Adhyaya 34

Verse 1

ऑपन--माज बछ। जि एकत्रिशो< ध्याय: नारदजीके द्वारा पूजनीय पुरुषोंके लक्षण तथा उनके आदर-सत्कार और पूजनसे प्राप्त होनेवाले लाभका वर्णन युधिछिर उवाच के पूज्या वै त्रिलोकेडस्मिन्‌ मानवा भरतर्षभ । विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्पामि कथ्यत:,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ! इन तीनों लोकोंमें कौन-कौन-से मनुष्य पूज्य होते हैं? यह विस्तार-पूर्वक बताइये। आपकी बातें सुनते-सुनते मुझे तृप्ति नहीं होती है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ ત્રિલોકમાં કયા કયા મનુષ્યો ખરેખર પૂજ્ય છે? કૃપા કરીને વિગતે કહો; તમારી વાતો સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 2

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ | नारदस्य च संवाद वासुदेवस्य चोभयो:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें विज्ञ पुरुष देवर्षि नारद और भगवान्‌ श्रीकृष्णके संवादरूप इस इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું— યુધિષ્ઠિર! આ વિષયમાં પણ જ્ઞાનીજન એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે—દેવર્ષિ નારદ અને વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) બંનેનો સંવાદ।

Verse 3

नारदं प्राउ्जलिं दृष्टवा पूजयान द्विजर्षभान्‌ । केशव: परिपप्रच्छ भगवन्‌ कान्‌ नमस्यसि,एक समयकी बात है, देवर्षि नारदजी हाथ जोड़कर उत्तम ब्राह्मणोंकी पूजा कर रहे थे। यह देखकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने पूछा--“भगवन्‌! आप किनको नमस्कार कर रहे हैं?

ભીષ્મે કહ્યું— એક વખત દેવર્ષિ નારદ હાથ જોડીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતા હતા. તે જોઈ કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)એ પૂછ્યું—“ભગવન્! તમે કોને નમસ્કાર કરો છો?”

Verse 4

बहुमानपरस्तेषु भगवन्‌ यान्‌ नमस्यसि । शव्यं चेच्छोतुमस्माभिर््रह्वेतद्‌ धर्मवित्तम,'प्रभो! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ नारदजी! आपके हृदयमें जिनके प्रति बहुत बड़ा आदर है तथा आप भी जिनके सामने मस्तक झुकाते हैं, वे कौन हैं? यदि हमें सुनाना उचित समझें तो आप उन पूज्य पुरुषोंका परिचय दीजिये”

ભીષ્મે કહ્યું— “પ્રભુ! જેમના પ્રત્યે તમારા હૃદયમાં મહાન આદર છે અને જેમને તમે પોતે નમો છો, તેઓ કોણ છે? જો અમારે સાંભળવું યોગ્ય માનો, તો હે ધર્મજ્ઞ! આ ગૂઢ વિષય કહો અને તે પૂજ્ય પુરુષોનો પરિચય આપો.”

Verse 5

नारद उवाच शृणु गोविन्द यानेतान्‌ पूजयाम्यरिमर्दन । त्वत्तोडन्य: कः पुमॉल्लोके श्रोतुमेतदिहाहति,नारदजीने कहा--शत्रुमर्दन गोविन्द! मैं जिनका पूजन करता हूँ उनका परिचय सुननेके लिये इस संसारमें आपसे बढ़कर दूसरा कौन पुरुष अधिकारी है?

નારદે કહ્યું— હે શત્રુમર્દન ગોવિંદ! હું જેમનું પૂજન કરું છું તેમનો પરિચય સાંભળો. આ લોકમાં તમારાથી વધીને બીજો કયો પુરુષ છે, જે અહીં આ વર્ણન સાંભળવા યોગ્ય હોય?

