Adhyaya 43

Verse 1

2 7 जा चत्वारिशो< ध्याय: भृगुवंशी विपुलके द्वारा योगबलसे गुरुपत्नीके शरीरमें प्रवेश करके उसकी रक्षा करना भीष्म उवाच एवमेव महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन । यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप,भीष्मजीने कहा--महाबाहो! कुरुनन्दन! ऐसी ही बात है। नरेश्वर! नारियोंके सम्बन्धमें तुम जो कुछ कह रहे हो, उसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—હે મહાબાહો, કૌરવ, જનાધિપ! તું સ્ત્રીઓ વિષે જે કહે છે તે એમ જ છે; તેમાં રત્તીભર પણ અસત્ય નથી.

Verse 2

अन्न ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्‌ । यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन महात्मना,इस विषयमें मैं तुम्हें एक प्राचीन इतिहास बताऊँगा कि पूर्वकालमें महात्मा विपुलने किस प्रकार एक स्त्री (गुरुपत्नी)-की रक्षा की थी

ભીષ્મે કહ્યું—પ્રિય! હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું—પૂર્વકાળમાં મહાત્મા વિપુલે પોતાના ગુરુની પત્નીની રક્ષા કેવી રીતે કરી હતી.

Verse 3

प्रमदाश्च॒ यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ । यदर्थ तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप,भरतश्रेष्ठ! तात! नरेश्वर! ब्रह्माजीने जिस प्रकार और जिस उद्देश्यसे युवतियोंकी सृष्टि की है, वह सब मैं तुम्हें बताऊँगा

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તાત! નરાધિપ! બ્રહ્માએ જે રીતે અને જે હેતુથી સ્ત્રીઓની સૃષ્ટિ કરી, તે બધું હું તને સમજાવીશ।

Verse 4

न हि स्त्रीभ्य: परं पुत्र पापीय: किंचिदस्ति वै | अनि्निहि प्रमदा दीप्तो मायाश्ष मयजा विभो,बेटा! स्त्रियोंसे बढ़कर पापिष्ठ दूसरा कोई नहीं है। यौवन-मदसे उन्मत्त रहनेवाली स्त्रियाँ वास्तवमें प्रजवलित अग्निके समान हैं। प्रभो! वे मयदानवकी रची हुई माया हैं

ભીષ્મે કહ્યું—પુત્ર! સ્ત્રીઓથી વધુ પાપિષ્ઠ બીજું કશું નથી. યૌવનના મદથી ઉન્મત્ત સ્ત્રી પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન છે; અને પ્રભુ! તે દાનવ મયે રચેલી માયા—એક છલ—છે।

Verse 5

क्षुरधारा विषं सर्पो वल्विरित्येकतः स्त्रिय: । प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—ઉસ્તરાની ધાર, વિષ, સર્પ અને અગ્નિ—આ બધાં સમાન સ્ત્રીઓ એકસાથે કહેવાય છે. છતાં, હે મહાબાહો! અમે એવું પણ સાંભળ્યું છે કે આ જ સ્ત્રીઓ સ્વભાવથી ધર્મમયી છે।

Verse 6

अथाभ्यगच्छन्‌ देवास्ते पितामहमरिंदम

પછી તે દેવતાઓ પિતામહ પાસે ગયા—શત્રુદમન કરનાર તે મહાપુરુષ પાસે।

Verse 7

तेषामन्तर्गत॑ ज्ञात्वा देवानां स पितामह:

દેવતાઓના અંતરમાં રહેલો ભાવ જાણી પિતામહે તે મુજબ વિચાર કર્યો।

Verse 8

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्‌,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके प्रारम्भमें यहाँ सब स्त्रियाँ पतिव्रता ही थीं। कृत्यारूप दुष्ट स्त्रियाँ तो प्रजापतिकी इस नूतन सृष्टिसे ही उत्पन्न हुई हैं। प्रजापतिने उन्हें उनकी इच्छाके अनुसार कामभाव प्रदान किया

ભીષ્મે કહ્યું—કૌન્તેય! સૃષ્ટિના આરંભમાં અહીં રહેલી સ્ત્રીઓ સાધ્વી અને પતિવ્રતા હતી. પરંતુ ‘કૃત્યા’ જેવી હાનિકારક વૃત્તિવાળી દુષ્ટ સ્ત્રીઓ પ્રજાપતિની આ નવી સૃષ્ટિમાં જ ઉત્પન્ન થઈ. પ્રજાપતિએ તેમની પોતાની ઇચ્છા મુજબ તેમને કામપ્રધાન સ્વભાવ આપ્યો.

Verse 9

असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना: कृत्या: सर्गात्‌ प्रजापते: । ताभ्य: कामान्‌ यथाकामं प्रादाद्धि स पितामह:,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके प्रारम्भमें यहाँ सब स्त्रियाँ पतिव्रता ही थीं। कृत्यारूप दुष्ट स्त्रियाँ तो प्रजापतिकी इस नूतन सृष्टिसे ही उत्पन्न हुई हैं। प्रजापतिने उन्हें उनकी इच्छाके अनुसार कामभाव प्रदान किया

પરંતુ અસાધ્વી—‘કૃત્યા’ પ્રકારની—સ્ત્રીઓ પ્રજાપતિની પછીની સૃષ્ટિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ. કૌન્તેય! તે પિતામહ પ્રજાપતિએ તેમની ઇચ્છા મુજબ તેમને કામની પ્રેરણાઓ આપી.

Verse 10

ता: कामलुब्धा: प्रमदा: प्रबाधनते नरान्‌ सदा । क्रोधं कामस्य देवेश: सहायं चासृजत्‌ प्रभु:

કામલોભથી ગ્રસ્ત તે સ્ત્રીઓ સદા પુરુષોને પીડિત અને અશાંત કરતી રહે છે. અને દેવોના ઈશ્વર એવા પ્રભુએ કામના સહાયક તરીકે ક્રોધને પણ સર્જ્યો.

