हुई रुचिको काम-विकारसे शून्य देख शचीपति इन्द्र लज्जित हो गये और फिर उससे बोले--'सुन्दरी! आओ, आओ।' उनका आवाहन सुनकर वह फिर उन्हें कुछ उत्तर देनेकी इच्छा करने लगी
રાજન! યોગબળથી મોહિત થયેલી તેને જોઈ લજ્જિત ઇન્દ્ર બોલ્યો—“આવો, આવો.” ત્યારે તે તેને ઉત્તર આપવા ઇચ્છવા લાગી.
Verse 14
सतां वाचं गुरो: पत्न्या विपुल: पर्यवर्तयत् । भो: किमागमने कृत्यमिति तस्यास्तु नि:सृता,यह देख विपुलने गुरुपत्नीकी उस वाणीको जिसे वह कहना चाहती थी, बदल दिया। उसके मुँहले सहसा यह निकल पड़ा--'अजी! यहाँ तुम्हारे आनेका क्या प्रयोजन है?”
ભીષ્મે કહ્યું—ગુરુપત્ની જે સજ્જનોને શોભે તેવી વાણી બોલવા જતી હતી, તેને વિપુલએ ફેરવી નાખી. અને તેના મુખમાંથી અચાનક નીકળી પડ્યું—“અરે! અહીં તું શા માટે આવ્યો છે?”
Verse 15
वक््त्राच्छशशाडकसदृशाद् वाणी संस्कारभूषणा । व्रीडिता सा तु तद्घाक्यमुक्त्वा परवशा तदा,उस चन्द्रोपम मुखसे जब यह संस्कृत वाणी प्रकट हुई तब वह पराधीन हुई रुचि वह वाक्य कह देनेके कारण बहुत लज्जित हुई
ભીષ્મે કહ્યું—તેના ચંદ્રસમાન મુખમાંથી સંસ્કારથી શોભિત, સુઘડ વાણી નીકળી. પરંતુ તે વાક્ય બોલતાં જ તે લજ્જિત થઈ ગઈ અને તે ક્ષણે જાણે પરવશ બની ગઈ.
Verse 16
पुरन्दरश्न तत्रस्थो बभूव विमना भृशम् | स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशाम्पते,वहाँ खड़े हुए इन्द्र उसकी पूर्वोक्त बात सुनकर मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए। प्रजानाथ! उसके मनोविकार एवं भाव-परिवर्तनको लक्ष्य करके सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्रने दिव्य दृष्टिसे उसकी ओर देखा। फिर तो उसके शरीरके भीतर विपुल मुनिपर उनकी दृष्टि पड़ी
ભીષ્મે કહ્યું—ત્યાં ઊભેલા પુરંદર ઇન્દ્રે તે વચન સાંભળીને અત્યંત ખિન્નતા અનુભવી. હે પ્રજાનાથ! તેના મનના વિકાર અને ભાવપરિવર્તનને જોઈ સહસ્રનેત્ર દેવરાજ ઇન્દ્રે દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેની તરફ નજર કરી; ત્યારે તેને તેના શરીર અંદર સ્થિત વિપુલ મુનિ દેખાયો.
Verse 17
अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा । स ददर्श मुनि तस्या: शरीरान्तरगोचरम्,वहाँ खड़े हुए इन्द्र उसकी पूर्वोक्त बात सुनकर मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए। प्रजानाथ! उसके मनोविकार एवं भाव-परिवर्तनको लक्ष्य करके सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्रने दिव्य दृष्टिसे उसकी ओर देखा। फिर तो उसके शरीरके भीतर विपुल मुनिपर उनकी दृष्टि पड़ी
ભીષ્મે કહ્યું—ત્યારે સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રે દિવ્ય દૃષ્ટિથી જોયું અને તેણે તેના શરીર અંદર પ્રવેશેલા મુનિને જોઈ લીધો.
Verse 18
प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्या: शरीरगम् | स तं घोरेण तपसा युक्त दृष्टवा पुरन्दर:
ભીષ્મે કહ્યું—દર્પણમાં પ્રતિબિંબ દેખાય તેમ તેણે ગુરુપત્નીના શરીરમાં રહેલું રૂપ જોયું. તેને ઘોર તપમાં યુક્ત જોઈ પુરંદર ઇન્દ્રે તેને સારી રીતે ઓળખી લીધો.