Verse 6

वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम्‌ | स्थाणुं स्कन्दं तथा लक्ष्मी विष्णु ब्रह्माणमेव च

નારદે કહ્યું—વરুণ, વાયુ, આદિત્ય (સૂર્ય), પર્જન્ય, જાતવેદસ (અગ્નિ), સ્થાણુ (શિવ), સ્કંદ તથા લક્ષ્મી—અને વિષ્ણુ તથા બ્રહ્મા—એ સૌનું સ્મરણ-પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 7

वाचस्पतिं चन्द्रमसमप: पृथ्वीं सरस्वतीम्‌ | सततं ये नमस्यन्ति तान्‌ नमस्याम्यहं विभो

નારદે કહ્યું—હે પ્રભુ! જે લોકો વાચસ્પતિ, ચંદ્ર, જળ, પૃથ્વી અને સરસ્વતીને સતત નમસ્કાર કરે છે, હું પણ એવા પૂજ્યજનને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 8

जो लोग वरुण, वायु, आदित्य, पर्जन्य, अग्नि, रुद्र, स्वामी कार्तिकेय, लक्ष्मी, विष्णु, ब्रह्मा, बृहस्पति, चन्द्रमा, जल, पृथ्वी और सरस्वतीको सदा प्रणाम करते हैं, प्रभो! मैं उन्हीं पूज्य पुरुषोंको मस्तक झुकाता हूँ ।। तपोधनान्‌ वेदविदो नित्यं वेदपरायणान्‌ | महाहनि्‌ वृष्णिशार्दूल सदा सम्पूजयाम्यहम्‌,वृष्णिसिंह! तपस्या ही जिनका धन है, जो वेदोंके ज्ञाता तथा वेदोक्त धर्मका ही आश्रय लेनेवाले हैं, उन परम पूजनीय पुरुषोंकी ही मैं सदा पूजा करता रहता हूँ

નારદે કહ્યું—જે લોકો વરুণ, વાયુ, આદિત્ય, પર્જન્ય, અગ્નિ, રુદ્ર, સ્કંદ (કાર્તિકેય), લક્ષ્મી, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, બૃહસ્પતિ, ચંદ્ર, જળ, પૃથ્વી અને સરસ્વતીને સદા પ્રણામ કરે છે—હે પ્રભુ! હું એવા પૂજ્ય પુરુષોને મસ્તક નમાવું છું. હે વೃಷ્ણિશાર્દૂલ, હે મહાબાહો! જેમનું ધન તપ છે, જે વેદવિદ છે અને વેદોક્ત ધર્મમાં નિત્ય પરાયણ છે, એવા તપોધનોને હું સદા પૂજું છું.

Verse 9

अभुकक्‍त्वा देवकार्याणि कुर्वते येडविकत्थना: । संतुष्ट श्च क्षमायुक्तास्तान्‌ नमस्याम्यहं विभो,प्रभो! जो भोजनसे पहले देवताओंकी पूजा करते, अपनी झूठी बड़ाई नहीं करते, संतुष्ट रहते और क्षमाशील होते हैं, उनको मैं प्रणाम करता हूँ

નારદે કહ્યું—હે પ્રભુ! જે લોકો ભોજન પહેલાં દેવકાર્ય (દેવપૂજન) કરે છે, ખોટી બડાઈ નથી કરતા, સંતોષમાં રહે છે અને ક્ષમાશીલ હોય છે—હું તેમને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 10

सम्यग्‌ यजन्ति ये चेष्टी: क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रिया: । सत्यं धर्म क्षितिं गाश्न॒ तान्‌ नमस्यामि यादव,यदुनन्दन! जो विधिपूर्वक यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं, जो क्षमाशील, जितेन्द्रिय और मनको वशमें करनेवाले हैं और सत्य, धर्म, पृथ्वी तथा गौओंकी पूजा करते हैं, उन्हींको मैं प्रणाम करता हूँ

નારદે કહ્યું—હે યાદવ! જે લોકો વિધિપૂર્વક યજ્ઞો અને ઇષ્ટિઓ કરે છે, જે ક્ષમાશીલ, દાંત અને જિતેન્દ્રિય છે, તથા સત્ય, ધર્મ, પૃથ્વી અને ગાયોની પૂજા કરે છે—હું તેમને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 11

ये वै तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशना: । असंचया: क्रियावन्तस्तान्‌ नमस्यामि यादव

હે યાદવ! જે વનમાં રહી મૂળ-ફળ ખાઈ તપશ્ચર્યામાં રત રહે છે, કોઈ સંગ્રહ રાખતા નથી અને નિયમિત કર્મોમાં નિષ્ઠાવાન છે—તેમને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 12