Verse 11

(द्विजानां च गुरूणां च महागुरुनूपादिनाम्‌ । क्षणात्‌ स्त्रीसड्गभकामोत्था यातनाहो निरन्तरा ।। ब्राह्मण, गुरु, महागुरु और राजा--इन सबको स्टत्रीके क्षणिक संगसे निरन्तर कामजनित यातना सहनी पड़ती है। अरक्तमनसां नित्यं ब्रह्मचर्यामलात्मनाम्‌ | तपोदमार्चनध्यानयुक्तानां शुद्धिरुत्तमा ।।) जिनका मन कहीं आसक्त नहीं है, जिन्होंने ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक अपने अन्तःकरणको निर्मल बना लिया है तथा जो तपस्या, इन्द्रियसंयम और ध्यान-पूजनमें संलग्न हैं, उन्हींकी उत्तम शुद्धि होती है ।। न च्त्रीणां क्रिया: काक्षिदिति धर्मो व्यवस्थित:,दुर्वग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्य: प्रजापति: । स्त्रियोंके लिये किन्‍्हीं वैदिक कर्मोंके करनेका विधान नहीं है। यही धर्मशास्त्रकी व्यवस्था है। स्त्रियाँ इन्द्रियशून्य हैं अर्थात्‌ वे अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेमें असमर्थ हैं। शास्त्रज्ञाससे रहित हैं और असत्यकी मूर्ति हैं। ऐसा उनके विषयमें श्रुतिका कथन है। प्रजापतिने स्त्रियोंको शय्या, आसन, अलंकार, अन्न, पान, अनार्यता, दुर्वचन, प्रियता तथा रति प्रदान की है

ધર્મશાસ્ત્રમાં એવી વ્યવસ્થા સ્થિર છે કે સ્ત્રીઓ માટે વૈદિક ક્રિયાઓનું કોઈ વિધાન નથી. પ્રજાપતિએ સ્ત્રીઓને દુર્વચન-સ્વભાવ અને રતિ પણ આપી.

Verse 12

निरिन्द्रिया हुशास्त्राश्न स्त्रियोडनृतमिति श्रुति: । शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्‌

શ્રુતિ કહે છે—ઇન્દ્રિયસંયમનો અભાવ, શાસ્ત્રનો વિકૃત ઉપયોગ, ભોગદૃષ્ટિથી સ્ત્રીસંગ, અને અસત્ય—આ પતનના કારણો છે. તેમજ શય્યા-આસનનો વિલાસ, અલંકારનો મોહ, અને અન્ન-પાનમાં આસક્તિ—આ અનાર્યતાની તરફ ખેંચે છે.

Verse 13

नतासां रक्षणं शक्‍्यं कर्तु पुंसां कथंचन

ભીષ્મે કહ્યું—જે શરણાગત થઈ સંપૂર્ણપણે પરાધીન બન્યા છે, તેમનું રક્ષણ પુરુષો માટે કોઈ રીતે પણ નિશ્ચિત રીતે શક્ય નથી; તેથી અહંકાર નહીં, વિનય, ચેતના અને જવાબદારી સાથે વર્તવું જોઈએ।

Verse 14

वाचा च वधबन्‍न्धैर्वा कक्‍्लेशैर्वा विविधैस्तथा

ભીષ્મે કહ્યું—કઠોર વાણીથી, અથવા બાંધીને વધની ધમકીથી, કે વિવિધ પ્રકારના ક્લેશ-યાતનાઓથી પણ—પરને પીડાવવું ન જોઈએ।

Verse 15

इदं तु पुरुषव्याप्र पुरस्ताच्छुतवानहम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે પુરુષવ્યાપ્ર (ઉદ્યમી પુરુષ), આ વાત મેં અગાઉથી જ (પરંપરાથી) સાંભળી હતી।

Verse 16

ऋषिरासीन्महा भागो देवशर्मेति विश्रुत:

ભીષ્મે કહ્યું—દેવશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાભાગ ઋષિ એક સમયે હતા।

Verse 17

तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवा:

ભીષ્મે કહ્યું—તેણીના રૂપસૌંદર્યથી મોહીત થઈ દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો પણ મંત્રમુગ્ધ થયા।

Verse 18

विशेषेण तु राजेन्द्र वत्रहा पाकशासन: । उसका रूप देखकर देवता, गन्धर्व और दानव भी मतवाले हो जाते थे। राजेन्द्र! वृत्रासुरका वध करनेवाले पाकशासन इन्द्र उस स्त्रीपर विशेषरूपसे आसक्त थे ।। नारीणां चरितज्ञश्न देवशर्मा महामुनि:

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! વૃત્રાસુરનો વધ કરનાર પાકશાસન ઇન્દ્ર તે સ્ત્રી પ્રત્યે વિશેષ રીતે આસક્ત હતો. તેનું રૂપ જોઈને દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો પણ કામમદથી મત્ત થઈ જતા. તેથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, વૃત્રહા શક્ર તેની તરફ વિશેષ આકર્ષિત હતો. અને મહામુનિ દેવશર્મા નારીચરિત્રના જાણકાર હતા.

Verse 19

यथाशक्ति यथोत्साहं भार्या तामभ्यरक्षत | महामुनि देवशर्मा नारियोंके चरित्रको जानते थे; अतः वे यथाशक्ति उत्साहपूर्वक उसकी रक्षा करते थे ।। पुरन्दरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्‌

યથાશક્તિ અને યથોત્સાહ તે પોતાની પત્નીની રક્ષા કરતો. મહામુનિ દેવશર્મા નારીચરિત્ર જાણતા હતા; તેથી તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક, પોતાની શક્તિ મુજબ તેની રક્ષા કરતા. તેઓ એ પણ જાણતા હતા કે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પરસ્ત્રીકામથી વિચરનાર છે.

Verse 20

स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा

હે તાત! એક વખત તે ઋષિએ ત્યારે યજ્ઞ કરવા મન ધરી લીધું.

Verse 22

देवशर्मोवाच यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वर:

દેવશર્માએ કહ્યું—હે સુરેશ્વર! હું યજ્ઞમાં ઋત્વિજ્ (યજ્ઞકાર) બનીને જઈશ; અને મારી આ રૂચિ પણ એ જ કર્તવ્યમાં સ્થિર છે.

Verse 23

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरन्दरम्‌

પુરંદર (ઇન્દ્ર) પ્રત્યે તારે સદા સાવધાન અને આત્મસંયમી રહેવું જોઈએ.

Verse 24

भीष्म उवाच इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रिय:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! गुरुके ऐसा कहनेपर अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, जितेन्द्रिय तथा सदा ही कठोर तपमें लगे रहनेवाले धर्मज्ञ एवं सत्यवादी विपुलने “बहुत अच्छा” कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। महाराज! फिर जब गुरुजी प्रस्थान करने लगे तब उसने पुनः इस प्रकार पूछा

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! ગુરુએ એમ કહ્યે પછી અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, જિતેન્દ્રિય, સદા કઠોર તપમાં રત, ધર્મજ્ઞ અને સત્યવાદી વિપુલે “તથાસ્તુ” કહી ગુરુની આજ્ઞા સ્વીકારી લીધી. પછી, મહારાજ, ગુરુ પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યા ત્યારે તેણે ફરી આ રીતે પૂછ્યું.