Verse 19
विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुल: सुमहातपा: । स्वकलेवरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत्,इसी समय महातपस्वी विपुल गुरुपत्नीको छोड़कर अपने शरीरमें आ गये और डरे हुए इन्द्रसे बोले--
ત્યારે મહાતપસ્વી વિપુલ ગુરુપત્નીને મુક્ત કરીને પોતાના દેહમાં ફરી પ્રવેશ્યો અને ભયભીત ઇન્દ્રને સંબોધીને બોલ્યો.
Verse 20
विपुल उवाच अजितेन्द्रिय दुर्बुद्धे पापात्मक पुरन्दर । न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा,विपुलने कहा--'पापात्मा पुरन्दर! तेरी बुद्धि बड़ी खोटी है। तू सदा इन्द्रियोंका गुलाम बना रहता है। यदि यही दशा रही तो अब देवता तथा मनुष्य अधिक कालतक तेरी पूजा नहीं करेंगे
વિપુલે કહ્યું— ‘પાપાત્મા પુરંદર! તારી બુદ્ધિ દુષ્ટ છે; તું ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી. જો તું આવી જ સ્થિતિમાં રહ્યો, તો દેવો અને મનુષ્યો પણ તને લાંબા સમય સુધી પૂજા-સન્માન નહીં આપે.’
Verse 21
कि नु तद्विस्मृतं शक्र न तनन््मनसि ते स्थितम् | गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाड़कपरिचिह्वित:,इन्द्र! क्या तू उस घटनाको भूल गया? क्या तेरे मनमें उसकी याद नहीं रह गयी है? जब कि महर्षि गौतमने तेरे सारे शरीरमें भगके (हजार) चिह्न बनाकर तुझे जीवित छोड़ा था?
‘હે શક્ર! શું તું તે ઘટના ભૂલી ગયો? તેની સ્મૃતિ શું તારા મનમાં સ્થિર નથી—જ્યારે મહર્ષિ ગૌતમએ તારા દેહ પર અપરાધના ચિહ્નો અંકિત કરીને પણ તને જીવતો રાખીને મુક્ત કર્યો હતો?’
Verse 22
जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् । ममेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम्,मैं जानता हूँ कि तू मूर्ख है, तेरा मन वशमें नहीं और तू महाचंचल है। पापी मूढ़! यह स्त्री मेरे द्वारा सुरक्षित है। तू जैसे आया है, उसी तरह लौट जा
‘હું તને જાણું છું—તું મૂર્ખબુદ્ધિ, આત્મસંયમહીન અને અસ્થિર છે. મૂઢ પાપી! આ સ્ત્રી મારી રક્ષામાં છે; જેમ આવ્યો છે તેમ જ પાછો જા.’
Verse 23
नाहं त्वामद्य मूढात्मन् दहेयं हि स्वतेजसा । कृपायमानस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव,मूढचित्त इन्द्र! मैं अपने तेजसे तुझे जलाकर भस्म कर सकता हूँ। केवल दया करके ही तुझे इस समय जलाना नहीं चाहता
‘મૂઢાત્મા! આજે હું મારા તેજથી તને ભસ્મ કરી શકું; પરંતુ વાસવ, કરુણાથી પ્રેરિત થઈને હું તને દહન કરવા ઇચ્છતો નથી.’
Verse 24
स च घोरतमो धीमान् गुरुमें पापचेतसम् । दृष्टवा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा,मेरे बुद्धिमान् गुरु बड़े भयंकर हैं। वे तुझ पापात्माको देखते ही आज क्रोधसे उदीप्त हुई दृष्टिद्वारा दग्ध कर डालेंगे
વિપુલએ કહ્યું—મારા બુદ્ધિમાન ગુરુ અત્યંત ભયંકર છે. પાપચિત્તવાળા તને જોતા જ તેઓ આજે ક્રોધથી દીપ્ત દૃષ્ટિ વડે તને ભસ્મ કરી દેશે.
Verse 25
नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्ष ते द्विजा: । मा गम: ससुतामात्य: क्षयं ब्रह्म॒बलार्दित:,इन्द्र! आजसे फिर कभी ऐसा काम न करना। तुझे ब्राह्मणोंका सम्मान करना चाहिये, अन्यथा कहीं ऐसा न हो कि तुझे ब्रह्मतेजसे पीड़ित होकर पुत्रों और मन्त्रियोंसहित कालके गालमें जाना पड़े
વિપુલએ કહ્યું—હે શક્ર! ફરી કદી આવું કરવું નહીં. તારે બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું જોઈએ; નહીંતર બ્રહ્મબળથી પીડિત થઈ તું પુત્રો અને મંત્રીઓ સહિત વિનાશમાં—મૃત્યુના જડબામાં—ધકેલાઈ શકે છે.
