Adhyaya 42
Vipula’s Guru-Obedience, Divine Flowers, and the Peril of Others’ Oaths (विपुलोपाख्यानम्—पुष्पप्राप्तिः शपथ-प्रसङ्गश्च)
Upa-parva: Dāna–Dharma Exempla: The Episode of Vipula and the Divine Flowers (Book 13, Adhyāya 42)
Bhīṣma narrates that Vipula, having performed severe tapas in accordance with his guru’s command, becomes confident in his merit and moves about acclaimed. In the same timeframe, Ruci (associated with wealth and giving) encounters divine, fragrant flowers that have fallen near an āśrama from a celestial woman passing through the sky. Ruci gathers them, is invited onward, and the kinship network is clarified: her elder sister Prabhāvatī is married to Citraratha of Aṅga. When the flowers are noticed, the matter is reported, and the ascetic Devaśarman instructs Vipula to retrieve such flowers. Vipula obeys without deliberation, goes to the place where the blossoms fell, and collects the divine, unfading, fragrant flowers—framed as attained through his tapas. Returning swiftly toward Campā to deliver them to his guru, Vipula witnesses a human couple engaged in a circular contest and quarrel about who is moving faster; their rivalry escalates into an oath that invokes Vipula’s post-mortem destiny as a punitive benchmark for whoever lies. Vipula becomes distressed, interpreting the invocation as a potential contamination of his karmic trajectory. He then sees gamblers similarly making a vow that anyone acting unfairly through greed should attain Vipula’s otherworldly fate. Vipula, unable to locate prior wrongdoing, burns inwardly with anxiety over being named in others’ speech-acts, reflecting that even strict austerity can be burdened by social discourse. After many days of rumination, he concludes he had earlier committed a fault by not speaking truthfully to his guru through deceptive sign-making, and he proceeds to Campā, offers the flowers to the guru, and worships him according to rule—reasserting disciplined submission as the stabilizing axis of dharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर लोक-प्रसिद्ध सत्य को सामने रखकर प्रश्न उठाते हैं—पुरुष बार-बार स्त्रियों में क्यों आसक्त होते हैं, और स्त्रियाँ भी पुरुषों में ही क्यों रजती हैं; इस पारस्परिक आकर्षण के भीतर कौन-सा नियम, कौन-सा भय और कौन-सी मर्यादा काम करती है? → प्रश्न तीखा होता जाता है: ‘पुरुष स्त्रियों का संग क्यों करते हैं? स्त्रियाँ किनमें रजती हैं और फिर क्यों विरजती हैं?’ साथ ही स्त्री-स्वभाव के विषय में प्रचलित कथनों/नीतिवचनों का भार बढ़ता है—सम्मान पाने पर भी मन को विकृत कर देना, अवसर देखकर प्रिय-अप्रिय को वाणी से साध लेना, और सत्य-असत्य को उलट देने जैसी बातें शंका को और गहरा करती हैं। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘जिनके विषय में यह कहा गया कि वे झूठ को सच और सच को झूठ ठहरा देती हैं, ऐसी स्त्रियों की रक्षा (संरक्षा) पुरुष कैसे करें?’ यह क्षण अध्याय को ‘आकर्षण’ से उठाकर ‘रक्षा, मर्यादा और नीति’ के कठोर धरातल पर ले आता है। → उत्तर-परंपरा (नीतिशास्त्रीय निष्कर्षों और आचार्य-वचनों के संकेत) के सहारे यह स्थापित किया जाता है कि स्त्री-पुरुष संबंध केवल काम-आकर्षण नहीं, बल्कि बुद्धि, वाणी, सम्मान, तिरस्कार, और काल-योग (समय/परिस्थिति) से संचालित एक सूक्ष्म सामाजिक-धर्मिक तंत्र है; इसलिए ‘रक्षा’ का अर्थ केवल नियंत्रण नहीं, बल्कि विवेक, मर्यादा, और उचित सम्मान-व्यवहार की नीति भी है। → स्त्री-स्वभाव पर उठी शंकाओं के बाद अगला स्वाभाविक प्रश्न खुला रह जाता है—व्यवहार में कौन-सी ठोस मर्यादाएँ/नीतियाँ अपनाकर गृहस्थ-धर्म और स्त्री-रक्षा दोनों सुरक्षित हों?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा सं: एकोनचत्वारिशोड ध्याय: स्त्रियोंकी रक्षाके विषयमें युधिष्ठिरका प्रश्न युधिछिर उवाच इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्षणश: । मोहेन परमाविष्टा देवसृष्टेन पार्थिव,युधिष्ठिर बोले--पृथ्वीनाथ! संसारके ये मनुष्य विधाताद्वारा उत्पन्न किये गये महान् मोहसे आविष्ट हो सदा ही स्त्रियोंमें आसक्त होते हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભૂપતિ! આ લોકમાં મનુષ્યો વારંવાર સ્ત્રીઓમાં આસક્ત થાય છે. વિધાતાએ સર્જેલા એવા પ્રબળ મોહથી પરમ રીતે આવૃત થઈ તેઓ ફરી ફરી એ જ આકર્ષણ તરફ ખેંચાય છે।