यादव! जो लोग वनमें फल-मूल खाकर तपस्यामें लगे रहते हैं, किसी प्रकारका संग्रह नहीं रखते और क्रियानिष्ठ होते हैं, उन्हींको मैं मस्तक झुकाता हूँ ।। ये भृत्यभरणे शक्ता: सततं चातिथिव्रता: । भुज्जते देवशेषाणि तान्‌ नमस्यामि यादव,जो माता-पिता, कुटुम्बीजन एवं सेवक आदि भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंका पालन करनेमें समर्थ हैं, जिन्होंने सदा अतिथिसेवाका व्रत ले रखा है तथा जो देवयज्ञसे बचे हुए अन्नको ही भोजन करते हैं, मैं उन्हींके सामने नतमस्तक होता हूँ

હે યાદવ! જે વનમાં રહી મૂળ-ફળ ખાઈ તપશ્ચર્યામાં રત રહે છે, કોઈ સંગ્રહ રાખતા નથી અને ક્રિયાનિષ્ઠ છે—તેમને હું મસ્તક નમાવું છું। તેમજ જે માતા-પિતા, કુટુંબજનો અને સેવકાદિ આશ્રિતોનું ભરણ-પોષણ કરવા સમર્થ છે, સદા અતિથિસેવાનો વ્રત પાળે છે અને દેવયજ્ઞ પછી બચેલું અન્ન જ ભોજન કરે છે—તેમને પણ હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 13

ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाम्मिनो ब्रह्म॒चारिण: । याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान्‌ पूजयाम्यहम्‌,जो वेदका अध्ययन करके दुर्धर्ष और बोलनेमें कुशल हो गये हैं, ब्रह्मचर्यका पालन करते हैं और यज्ञ कराने तथा वेद पढ़ानेमें लगे रहते हैं उनकी मैं सदा पूजा किया करता हूँ

જેઓ વેદનો અભ્યાસ કરીને અદમ્ય અને વાણીમાં કુશળ બન્યા છે, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે અને યજ્ઞ કરાવવું તથા વેદ ભણાવવામાં સતત જોડાયેલા રહે છે—તેમની હું નિત્ય પૂજા કરું છું।

Verse 14

प्रसन्नहृददया श्चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यश: । आपूृष्ठतापात्‌ स्वाध्याये युक्तास्तान्‌ पूजयाम्पहम्‌,जो नित्य-निरन्तर समस्त प्राणियोंपर प्रसन्नचित्त रहते और सबेरेसे दोपहरतक वेदोंके स्वाध्यायमें संलग्न रहते हैं, उनका मैं पूजन करता हूँ

જે નિત્ય સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે પ્રસન્ન હૃદય અને દયાભાવ રાખે છે અને સવારથી બપોર સુધી વેદોના સ્વાધ્યાયમાં જોડાયેલા રહે છે—તેમનું હું પૂજન કરું છું।

Verse 15

गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्तो ये स्थिरव्रता: । शुश्रूषवो5नसूयन्तस्तान्‌ नमस्यामि यादव,यदुकुलतिलक! जो गुरुको प्रसन्न रखने और स्वाध्याय करनेके लिये सदा यत्नशील रहते हैं, जिनका व्रत कभी भंग नहीं होने पाता, जो गुरुजनोंकी सेवा करते और किसीके भी दोष नहीं देखते उनको मैं प्रणाम करता हूँ

હે યદુકુલતિલક! જે ગુરુને પ્રસન્ન રાખવા અને સ્વાધ્યાય કરવા માટે સદા પ્રયત્નશીલ રહે છે, જેમનું વ્રત અડગ છે, જે ગુરુજનોની સેવા કરે છે અને કોઈના દોષ નથી જુએ—તેમને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 16

सुव्रता मुनयो ये च ब्राह्मणा: सत्यसंगरा: । वोढारो हव्यकव्यानां तान्‌ नमस्यामि यादव,यदुनन्दन! जो उत्तम व्रतका पालन करनेवाले, मननशील, सत्यप्रतिज्ञ तथा हव्य- कव्यको नियमित-रूपसे चलानेवाले ब्राह्मण हैं उनको मैं मस्तक झुकाता हूँ