Verse 26
अमरोअस्मीति यद्बुद्धिं समास्थाय प्रवर्तसे । मावमंस्था न तपसा नसाध्यं नाम किंचन,मैं अमर हूँ--ऐसी बुद्धिका आश्रय लेकर यदि तू स्वेच्छाचारमें प्रवृत्त हो रहा है तो (मैं तुझे सचेत किये देता हूँ) यों किसी तपस्वीका अपमान न किया कर; क्योंकि तपस्यासे कोई भी कार्य असाध्य नहीं है (तपस्वी अमरोंको भी मार सकता है)
વિપુલએ કહ્યું—‘હું અમર છું’ એવી બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને જો તું સ્વેચ્છાચાર કરે છે, તો હું ચેતવું છું: કોઈ તપસ્વીનો અપમાન ન કર; કારણ કે તપસ્યા વડે અસાધ્ય એવું કશું નથી—સાચો તપસ્વી અમર માનનારા દેવોને પણ પાડી શકે છે.
Verse 27
भीष्म उवाच तत् श्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मन: । अकिंचिदुक्त्वा व्रीडार्तस्तत्रैवान्तरधीयत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! महात्मा विपुलका वह कथन सुनकर इन्द्र बहुत लज्जित हुए और कुछ भी उत्तर न देकर वहीं अन्तर्धान हो गये
ભીષ્મે કહ્યું—મહાત્મા વિપુલના તે વચનો સાંભળીને શક્ર ઇન્દ્ર લજ્જાથી વ્યાકુળ થયો. કશું ઉત્તર ન આપીને તે ત્યાંથી જ અંતર્ધાન થઈ ગયો.
Verse 28
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु देवशर्मा महातपा: । कृत्वा यज्ञ यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम्,उनके गये अभी एक ही मुहूर्त बीतने पाया था कि महा तपस्वी देवशर्मा इच्छानुसार यज्ञ पूर्ण करके अपने आश्रमपर लौट आये
ભીષ્મે કહ્યું—તેના અદૃશ્ય થયા પછી હજી એક મુહૂર્ત પણ ન વીત્યો હતો કે મહાતપસ્વી દેવશર્મા ઇચ્છાનુસાર યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને પોતાના આશ્રમમાં પરત આવ્યા.
Verse 29
आगते<थ गुरौ राजन् विपुल: प्रियकर्मकृत् रक्षितां गुरवे भार्या न्यवेदयदनिन्दिताम्,राजन! गुरुके आनेपर उनका प्रिय कार्य करनेवाले विपुलने अपने द्वारा सुरक्षित हुई उनकी सती-साध्वी भार्या रुचिको उन्हें सौंप दिया
રાજન! ગુરુ પાછા આવ્યા ત્યારે, પ્રિય અને યોગ્ય કાર્ય કરનાર વિપુલએ, પોતે વિશ્વાસપૂર્વક રક્ષેલી નિર્દોષ ગુરુપત્નીને ગુરુને અર્પણ કરી દીધી.
Verse 30
अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सल: । विपुल: पर्युपातिष्ठद् यथापूर्वमशड्कित:,शान्त चित्तवाले गुरुप्रेमी विपुल गुरुदेवको प्रणाम करके पहलेकी ही भाँति निर्भीक होकर उनकी सेवामें उपस्थित हुए
શાંતચિત્ત અને ગુરુપ્રેમી વિપુલે ગુરુને વંદન કરીને, પહેલાંની જેમ નિર્ભય બની તેમની સેવામાં હાજર રહ્યો.
Verse 31
विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया । निवेदयामास तदा विपुल: शक्रकर्म तत्,जब गुरुजी विश्राम करके अपनी पत्नीके साथ बैठे, तब विपुलने इन्द्रकी वह सारी करतूत उन्हें बतायी
ગુરુજી વિશ્રાંતિ લઈને પત્ની સાથે બેઠા ત્યારે, વિપુલે ઇન્દ્રની તે સમગ્ર ચાલ-ચતુરાઈ તેમને વિગતે નિવેદિત કરી.