Verse 2
स्त्रियश्न पुरुषेष्वेव प्रत्यक्ष लोकसाक्षिकम् | अतन्र मे संशयस्तीव्रो हृदि सम्परिवर्तते,इसी तरह स्त्रियाँ भी पुरुषोंमें ही आसक्त होती हैं। यह बात प्रत्यक्ष देखी जाती है और लोग इसके साक्षी हैं। इस बातको लेकर मेरे मनमें भारी संदेह खड़ा हो गया है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—એ જ રીતે સ્ત્રીઓ પણ પુરુષોમાં જ આસક્ત થાય છે; આ વાત પ્રત્યક્ષ છે અને લોક પોતે તેનો સાક્ષી છે. તેથી મારા હૃદયમાં એક તીવ્ર સંશય વારંવાર ફરતો રહે છે।
Verse 3
कथमासां नरा: सड़ू कुर्वते कुरुनन्दन । स्त्रियो वा केषु रज्यन्ते विरज्यन्ते च ता: पुन:,कुरुनन्दन! पुरुष क्यों इन स्त्रियोंका संग करते हैं? अथवा स्त्रियाँ भी किस निमित्तसे पुरुषोंमें अनुरक्त एवं विरक्त होती हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે કુરુનંદન! પુરુષો કયા કારણોથી સ્ત્રીઓનો સંગ કરે છે? અને સ્ત્રીઓ પણ કયા નિમિત્તે પુરુષોમાં રાગ પામે છે તથા પછી ફરી કયા કારણે વિરાગ પામે છે?
Verse 4
इति ता: पुरुषव्यापत्र कथं शक््यास्तु रक्षितुम् । प्रमदा: पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमहसि
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“જો સ્ત્રીઓ પુરુષોથી ઉપજતા આવા જોખમોને આમ સામનો કરતી હોય, તો આ લોકમાં પુરુષ તેમને ખરેખર કેવી રીતે રક્ષી શકે? કૃપા કરીને મને આ સમજાવો.”
Verse 5
पुरुषसिंह! पुरुष यौवनसे उन्मत्त स्त्रियोंकी रक्षा कैसे कर सकता है? यह विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें ।। एता हि रममाणास्तु वज्चयन्तीह मानवान् । न चासां मुच्यते कश्चित् पुरुषो हस्तमागत:,ये रमण करती हुई भी यहाँ पुरुषोंको ठगती रहती हैं। इनके हाथमें आया हुआ कोई भी पुरुष इनसे बचकर नहीं जा सकता
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“હે પુરુષસિંહ! યૌવનના મદમાં ઉન્મત્ત બનેલી સ્ત્રીઓથી પુરુષ પોતાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકે? કૃપા કરીને વિસ્તારે કહો. કારણ કે પ્રેમક્રીડામાં રમતાં રમતાં પણ તેઓ અહીં પુરુષોને છેતરે છે; અને તેમના હાથમાં આવી ગયેલો કોઈ પુરુષ સહેલાઈથી છૂટી શકતો નથી।”
Verse 6
गावो नवतृणानीव गृह्नन्त्येता नवं नवम् | शम्बरस्य च या माया माया या नमुचेरपि
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“આ (છળની કળાઓ) વારંવાર નવી નવી રીતે અપનાવવામાં આવે છે—જેમ ગાયો નવું ઘાસ વારંવાર લે છે. શંબરની માયા પણ એવી જ હતી અને નમુચીની માયા પણ એવી જ હતી।”
Verse 7
हसन्तं प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्ति च
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“કોઈ હસે તો એ પણ હસે છે; અને કોઈ રડે તો એ પણ સાથે રડે છે।”
Verse 8
उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पति:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—“ઉશના (શુક્રાચાર્ય) જે શાસ્ત્ર જાણે છે, અને બૃહસ્પતિ પણ જે શાસ્ત્ર જાણે છે—”
Verse 9
स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तास्तु रक्ष्या: कथं नरै: । जिस नीतिशास्त्रको शुक्राचार्य जानते हैं, जिसे बृहस्पति जानते हैं, वह भी स्त्रीकी बुद्धिसे बढ़कर नहीं है। ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष कैसे कर सकते हैं ।। ८ $ ।। अनुतं सत्यमित्याहुः सत्यं चापि तथानृतम्
સ્ત્રીબુદ્ધિથી વિશેષ કંઈ નથી; તો પુરુષો તેમની રક્ષા કેવી રીતે કરી શકે? શુક્રાચાર્ય અને બૃહસ્પતિ જાણે તે નીતિશાસ્ત્ર પણ સ્ત્રીબુદ્ધિથી વધારું નથી—એવી સ્ત્રીઓની રક્ષા પુરુષો કેવી રીતે કરશે?