Verse 25

सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युति: । धर्मज्ञ: सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत । पुनश्चेद॑ं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! गुरुके ऐसा कहनेपर अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, जितेन्द्रिय तथा सदा ही कठोर तपमें लगे रहनेवाले धर्मज्ञ एवं सत्यवादी विपुलने “बहुत अच्छा” कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। महाराज! फिर जब गुरुजी प्रस्थान करने लगे तब उसने पुनः इस प्रकार पूछा

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! સદા ઉગ્ર તપમાં રત, અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ધર્મજ્ઞ અને સત્યવાદી વિપુલે “તથાસ્તુ” કહી જવાબ આપ્યો. પછી, મહારાજ, ગુરુ પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યા ત્યારે તેણે ફરી પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 26

विपुल उवाच कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने । वपुस्तेजश्न कीदृग्‌ वै तन्मे व्याख्यातुमहसि,विपुलने पूछा--मुने! इन्द्र जब आता है तब उसके कौन-कौन-से रूप होते हैं तथा उस समय उसका शरीर और तेज कैसा होता है? यह मुझे स्पष्टरूपसे बतानेकी कृपा करें

વિપુલે પૂછ્યું—મુને! શક્ર (ઇન્દ્ર) જ્યારે આવે છે ત્યારે તે કયા કયા રૂપોમાં પ્રગટ થાય છે? અને તે સમયે તેનું શરીર તથા તેજ કેવું હોય છે? કૃપા કરીને મને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.

Verse 27

भीष्म उवाच ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने । आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! तदनन्तर भगवान्‌ देवशर्माने महात्मा विपुलसे इन्द्रकी मायाको यथार्थरूपसे बताना आस्मभ किया

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારતવંશજ! ત્યારબાદ તે ભગવાન ઋષિએ મહાત્મા વિપુલને શક્ર (ઇન્દ્ર) ની માયાનું યથાર્થ તત્ત્વ પ્રમાણે વર્ણન કર્યું.

Verse 28

देवशर्मोवाच बहुमाय: स विप्रर्षे भगवान्‌ पाकशासन: । तांस्तान्‌ विकुरुते भावान्‌ बहूनथ मुहुर्मुहु:,देवशर्माने कहा--ब्रह्मर्ष! भगवान्‌ पाकशासन इन्द्र बहुत-सी मायाओंके जानकार हैं। वे बारंबार बहुत-से रूप बदलते रहते हैं

દેવશર્માએ કહ્યું—હે બ્રહ્મર્ષે! ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) અનેક પ્રકારની માયાઓમાં નિપુણ છે. તે વારંવાર અનેક ભાવો અને રૂપોમાં પરિવર્તિત થતો રહે છે.

Verse 29

किरीटी वज्रधृग्‌ धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डल:,बेटा! वे कभी तो मस्तकपर किरीट-मुकुट, कानोंमें कुण्डल तथा हाथोंमें वज्र एवं धनुष धारण किये आते हैं और कभी एक ही मुहूर्तमें चाण्डालके समान दिखायी देते हैं; फिर कभी शिखा, जटा और चीरवस्त्र धारण करनेवाले ऋषि बन जाते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—બેટા! ક્યારેક તેઓ મસ્તક પર કિરીટ-મુકુટ, કાનમાં કુંડળ અને હાથમાં વજ્ર તથા ધનુષ ધારણ કરીને મુકુટધારી યોદ્ધા સમા પ્રગટ થાય છે; અને ક્યારેક એક જ મુહૂર્તમાં ચાંડાલ સમા દેખાય છે. ફરી ક્યારેક શિખા કે જટા ધારણ કરીને, ચીરવસ્ત્ર પહેરી ઋષિ સમા બની જાય છે.

Verse 30

भवत्यथ मुहूर्तेन चाण्डालसमदर्शन: । शिखी जटी चीरवासा: पुनर्भवति पुत्रक,बेटा! वे कभी तो मस्तकपर किरीट-मुकुट, कानोंमें कुण्डल तथा हाथोंमें वज्र एवं धनुष धारण किये आते हैं और कभी एक ही मुहूर्तमें चाण्डालके समान दिखायी देते हैं; फिर कभी शिखा, जटा और चीरवस्त्र धारण करनेवाले ऋषि बन जाते हैं

અને પછી, બેટા, તે એક જ મુહૂર્તમાં ચાંડાલ સમો દેખાય છે; ફરી, પુત્ર, શિખાધારી, જટાધારી અને ચીરવસ્ત્રધારી બની જાય છે.

Verse 31

बृहत्‌ शरीरश्न पुनश्वलीरवासा: पुन: कृश: । गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्ण विकुरुते पुन:,कभी विशाल एवं हृष्ट-पुष्ट शरीर धारण करते हैं तो कभी दुर्बल शरीरमें चिथड़े लपेटे दिखायी देते हैं। कभी गोरे, कभी साँवले और कभी काले रंगके रूप बदलते रहते हैं

ક્યારેક તે વિશાળ અને હૃષ્ટ-પુષ્ટ શરીર ધારણ કરે છે, તો ક્યારેક કૃશ બની ચિથરાં ઓઢેલા દેખાય છે. તે વારંવાર પોતાનો વર્ણ બદલે છે—ક્યારેક ગૌર, ક્યારેક શ્યામ, ક્યારેક કૃષ્ણ.

Verse 32

विरूपो रूपवांश्वैव युवा वृद्धस्तथैव च । ब्राह्मण: क्षत्रियश्चैव वैश्य: शूद्रस्तथैव च,वे एक ही क्षणमें कुरूप और दूसरे ही क्षणमें रूपवान्‌ हो जाते हैं। कभी जवान और कभी बूढ़े बन जाते हैं। कभी ब्राह्मण बनकर आते हैं तो कभी क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रका रूप बना लेते हैं

તેઓ એક ક્ષણે વિરૂપ અને બીજા જ ક્ષણે રૂપવાન બની જાય છે. ક્યારેક યુવાન, ક્યારેક વૃદ્ધ બને છે. ક્યારેક બ્રાહ્મણરૂપે આવે છે, તો ક્યારેક ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રનું રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 33

प्रतिलोमो5नुलोमश्न भवत्यथ शतक्रतुः । शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्‌,वे इन्द्र कभी अनुलोम संकरका रूप धारण करते हैं तो कभी विलोम संकरका। वे तोते, कौए, हंस और कोयलके रूपमें भी दिखायी देते हैं

શતક્રતુ ઇન્દ્ર ક્યારેક પ્રતિલોમ અને ક્યારેક અનુલોમ સંકરનું રૂપ ધારણ કરે છે. તે તોતા અને કાગડાના રૂપમાં પણ, તેમજ હંસ અને કોયલના રૂપમાં પણ દેખાય છે.