નારદ બોલ્યા— હે યાદવ, હે યદુનંદન! જે ઉત્તમ વ્રતોમાં અડગ, મનનશીલ મુનિસ્વભાવવાળા, સત્યપ્રતિજ્ઞ બ્રાહ્મણો છે અને હવ્ય-કવ્ય (દેવ તથા પિતૃકાર્ય) નિયમપૂર્વક ચલાવે છે—તેમને હું મસ્તક નમાવી નમસ્કાર કરું છું।

Verse 17

भैक्ष्यचर्यासु निरता: कृशा गुरुकुलाश्रया: । निः:सुखा निर्धना ये तु तान्‌ नमस्यामि यादव,यदुकुलभूषण! जो गुरुकुलमें रहकर भिक्षासे जीवन निर्वाह करते हैं, तपस्यासे जिनका शरीर दुर्बल हो गया है और जो कभी धन तथा सुखकी चिन्ता नहीं करते हैं उनको मैं प्रणाम करता हूँ

નારદ બોલ્યા— હે યાદવ, હે યદુકુલભૂષણ! જે ગુરુકુળમાં રહી ભિક્ષાવૃત્તિના અનુશાસનમાં રત છે, તપસ્યાથી જેમનું શરીર કૃશ થયું છે, અને જે ધન તથા ભોગસુખની ચિંતા વિના રહે છે—તેમને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 18

निर्ममा निष्प्रतिद्वन्द्धा नि्ींका निष्प्रयोजना: । ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिन:

નારદ બોલ્યા— તેઓ મમતા-રહિત, પ્રતિદ્વંદ્વી-રહિત, નિર્ભય અને નિષ્કામ હોય છે. વેદનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તેઓ દુર્ધર્ષ બને છે—વાણીમાં નિપુણ અને બ્રહ્મતત્ત્વના પ્રવક્તા।

Verse 19

अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नरा: । दान्ता: शमपराश्वैव तान्‌ नमस्यामि केशव

નારદ બોલ્યા— હે કેશવ! જે પુરુષો અહિંસામાં રત, સત્યવ્રતી, ઇન્દ્રિયદમનમાં સંયમી અને શમ—અંતઃશાંતિમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થિત છે—તેમને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 20

केशव! जिनके मनमें ममता नहीं है, जो प्रति-द्वन्ध्रियोंसे रहित, लज्जासे ऊपर उठे हुए तथा कहीं भी कोई प्रयोजन न रखनेवाले हैं, जो वेदोंके ज्ञानका बल पाकर दुर्धर्ष हो गये हैं, प्रवचन-कुशल और ब्रह्मवादी हैं, जिन्होंने अहिंसामें तत्पर रहकर सदा सत्य बोलनेका व्रत ले रखा है तथा जो इन्द्रियसंयम एवं मनोनिग्रहके साधनमें संलग्न रहते हैं उनको मैं नमस्कार करता हूँ ।। देवतातिथिपूजायां युक्ता ये गृहमेधिन: । कपोततवृत्तयो नित्यं तान्‌ नमस्यामि यादव,यादव! जो गृहस्थ ब्राह्मण सदा कपोतवृत्तिसे रहते हुए देवता और अतिथियोंकी पूजामें संलग्न रहते हैं, उनको मैं मस्तक झुकाता हूँ

નારદ બોલ્યા— હે કેશવ! જેમના મનમાં મમતા નથી, જે દ્વંદ્વોથી પરે, નિર્ભય અને નિષ્કામ છે; જે વેદજ્ઞાનના બળથી દુર્ધર્ષ બન્યા છે, ઉપદેશમાં નિપુણ અને બ્રહ્મતત્ત્વના વક્તા છે; જે અહિંસામાં તત્પર રહી જીવનભર સત્યવ્રત ધારણ કરે છે અને ઇન્દ્રિયસંયમ તથા મનોનિગ્રહની સાધનામાં સદા રત રહે છે—તેમને હું નમસ્કાર કરું છું। અને હે યાદવ! જે ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણો નિત્ય ‘કપોતવૃત્તિ’—અલ્પસંતોષ—થી રહી દેવપૂજા અને અતિથિસત્કારમાં જોડાયેલા રહે છે, તેમને પણ હું મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરું છું।

Verse 21

जिनके कार्योमें धर्म, अर्थ और काम तीनोंका निर्वाह होता है, किसी एककी भी हानि नहीं होने पाती तथा जो सदा शिष्टाचारमें ही संलग्न रहते हैं, उनको मैं नमस्कार करता हूँ