Verse 10
स्त्रीणां बुद्ध्यर्थनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन्
હે શત્રુહન! સ્ત્રીઓની બુદ્ધિના હેતુ અને તેની કાર્યપદ્ધતિને બહાર કાઢી સ્પષ્ટ કરવાની જરૂરિયાતથી જ અર્થશાસ્ત્રો પ્રચલિત થયા છે.
Verse 11
सम्पूज्यमाना: पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृषु
પુરુષો દ્વારા વારંવાર સન્માનિત થવાથી તેઓ પુરુષો પ્રત્યે મનને વિકૃત કરી લે છે.
Verse 12
इमा: प्रजा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्,महाबाहो! हमने सुन रखा है कि ये स्त्रीरूपिणी प्रजाएँ बड़ी धार्मिक होती हैं (जैसा कि सावित्री आदिके जीवनसे प्रत्यक्ष हो चुका है); फिर भी ये स्त्रियाँ सम्मानित हों या असम्मानित, सदा ही पुरुषोंके मनमें विकार उत्पन्न करती रहती हैं। उनकी रक्षा कौन कर सकता है? यही मेरे मनमें महान् संशय है
હે મહાબાહો! અમે સાંભળ્યું છે કે આ સ્ત્રીરૂપિણી પ્રજાઓ સ્વભાવથી ધર્મનિષ્ઠ હોય છે; છતાં તેઓ સન્માનિત હોય કે અપમાનિત—સદા પુરુષોના મનમાં વિકૃતિ ઊભી કરે છે. તો તેમની સાચી રક્ષા કોણ કરી શકે? આ જ મારા મનમાં મહાન સંશય છે.
Verse 13
सत्कृतासत्कृताश्चापि विकुर्वन्ति मन: सदा । कस्ता: शक्तो रक्षितुं स्थादिति मे संशयो महान्,महाबाहो! हमने सुन रखा है कि ये स्त्रीरूपिणी प्रजाएँ बड़ी धार्मिक होती हैं (जैसा कि सावित्री आदिके जीवनसे प्रत्यक्ष हो चुका है); फिर भी ये स्त्रियाँ सम्मानित हों या असम्मानित, सदा ही पुरुषोंके मनमें विकार उत्पन्न करती रहती हैं। उनकी रक्षा कौन कर सकता है? यही मेरे मनमें महान् संशय है
સ્ત્રીઓ સન્માનિત હોય કે અપમાનિત—સદા મનમાં વિકૃતિ ઊભી કરે છે. તો તેમની રક્ષા કરવા કોણ સમર્થ છે? આ જ મારો મહાન સંશય છે.
Verse 14
तथा ब्रूहि महाभाग कुरूणां वंशवर्धन । यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदाचन ।। कर्तु वा कृतपूर्व वा तन्मे व्याख्यातुमहसि,महाभाग! कुरुकुलवर्धन! कुरुश्रेष्ठ] यदि किसी प्रकार कभी भी उनकी रक्षा की जा सके तो वह बताइये। यदि किसीने पहले कभी किसी स्त्रीकी रक्षा की हो तो वह कथा भी मुझे विस्तारके साथ बताइये
અતએવ, હે મહાભાગ, કુરુવંશવર્ધન! કહો—જો ક્યારેક કોઈ રીતે તે સ્ત્રીઓનું રક્ષણ શક્ય હોય, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તો તેનો ઉપાય મને સમજાવો. અને જો અગાઉ કદી આવી રક્ષા કરવામાં આવી હોય, તો તે પૂર્વદૃષ્ટાંત પણ મને વિસ્તારે કહો.
Verse 38
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पंचचूडा और नारदका संवादविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં પંચચૂડા અને નારદના સંવાદવિષયક અડત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 39
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्त्रीस्वभावकथने एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં દાનધર્મપર્વ અંતર્ગત સ્ત્રીસ્વભાવકથનવિષયક ઓગણચાલીસમો અધ્યાય.