Verse 34

सिंहव्याप्रगजानां च रूपं धारयते पुन: । दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेडपि च,सिंह, व्याप्र और हाथीके भी रूप बारंबार धारण करते हैं। देवताओं, दैत्यों तथा राजाओंके शरीर भी धारण कर लेते हैं

તે વારંવાર સિંહ, વ્યાઘ્ર અને ગજનાં રૂપ ધારણ કરે છે. દેવો, દૈત્યો તથા રાજાઓનાં દેહ પણ ધારણ કરી લે છે.

Verse 35

अकृशो वायुभग्नाड्: शकुनिर्विकृतस्तथा । चतुष्पाद्‌ बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिश:,वे कभी हृष्ट-पुष्ट, कभी वातरोगसे भग्न शरीरवाले और कभी पक्षी बन जाते हैं। कभी विकृत वेश बना लेते हैं। फिर कभी चौपाया (पशु), कभी बहुरूपिया और कभी गँवार बन जाते हैं

તે ક્યારેક હૃષ્ટ-પુષ્ટ, ક્યારેક વાતરોગથી ભગ્ન દેહવાળો, ક્યારેક પક્ષી અને ક્યારેક વિકૃત વેશવાળો બને છે. ફરી ક્યારેક ચતુષ્પાદ પશુ, ક્યારેક બહુરૂપી અને ક્યારેક મૂઢ બાલિશ બની જાય છે.

Verse 36

मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेडपि च । न शक्‍्यमस्य ग्रहणं कर्तु विपुल केनचित्‌,वे मक्खी और मच्छर आदिके भी रूप धारण करते हैं। विपुल! कोई भी उन्हें पकड़ नहीं सकता। तात! औरोंकी तो बात ही क्या है? जिन्होंने इस संसारको बनाया है वे विधाता भी उन्हें अपने काबूमें नहीं कर सकते। अन्तर्धान हो जानेपर इन्द्र केवल ज्ञानदृष्टिसे दिखायी देते हैं

તે માખી, મચ્છર વગેરેના દેહ પણ ધારણ કરે છે. હે વિપુલ! કોઈ પણ તેને પકડી શકતું નથી.

Verse 37

अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत्‌ । पुनरन्तर्हित: शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा,वे मक्खी और मच्छर आदिके भी रूप धारण करते हैं। विपुल! कोई भी उन्हें पकड़ नहीं सकता। तात! औरोंकी तो बात ही क्या है? जिन्होंने इस संसारको बनाया है वे विधाता भी उन्हें अपने काबूमें नहीं कर सकते। अन्तर्धान हो जानेपर इन्द्र केवल ज्ञानदृष्टिसे दिखायी देते हैं

તાત! જેણે આ જગત સર્જ્યું છે તે વિશ્વકર્તા માટે પણ—અંતર્હિત થયા પછી—શક્ર ઇન્દ્ર માત્ર જ્ઞાનચક્ષુથી જ દેખાય છે.

Verse 38

वायुभूतश्न स पुनर्देवराजो भवत्युत । एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासन:,फिर वे वायुरूप होकर तुरंत ही देवराजके रूपमें प्रकट हो जाते हैं। इस तरह पाकशासन इन्द्र सदा नये-नये रूप धारण करता और बदलता रहता है

તે વાયુરૂપ બની ફરી તરત જ દેવરાજરૂપે પ્રગટ થાય છે. આ રીતે પાકશાસન ઇન્દ્ર સદા નવનવા રૂપો ધારણ કરતો રહે છે.

Verse 39

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें स््रियोंके स्‍्वभावका वर्णनविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,तस्माद्‌ विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्‌ | यथा रुचिं नावलिहेद्‌ देवेन्द्रो भूगुसत्तम

અતઃ હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! મહાન પ્રયત્નથી આ તનુમધ્યમા સ્ત્રીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, જેથી દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર પોતાની ઇચ્છા મુજબ તેની પાસે ન આવી શકે।

Verse 40

क्रतावुपहिते न्यस्तं हवि: श्वेव दुरात्मवान्‌ भगुश्रेष्ठ विपुल! इसलिये तुम यत्नपूर्वक इस तनुमध्यमा रुचिकी रक्षा करना जिससे दुरात्मा देवराज इन्द्र यज्ञमें रखे हुए हविष्यको चाटनेकी इच्छावाले कुत्तेकी भाँति मेरी पत्नी रुचिका स्पर्श न कर सके ।। एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोडगमत्‌ तदा,इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने चत्वारिंशो5ध्याय:

હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ વિપુલ! યજ્ઞમાં મૂકેલા હવિષ્યને જેમ દુરાત્મા કૂતરો ચાટવા દોડી આવે, તેમ દુરાત્મા પણ તેને સ્પર્શ કરવા ધાવે. તેથી તું યત્નપૂર્વક આ તનુમધ્યમા રૂચિકાનું રક્ષણ કર, જેથી દુષ્ટબુદ્ધિ દેવરાજ ઇન્દ્ર—યજ્ઞમાં મૂકેલા હવિષ્યને ચાટવા ઉત્સુક કૂતરાની જેમ—મારી પત્ની રૂચિકાને સ્પર્શ ન કરી શકે। આમ કહી તે મુનિ ત્યારે યજ્ઞકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 41

विपुलस्तु वच: श्रुत्वा गुरोश्विन्तामुपेयिवान्‌

ગુરુના વિસ્તૃત વચનો સાંભળીને વિપુલ ચિંતામાં પડી ગયો અને ધર્માનુસાર શું કરવું તે મનમાં વિચારવા લાગ્યો।

Verse 42

कि नु शक्‍्यं मया कर्तु गुरुदाराभिरक्षणे

ગુરુપત્નીના રક્ષણ વિષે હું શું કરી શકું? તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે મારી પાસે કયો ઉપાય શક્ય છે?

Verse 43

मायावी हि सुरेन्द्रो सौ दुर्धर्षश्षापि वीर्यवान्‌ । उन्होंने मन-ही-मन सोचा, “मैं गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये क्या कर सकता हूँ, क्योंकि वह देवराज इन्द्र मायावी होनेके साथ ही बड़ा दुर्धर्ष और पराक्रमी है ।। नापिधायाश्रमं शक्‍यो रक्षितुं पाकशासन:

તે મનમાં વિચાર્યો—એ દેવરાજ ઇન્દ્ર માયાવી છે, અત્યંત દુર્ધર્ષ અને પરાક્રમી પણ છે. પાકશાસન ઇન્દ્રથી તો આશ્રમમાં છુપાઈને પણ રક્ષણ શક્ય નથી।

Verse 44

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—શક્ર (ઇન્દ્ર) જો વાયુરૂપ ધારણ કરીને પણ ગુરુપત્નીનું અપમાન કરે, તો પણ તે ઘોર અધર્મ અને મહાપાતક જ ગણાય.