Verse 32
तत् श्र॒ुत्वा स मुनिस्तुष्टो विपुलस्य प्रतापवान् । बभूव शीलवृत्ता भ्यां तपसा नियमेन च,यह सुनकर प्रतापी मुनि देवशर्मा विपुलके शील, सदाचार, तप और नियमसे बहुत संतुष्ट हुए
આ સાંભળીને પ્રતિાપી મુનિ વિપુલના શીલ, સદાચાર, તપ અને નિયમપાલનથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 33
विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि तत्प्रभु: । धर्मे च स्थिरतां दृष्टवा साधु साध्वित्यभाषत,विपुलकी गुरुसेवावृत्ति, अपने प्रति भक्ति और धर्मविषयक दृढ़ता देखकर गुरुने “बहुत अच्छा, बहुत अच्छा” कहकर उनकी प्रशंसा की
વિપુલની ગુરુસેવાની વૃત્તિ, પોતાના પ્રત્યેની ભક્તિ અને ધર્મમાં સ્થિરતા જોઈ, ગુરુએ તેની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું—“સાધુ, સાધુ.”
Verse 34
प्रतिलभ्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् | वरेणच्छन्दयामास देवशर्मा महामति:,परम बुद्धिमान् धर्मात्मा देवशर्माने अपने धर्म-परायण शिष्य विपुलको पाकर उन्हें इच्छानुसार वर माँगनेको कहा
ધર્મપરાયણ શિષ્યને ફરી પ્રાપ્ત કરીને પરમ બુદ્ધિમાન ધર્માત્મા મહામતિ દેવશર્માએ તેને ઇચ્છાનુસાર વર માંગવા કહ્યું।
Verse 35
स्थितिं च धर्मे जग्राह स तस्माद् गुरुवत्सल: । अनुज्ञातश्न गुरुणा चचारानुत्तमं तप:,गुरुवत्सल विपुलने गुरुसे यही वर माँगा कि “मेरी धर्ममें निरन्तर स्थिति बनी रहे।” फिर गुरुकी आज्ञा लेकर उन्होंने सर्वोत्तम तपस्या आरम्भ की
ગુરુપ્રેમી વિપુલે ગુરુ પાસે આ જ વર માગ્યો કે ‘ધર્મમાં મારી સ્થિતિ અવિચલ રહે.’ પછી ગુરુની અનુમતિ લઈને તેણે ઉત્તમ તપશ્ચર્યા આરંભી।
Verse 36
तथैव देवशर्मापि सभार्य: स महातपा: । निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्वचार विजने वने,महा तपस्वी देवशर्मा भी बल और वृत्रासुरका वध करनेवाले इन्द्रसे निर्भय हो पत्नीसहित उस निर्जन वनमें विचरने लगे
એ જ રીતે મહાતપસ્વી દેવશર્મા પણ પત્ની સહિત, બલવાન અને વૃત્રવધક ઇન્દ્રથી પણ નિર્ભય રહી, તે નિર્જન વનમાં વિહરવા લાગ્યા।
Verse 40
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં વિપુલ-ઉપાખ્યાન વિષયક ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 41
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने एकचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં વિપુલ-ઉપાખ્યાન વિષયક એકચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 183
प्रावेपत सुसंत्रस्त: शापभीतस्तदा विभो | जैसे दर्पणमें प्रतिबिम्ब दिखायी देता है उसी प्रकार वे गुरुपत्नीके शरीरमें परिलक्षित हो रहे थे। प्रभो! घोर तपस्यासे युक्त विपुल मुनिको देखते ही इन्द्र शापके भयसे संत्रस्त हो थर-थर काँपने लगे
ભીષ્મે કહ્યું—હે પ્રભુ! તે સમયે શાપના ભયથી અત્યંત ભીત અને વ્યાકુળ ઇન્દ્ર કંપવા લાગ્યો. ઘોર તપસ્યાથી યુક્ત મહામુનિ વિપુલને જોઈને શાપ લાગશે એવી આશંકાથી તે ભયાક્રાંત થયો.
Frequently Asked Questions
It addresses conflicting claims when śulka is paid or promised by one party while another performs pāṇigrahaṇa, asking which act establishes the legitimate marital bond and what counts as dharmically valid consent and completion.
Bhīṣma distinguishes supportive gifting from commercial purchase, censuring the idea of buying or selling a spouse and treating dharmic marriage as grounded in suitability, consent, and proper ritual authorization.
Yes. It associates the binding completion of marriage-mantras with the seventh step (saptapadī) and identifies the wife as belonging to the pāṇigrahītā and to the marriage properly effected through the water-gift (adbhis pradāna).