Verse 63
बले: कुम्भीनसे श्वैव सर्वास्ता योषितो विदु: । जैसे गौएँ नयी-नयी घास चरती हैं, उसी प्रकार ये नारियाँ नये-नये पुरुषको अपनाती रहती हैं। शम्बरासुरकी जो माया है तथा नमुचि, बलि और कुम्भीनसीकी जो मायाएँ हैं, उन सबको ये युवतियाँ जानती हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ સ્ત્રીઓ બલિ, કુંભીનસ, શમ્બર અને નમુચિ વગેરેની માયાવિદ્યાઓ સારી રીતે જાણે છે એમ કહેવાય છે. જેમ ગાયો નવી-નવી ઘાસ ચરતી રહે છે, તેમ આ યોષિતો નવા-નવા પુરુષોને અપનાવતી રહે છે—એવું કહે છે.
Verse 73
अप्रियं प्रियवाक्यैश्न गृह्लते कालयोगत: । पुरुषको हँसते देख ये स्त्रियाँ जोर-जोरसे हँसती हैं। उसे रोते देख स्वयं भी फूट- फ़ूटकर रोने लगती हैं और अवसर आनेपर अप्रिय पुरुषको प्रिय वचनोंद्वारा अपना लेती हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—કાળ અને અવસરના યોગે સ્ત્રીઓ પ્રિય વચનો દ્વારા અપ્રિય પુરુષને પણ પોતાના વશમાં કરી લે છે. પુરુષને હસતો જોઈ તેઓ જોરથી હસે છે; તેને રડતો જોઈ પોતે પણ ફૂટ-ફૂટીને રડે છે. અને અવસર મળતાં મીઠી વાણીથી અનનુકૂળને પણ પોતાનો બનાવી લે છે.
Verse 96
इति यास्ता: कथं वीर संरक्ष्या: पुरुषैरिह । वीर! जिनके झूठको भी सच और सचको भी झूठ बताया गया है, ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष यहाँ कैसे कर सकते हैं?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે વીર! જેમના અસત્યને પણ સત્ય અને સત્યને પણ અસત્ય કહી જાહેર કરવામાં આવે છે, એવી સ્ત્રીઓનું રક્ષણ પુરુષો અહીં કેવી રીતે કરી શકે?
Verse 103
बृहस्पतिप्रभृतिभिरमर्मन्ये सद्धि: कृतानि वै । शत्रुघाती नरेश! मुझे तो ऐसा लगता है कि स्त्रियोंकी बुद्धिमें जो अर्थ भरा है, उसीका निष्कर्ष (सारांश) लेकर बृहस्पति आदि सत्पुरुषोंने नीतिशास्त्रोंकी रचना की है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે શત્રુઘાતી નરેશ! મને તો દૃઢ લાગે છે કે સ્ત્રીઓની બુદ્ધિમાં રહેલા અર્થ અને વ્યવહારિક પ્રજ્ઞાનો સાર કાઢીને જ બૃહસ્પતિ વગેરે સત્પુરુષોએ નીતિશાસ્ત્રોની રચના કરી છે.
Verse 116
अपास्ताश्च तथा राजन् विकुर्वन्ति मनः स्त्रिय: । नरेश्वर! पुरुषोंद्वारा सम्मानित होनेपर भी ये रमणियाँ उनका मन विकृत कर देती हैं और उनके द्वारा तिरस्कृत होनेपर भी उनके मनमें विकार उत्पन्न कर देती हैं
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે નરેશ! સ્ત્રીઓ બંને રીતે મનને વિકૃત કરે છે. પુરુષો તેમને માન આપે ત્યારે પણ આ રમણીઓ મનને અસ્થિર કરે છે; અને તેઓ દ્વારા તિરસ્કૃત થાય ત્યારે પણ મનમાં વિકાર જગાવે છે.
Frequently Asked Questions
Vipula’s disciplined merit is challenged not by his own overt action but by being used as a reference-point in others’ competitive oaths; the tension lies in how speech-acts can create perceived karmic exposure and moral anxiety for an uninvolved party.
Austerity and achievement do not substitute for vigilance in truthfulness and humility; dharma is stabilized through correct relation to the guru and careful speech, especially when social discourse attempts to instrumentalize another person’s destiny.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary is implicit—ethical speech and guru-aligned conduct protect one’s moral trajectory, while reckless oath-making illustrates avoidable social harm.