Verse 45

अथवा पौरुषेणेयं न शक्‍्या रक्षितुं मया,“अथवा पुरुषार्थके द्वारा मैं इसकी रक्षा नहीं कर सकता; क्‍योंकि ऐश्वर्यवाली पाकशासन इन्द्र बहुरूपिया सुने जाते हैं। अतः योगबलका आश्रय लेकर ही मैं इन्द्रसे इसकी रक्षा करूँगा

ભીષ્મે કહ્યું—અથવા માત્ર માનવીય પુરુષાર્થથી હું આનું રક્ષણ કરી શકતો નથી; કારણ કે ઐશ્વર્યવાન, બહુરૂપ ધારણ કરનાર પાકશાસન ઇન્દ્ર અતિશય શક્તિશાળી કહેવાય છે. તેથી હું યોગબળનો આશ્રય લઈને ઇન્દ્ર સામે પણ આનું રક્ષણ કરીશ.

Verse 46

बहुरूपो हि भगवान्‌ श्रूयते पाकशासन: । सो<हं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्‌,“अथवा पुरुषार्थके द्वारा मैं इसकी रक्षा नहीं कर सकता; क्‍योंकि ऐश्वर्यवाली पाकशासन इन्द्र बहुरूपिया सुने जाते हैं। अतः योगबलका आश्रय लेकर ही मैं इन्द्रसे इसकी रक्षा करूँगा

ભીષ્મે કહ્યું—ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) બહુરૂપ ધારણ કરનાર છે, એમ પ્રસિદ્ધ છે. તેથી યોગબળથી હું એને પાકશાસનથી રક્ષીશ.

Verse 47

गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम्‌ यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरु:

ભીષ્મે કહ્યું—રક્ષણ માટે હું તેના અંગો સામે મારા અંગો જ આડાં ધરી દઈશ. કારણ કે આજે મારા ગુરુ જો આ પત્નીને ‘ઉચ્છિષ્ટ’—અપમાનિત અને પરિત્યક્ત—રૂપે જુએ, તો એ કલંક હું કેવી રીતે સહન કરું?

Verse 48

नचेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभि:

ભીષ્મે કહ્યું—આ સ્ત્રીને અન્ય સ્ત્રીઓની જેમ પુરુષો દ્વારા તે રીતે રક્ષી શકાય નહીં.

Verse 49

मायावी हि सुरेन्द्रोडसावहो प्राप्तोडस्मि संशयम्‌ । “दूसरी युवतियोंकी तरह इस गुरुपत्नीकी भी मनुष्योंद्वारा रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि देवराज इन्द्र बड़े मायावी हैं। अहो! मैं बड़ी संशयजनित अवस्थामें पड़ गया ।। ४८ न ! अवश्यं करणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्‌

Verse 50

योगेनाथ प्रवेशो हि गुरुपत्न्या: कलेवरे,“अतः मुझे गुरुपत्नीके शरीरमें योगबलसे प्रवेश करना चाहिये। जिस प्रकार कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी बूँद उसपर निर्लिप्त भावसे स्थिर रहती है उसी प्रकार मैं भी अनासक्त भावसे गुरुपत्नीके भीतर निवास करूँगा

Bhishma said: “Therefore, by the power of yoga, I must enter the body of the preceptor’s wife. As a drop of water resting on a lotus leaf remains unstained, so too will I dwell within her without attachment.”

Verse 51

एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित: । असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथथाचल:,“अतः मुझे गुरुपत्नीके शरीरमें योगबलसे प्रवेश करना चाहिये। जिस प्रकार कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी बूँद उसपर निर्लिप्त भावसे स्थिर रहती है उसी प्रकार मैं भी अनासक्त भावसे गुरुपत्नीके भीतर निवास करूँगा

Bhīṣma said: “Even so, I shall dwell within her body, collected in yoga. Remaining unattached—like a drop of water resting upon a lotus leaf without clinging—I will abide there without being tainted.”

Verse 52

निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम | यथा हि शून्यां पथिक: सभामध्यावसेत्‌ पथि,“मैं रजोगुणसे मुक्ता हूँ; अतः मेरे द्वारा कोई अपराध नहीं हो सकता, जैसे राह चलनेवाला बटोही कभी किसी सूनी धर्मशालामें ठहर जाता है उसी प्रकार आज मैं सावधान होकर गुरुपत्नीके शरीरमें निवास करूँगा। इसी तरह इसके शरीरमें मेरा निवास हो सकेगा”

Bhishma said: “Since I am freed from the forms of rajas (passion and agitation), no fault can accrue to me. Just as a traveler on the road may, without attachment, rest in an empty lodging, so too—remaining vigilant—I shall enter and abide in the body of the teacher’s wife, in such a way that my presence there is possible.”

Verse 53

तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्या: कलेवरम्‌ । एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित:,“मैं रजोगुणसे मुक्ता हूँ; अतः मेरे द्वारा कोई अपराध नहीं हो सकता, जैसे राह चलनेवाला बटोही कभी किसी सूनी धर्मशालामें ठहर जाता है उसी प्रकार आज मैं सावधान होकर गुरुपत्नीके शरीरमें निवास करूँगा। इसी तरह इसके शरीरमें मेरा निवास हो सकेगा”

Bhishma said: “So today I shall cause myself to dwell within the body of the guru’s wife. In that very body I shall remain, collected and vigilant.” The statement frames his act as a disciplined, intentional entry undertaken with self-control, invoking the ethical tension between extraordinary means and the sanctity owed to a teacher’s household.

Verse 54

इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्व सर्वश: । तपश्च विपुलं दृष्टवा गुरोरात्मन एव च,पृथ्वीनाथ! इस तरह धर्मपर दृष्टि डाल, सम्पूर्ण वेद-शास्त्रोंपर विचार करके अपनी तथा गुरुकी प्रचुर तपस्याको दृष्टिमें रखते हुए भृूगुवंशी विपुलने गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये अपने मनसे उपर्युक्त उपाय ही निश्चित किया और इसके लिये जो महान्‌ प्रयत्न किया, वह बताता हूँ, सुनो--

ભીષ્મે કહ્યું—હે પૃથ્વીનાથ! આ રીતે ધર્મનું અવલોકન કરીને, સર્વ વેદો અને વેદાંગો પર સર્વથા વિચાર કરીને, તથા ગુરુ અને પોતાના—બન્નેના વિપુલ તપનો વિચાર મનમાં રાખીને, ભૃગુવંશીય વિપુલે ગુરુપત્નીની રક્ષા માટે મનથી પૂર્વોક્ત ઉપાય જ નિશ્ચિત કર્યો. હવે તેણે જે મહાન પ્રયત્ન કર્યો, તે હું કહું છું—સાંભળો.

Verse 55

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गव: । अन्वतिष्ठत्‌ परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव,पृथ्वीनाथ! इस तरह धर्मपर दृष्टि डाल, सम्पूर्ण वेद-शास्त्रोंपर विचार करके अपनी तथा गुरुकी प्रचुर तपस्याको दृष्टिमें रखते हुए भृूगुवंशी विपुलने गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये अपने मनसे उपर्युक्त उपाय ही निश्चित किया और इसके लिये जो महान्‌ प्रयत्न किया, वह बताता हूँ, सुनो--

ભીષ્મે કહ્યું—આ રીતે રક્ષાના વિષયમાં મનથી નિશ્ચય કરીને, તે ભાર્ગવે પરમ પ્રયત્ન હાથ ધર્યો. તે કેવી રીતે કર્યું, હે પાર્થિવ—સાંભળો.

Verse 56

स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्‌ भयम्‌ । छुरेकी धार, विष, सर्प और आग--ये सब विनाशके हेतु एक ओर और तरुणी स्त्रियाँ एक ओर। महाबाहो! पहले यह सारी प्रजा धार्मिक थी। यह हमने सुन रखा है। वे प्रजाएँ स्वयं देवत्वको प्राप्त हो जाती थीं। इससे देवताओंको बड़ा भय हुआ,गुरुपत्नी समासीनो विपुल: स महातपा: । उपासीनामनिन्‍न्द्याज्रीं कथाभि: समलो भयत्‌ “महा तपस्वी विपुल गुरुपत्नीके पास बैठ गये और पास ही बैठी हुई निर्दोष अंगोंवाली उस रुचिको अनेक प्रकारकी कथा-वार्ता सुनाकर अपनी बातोंमें लुभाने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—પૂર્વકાળમાં પ્રજા એટલી ધર્મનિષ્ઠ હતી કે તેઓ સ્વયં દેવત્વને પ્રાપ્ત થતા; તેથી દેવતાઓને મોટો ભય થયો. ત્યારે મહાતપસ્વી વિપુલ ગુરુપત્નીની પાસે બેઠો અને નજીક બેઠેલી નિર્દોષ અંગોવાળી રુચિને અનેક પ્રકારની કથા-વાર્તામાં લગાડી લલચાવા લાગ્યો.

Verse 57

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मिं संयोज्य रश्मिभि: । विवेश विपुल: कायमाकाशं पवनो यथा

ભીષ્મે કહ્યું—વિપુલે પોતાના નેત્રોની કિરણોને તેના બંને નેત્રોની કિરણો સાથે જોડીને, જેમ પવન આકાશમાં પ્રવેશે તેમ, તેના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 58

'फिर अपने दोनों नेत्रोंको उन्होंने उसके नेत्रोंकी ओर लगाया और अपने नेत्रोंकी किरणोंको उसके नेत्रोंकी किरणोंके साथ जोड़ दिया। फिर उसी मार्गसे आकाशमें प्रविष्ट होनेवाली वायुकी भाँति रुचिके शरीरमें प्रवेश किया” ।। लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । अविचेष्ट न्नतिष्ठद्‌ वै छायेवान्तर्हितो मुनि:,'वे लक्षणोंसे लक्षणोंमें और मुखके द्वारा मुखमें प्रविष्ट हो कोई चेष्टा न करते हुए स्थिर भावसे स्थित हो गये। उस समय अन्तर्हित हुए विपुल मुनि छायाके समान प्रतीत होते थे!

ભીષ્મે કહ્યું—લક્ષણને લક્ષણથી અને વદનને વદનથી જોડી, કોઈ પણ બાહ્ય ચેષ્ટા વિના તે સ્થિર રહ્યો. તે ક્ષણે અંતર્હિત થયેલા મુનિ વિપુલ છાયાની જેમ જણાતા હતા.

Verse 59

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्या: कलेवरम्‌ | उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुद्ध्यत

ત્યારે વિપુલએ ગુરુપત્નીના દેહને ટેકો આપી સ્થિર કર્યો અને તેની રક્ષામાં તત્પર રહી ત્યાં જ નિવાસ કર્યો; પરંતુ તેણીએ તેને (રક્ષક તરીકે) ઓળખ્યો નહીં.

Verse 60

“विपुल गुरुपत्नीके शरीरको स्तम्भित करके उसकी रक्षामें संलग्न हो वहीं निवास करने लगे। परंतु रुचिको अपने शरीरमें उनके आनेका पता न चला ।। यं काल॑ नागतो राजन्‌ गुरुस्तस्य महात्मन: । क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं काल॑ सो5भ्यरक्षत,“राजन! जबतक महात्मा विपुलके गुरु यज्ञ पूरा करके अपने घर नहीं लौटे तबतक विपुल इसी प्रकार अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा करते रहे”

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન, જ્યાં સુધી તે મહાત્મા ગુરુ યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને પોતાના ગૃહે પરત ન આવ્યા, ત્યાં સુધી વિપુલ એ જ રીતે સાવચેત રહી ગુરુપત્નીની રક્ષા કરતો ત્યાં જ રહ્યો.

Verse 66

निवेद्य मानसं चापि तृष्णीमासन्नधोमुखा: । शत्रुदमन! तब वे देवता ब्रह्माजीके पास गये और उनसे अपने मनकी बात निवेदन करके मुँह नीचे किये चुपचाप बैठ गये

ભીષ્મે કહ્યું—મનનો ભાવ નિવેદન કરીને તેઓ મૌન થયા અને મસ્તક નમાવી બેઠા રહ્યા. પછી તે દેવતાઓ બ્રહ્મા પાસે ગયા; અંતઃસ્થિત ચિંતા રજૂ કરીને તેઓ વિનયથી અધોમુખ થઈ શાંત બેઠા રહ્યા.

Verse 76

मानवानां प्रमोहार्थ कृत्या नार्योडसृजत्‌ प्रभु: । उन देवताओंके मनकी बात जानकर भगवान्‌ ब्रह्माने मनुष्योंको मोहमें डालनेके लिये कृत्यारूप नारियोंकी सृष्टि की

ભીષ્મે કહ્યું—દેવતાઓના મનની વાત જાણી પ્રભુ બ્રહ્માએ માનવોને મોહમાં નાખવા માટે કૃત્યારૂપ નારીઓની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 106

असज्जन्त प्रजा: सर्वा: कामक्रोधवशं गता: । वे मतवाली युवतियाँ कामलोलुप होकर पुरुषोंको सदा बाधा देती रहती हैं। देवेश्वर भगवान्‌ ब्रह्माने कामकी सहायताके लिये क्रोधको उत्पन्न किया। इन्हीं काम और क्रोधके वशीभूत होकर स्त्री और पुरुषरूप सारी प्रजा परस्पर आसक्त होती है

ભીષ્મે કહ્યું—સમસ્ત પ્રજા કામ અને ક્રોધના વશમાં જઈ આસક્ત થાય છે. કામને સહાય કરવા દેવેશ્વર બ્રહ્માએ ક્રોધને ઉત્પન્ન કર્યો; અને કામ-ક્રોધના આધિન થઈ સ્ત્રી-પુરુષરૂપ સમગ્ર પ્રજા પરસ્પર આસક્તિમાં બંધાય છે.

Verse 126

दुर्वग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्य: प्रजापति: । स्त्रियोंके लिये किन्‍्हीं वैदिक कर्मोंके करनेका विधान नहीं है। यही धर्मशास्त्रकी व्यवस्था है। स्त्रियाँ इन्द्रियशून्य हैं अर्थात्‌ वे अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेमें असमर्थ हैं। शास्त्रज्ञाससे रहित हैं और असत्यकी मूर्ति हैं। ऐसा उनके विषयमें श्रुतिका कथन है। प्रजापतिने स्त्रियोंको शय्या, आसन, अलंकार, अन्न, पान, अनार्यता, दुर्वचन, प्रियता तथा रति प्रदान की है

ભીષ્મે કહ્યું—પ્રજાપતિએ સ્ત્રીઓને દુર્વચનભાવ અને રતિ પણ આપી. સ્ત્રીઓ માટે વૈદિક કર્મો કરવાનું વિધાન નથી—આ જ ધર્મશાસ્ત્રની વ્યવસ્થા છે. તેઓ ઇન્દ્રિય-નિગ્રહમાં અસમર્થ, શાસ્ત્રજિજ્ઞાસાથી રહિત અને અસત્યની મૂર્તિ છે—એવું તેમના વિષે શ્રુતિનું વચન કહેવાય છે. ફરી કહેવામાં આવ્યું છે કે પ્રજાપતિએ સ્ત્રીઓને શય્યા, આસન, અલંકાર, અન્ન, પાન, અનાર્યતા, દુર્વચન, પ્રિયતા તથા રતિ પ્રદાન કરી.

Verse 136

अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह । तात! लोकस्रष्टा ब्रह्मा-जैसा पुरुष भी स्त्रियोंकी किसी प्रकार रक्षा नहीं कर सकता, फिर साधारण पुरुषोंकी तो बात ही क्या

ભીષ્મે કહ્યું—તાત! જો વિશ્વકર્તા બ્રહ્મા જેવો પુરુષ પણ સ્ત્રીઓનું સર્વથા રક્ષણ કરી ન શકે, તો આ લોકમાં સામાન્ય પુરુષો શું કરી શકે?

Verse 143

न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयता: । वाणीके द्वारा एवं वध और बन्धनके द्वारा रोककर अथवा नाना प्रकारके क्लेश देकर भी स्त्रियोंकी रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि वे सदा असंयमशील होती हैं

ભીષ્મે કહ્યું—સ્ત્રીઓનું રક્ષણ (અર્થાત્‌ પહેરાથી આચરણને બાંધી રાખવું) શક્ય નથી; કારણ કે તેઓ સદા અસંયમી કહેવાય છે. વાણીથી રોકીને, દંડનો ભય બતાવીને, વધ કે બંધન દ્વારા, અથવા નાનાપ્રકારના ક્લેશ આપી પણ તેમનું આચરણ સાચે સુરક્ષિત કરી શકાતું નથી.

Verse 153

यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन गुरुस्त्रिया: । पुरुषसिंह! पूर्वकालमें मैंने यह सुना था कि प्राचीनकालमें महात्मा विपुलने अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा की थी। कैसे की? यह मैं तुम्हें बता रहा हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—પુરુષસિંહ! મેં પ્રાચીન કાળથી સાંભળ્યું છે કે પહેલાં મહાત્મા વિપુલે પોતાના ગુરુની પત્નીનું રક્ષણ કર્યું હતું. તેણે કેવી રીતે રક્ષણ કર્યું—તે હું તને કહું છું.

Verse 166

तस्य भार्या रुचिनाम रूपेणासदृशी भुवि । पहलेकी बात है, देवशर्मा नामके एक महा-भाग्यशाली ऋषि थे। उनके रुचि नामवाली एक स्त्री थी जो इस पृथ्वीपर अद्वितीय सुन्दरी थी

ભીષ્મે કહ્યું—તેની પત્નીનું નામ રૂચિ હતું; રૂપમાં તે પૃથ્વી પર અદ્વિતીય હતી. પહેલાં દેવશર્મા નામના એક મહાભાગ્યશાળી મુનિ હતા; તેમની રૂચિ નામની પત્ની આ ધરતી પર અનન્ય સુંદર હતી.

Verse 196

तस्माद्‌ बलेन भार्याया रक्षणं स चकार ह । वे यह भी जानते थे कि इन्द्र बड़ा ही पर-स्त्रीलम्पट है, इसलिये वे अपनी स्त्रीकी उनसे यत्नपूर्वक रक्षा करते थे

અતએવ તેણે પોતાની સમગ્ર શક્તિથી પત્નીની રક્ષા કરવાનો ભાર લીધો. ઇન્દ્ર પરસ્ત્રીલંપટ છે એમ જાણીને તે તેની અત્યંત યત્નપૂર્વક અને સાવધાનીથી સતત રક્ષા કરતો હતો।

Verse 206

भार्यासंरक्षणं कार्य कथं स्यादित्यचिन्तयत्‌ । तात! एक समय ऋषिने यज्ञ करनेका विचार किया। उस समय वे यह सोचने लगे कि 'यदि मैं यज्ञमें लग जाऊँ तो मेरी स्त्रीकी रक्षा कैसे होगी'

તે વિચારવા લાગ્યો—‘પત્નીની રક્ષા કરવી કર્તવ્ય છે; તે કેવી રીતે થશે?’ એક વખત તે ઋષિએ યજ્ઞ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. ત્યારે તેણે મનમાં વિચાર્યું—‘જો હું યજ્ઞકર્મમાં સંપૂર્ણ લાગી જાઉં, તો મારી પત્નીની રક્ષા કેવી રીતે થશે?’

Verse 216

आहृय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्‌ । फिर उन महा तपस्वीने मन-ही-मन उसकी रक्षाका उपाय सोचकर अपने प्रिय शिष्य भगुवंशी विपुलको बुलाकर कहा--

પછી તે મહાતપસ્વીએ મનમાં રક્ષાનો ઉપાય વિચારી પોતાના પ્રિય શિષ્ય ભૃગુવંશીય વિપુલને બોલાવી કહ્યું।

Verse 223

यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्‌ । देवशर्मा बोले--वत्स! मैं यज्ञ करनेके लिये जाऊँगा। तुम मेरी इस पत्नी रुचिकी यत्नपूर्वक रक्षा करना; क्‍योंकि देवराज इन्द्र सदा इसे प्राप्त करनेकी चेष्टामें लगा रहता है

‘કારણ કે તે તેને સદા ઇચ્છે છે, તેથી તું યથાશક્તિ તેની રક્ષા કર.’ દેવશર્મા બોલ્યા—‘વત્સ! હું યજ્ઞ માટે જઈ રહ્યો છું. તું મારી પત્ની રુચિકીની અત્યંત યત્નથી રક્ષા કર; કેમ કે દેવરાજ ઇન્દ્ર સદા તેને પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્નશીલ રહે છે.’

Verse 231

रक्षाविधानं मनसा स संचिन्त्य महातपा:

તે મહાતપસ્વીએ મનમાં રક્ષણની યોગ્ય રીત વિચારપૂર્વક નક્કી કરી. પછી તે ધૈર્ય અને યત્ન સાથે આગળ વધ્યો—રક્ષણનું કાર્ય આવેગથી નહીં, પરંતુ વિચાર, સંયમ અને ધર્મબુદ્ધિથી થવું જોઈએ, એમ દર્શાવતાં।

Verse 236

स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम । भुगुश्रेष्ठ! तुम्हें इन्द्रकी ओरसे सदा सावधान रहना चाहिये; क्योंकि वह अनेक प्रकारके रूप धारण करता है

ભૃગુશ્રેષ્ઠ! તે ખરેખર અનેક પ્રકારનાં રૂપ ધારણ કરે છે. તેથી ઇન્દ્ર પ્રત્યે સદા સાવધાન રહેજે; કારણ કે તે વિવિધ વેશ ધારણ કરવામાં નિપુણ છે.

Verse 403

देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम | भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर महाभाग देवशर्मा मुनि यज्ञ करनेके लिये चले गये

પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મહાભાગ મુનિ દેવશર્મા આમ કહી યજ્ઞ કરવા માટે પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 413

रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्‌ | गुरुकी बात सुनकर विपुल बड़ी चिन्तामें पड़ गये और महाबली देवराजसे उस स्त्रीकी बड़ी तत्परताके साथ रक्षा करने लगे

ત્યારે મહાબલી દેવરાજે પરમ રક્ષા સ્થાપી. ગુરુની વાત સાંભળીને તે અત્યંત ચિંતામાં પડ્યો અને તે સ્ત્રીનું બહુ તત્પરતાથી રક્ષણ કરવા લાગ્યો.

Verse 436

उटजं वा तथा हास्य नानाविधसरूपता । “कुटी या आश्रमके दरवाजोंको बंद करके भी पाकशासन इन्द्रका आना नहीं रोका जा सकता; क्योंकि वे कई प्रकारके रूप धारण करते हैं

કુટી હોય કે બીજું કોઈ નિવાસ—આશ્રમના દ્વાર બંધ કરી દઈએ તોય વજ્રધારી દેવાધિપતિ ઇન્દ્રનું આવવું રોકી શકાતું નથી; કારણ કે તે અનેક પ્રકારનાં રૂપ ધારણ કરી શકે છે.

Verse 443

तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येडहमद्य वै । सम्भव है, इन्द्र वायुका रूप धारण करके आये और गुरुपत्नीको दूषित कर डाले; इसलिये आज मैं रुचिके शरीरमें प्रवेश करके रहूँगा

અતએવ આજે હું આ રૂચિમાં પ્રવેશ કરીને અહીં જ રહીશ. શક્ય છે કે ઇન્દ્ર અને વાયુ કોઈ રૂપ ધારણ કરીને આવી ગુરુપત્નીને દૂષિત કરી નાખે; તેથી હું અંદર રહીને રક્ષા કરીશ.

Verse 473

शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्‌ दिव्यज्ञानो महातपा: । “मैं गुरुपत्नीकी रक्षा करनेके लिये अपने सम्पूर्ण अंगोंसे इसके सम्पूर्ण अंगोंमें समा जाऊँगा। यदि आज मेरे गुरुजी अपनी इस पत्नीको किसी पर-पुरुषद्वारा दूषित हुई देख लेंगे तो कुपित होकर मुझे निस्संदेह शाप दे देंगे; क्योंकि वे महा तपस्वी गुरु दिव्यज्ञानसे सम्पन्न हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—“ક્રોધમાં તે દિવ્યજ્ઞાનસંપન્ન મહાતપસ્વી ગુરુ નિઃસંદેહ મને શાપ આપશે. ગુરુપત્નીની રક્ષા કરવા માટે મેં નક્કી કર્યું છે કે મારા સર્વ અંગોથી તેના સર્વ અંગોમાં હું લય થઈ જાઉં, જેથી બીજો કોઈ પુરુષ તેને દૂષિત ન કરી શકે. આજે જો મારા પૂજ્ય ગુરુ પોતાની પત્નીને પરપુરુષ દ્વારા કલુષિત થયેલી જોઈ લેશે, તો કુપિત થઈ નિશ્ચિત જ મને શાપ આપશે; કારણ કે તેઓ મહાતપસ્વી અને દિવ્યજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ છે.”

Verse 496

यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्य स्यात्‌ कृतं मया । “यहाँ गुरुने जो आज्ञा दी है, उसका पालन मुझे अवश्य करना चाहिये। यदि मैं ऐसा कर सका तो मेरे द्वारा यह एक आश्चर्यजनक कार्य सम्पन्न होगा

ભીષ્મ બોલ્યા—“જો હું આ કરી શકું, તો તે મારા દ્વારા કરાયેલું એક આશ્ચર્યજનક કાર્ય થશે. આજે અહીં ગુરુએ જે આજ્ઞા આપી છે, તેનું પાલન મને અવશ્ય કરવું જોઈએ; જો હું તેને પૂર્ણ કરી શકું, તો તે મારી તરફથી એક અસાધારણ કૃત્ય ગણાશે.”