જેનાં કાર્યોમાં ધર્મ, અર્થ અને કામ—ત્રણે પુરુષાર્થોનું સમ્યક્ પાલન થાય છે, કોઈ એકની પણ હાનિ થવા પામતી નથી, અને જે સદા શિષ્ટાચાર તથા સજ્જનમર્યાદામાં જ રત રહે છે—તેમને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 22

ब्राह्मणा: श्रुतसम्पन्ना ये त्रिवर्गमनुछिता: । अलोलुपा: पुण्यशीलास्तान्‌ नमस्यामि केशव,केशव! जो ब्राह्मण वेद-शास्त्रोंके ज्ञानसे सम्पन्न, धर्म, अर्थ और कामका सेवन करनेवाले, लोलुपतासे रहित और स्वभावत:ः पुण्यात्मा हैं उन्हें मैं नमस्कार करता हूँ

હે કેશવ! જે બ્રાહ્મણો વેદ-શાસ્ત્રના શ્રુતિજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ છે, જે ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રિવર્ગનું યથોચિત અનુસરણ કરે છે, જે લોભરહિત અને સ્વભાવથી પુણ્યશીલ છે—તેમને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 23

अब्भक्षा वायुभक्षाश्न सुधाभक्षाश्न ये सदा । व्रतैश्न विविधैर्युक्तास्तान्‌ू नमस्यामि माधव,माधव! जो नाना प्रकारके व्रतोंका पालन करते हुए केवल पानी या हवा पीकर ही रह जाते हैं तथा जो सदा यज्ञशेष अन्नका ही भोजन करते हैं उनके चरणोंमें मैं प्रणाम करता हूँ

હે માધવ! નાનાવિધ વ્રતોમાં યુક્ત થઈ કેવળ પાણી કે વાયુના આધારથી જીવન ધારણ કરનારાઓ, અને જે સદા યજ્ઞશેષ અન્ન જ ભોજન કરે છે—એવા તપસ્વીઓના ચરણોમાં હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 24

अयोनीन ग्नियोनींश्र ब्रह्मयोनींस्तथैव च । सर्वभूतात्मयोनींश्व॒ तान्‌ नमस्याम्यहं सदा,जो स्त्री नहीं रखते अर्थात्‌ ब्रह्मचर्यका पालन करते हैं, जो अग्निहोत्रसे युक्त हैं तथा जो वेदोंको धारण करनेवाले हैं और समस्त प्राणियोंके आत्मस्वरूप परमात्माको ही सबका कारण माननेवाले हैं उनकी मैं सदा वन्दना करता हूँ

જે સ્ત્રીસંગ રાખતા નથી એટલે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, જે અગ્નિહોત્રમાં નિષ્ઠાવાન છે, જે વેદધારી છે, અને જે સર્વ પ્રાણીઓના આત્મસ્વરૂપ પરમાત્માને જ સર્વનું કારણ માને છે—તેમની હું સદા વંદના કરું છું।

Verse 25

नित्यमेतान्‌ नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन्‌ । लोकज्येष्ठान्‌ कुलज्येष्ठांस्तमोघ्नाललोकभास्करान्‌,श्रीकृष्ण! जो लोकोंकी सृष्टि करनेवाले, संसारमें सबसे श्रेष्ठ, उत्तम कुलमें उत्पन्न, अज्ञानान्धकारका नाश करनेवाले तथा सूर्यके समान जगत्‌को ज्ञानालोक प्रदान करनेवाले हैं उन ऋषियोंको मैं सदा मस्तक झुकाता हूँ

શ્રીકૃષ્ણ! જે ઋષિઓ લોકોની સૃષ્ટિ અને ધારણા કરનાર, જગતમાં અગ્રગણ્ય, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, અજ્ઞાનના અંધકારનો નાશ કરનાર અને સૂર્ય સમાન જગતને જ્ઞાનપ્રકાશ આપનાર છે—તેમને હું સદા મસ્તક નમાવું છું।

Verse 26

तस्मात्‌ त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान्‌ पूजय नित्यदा । पूजिता: पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेडनघ,वार्ष्णय! अतः आप भी सदा ब्राह्मणोंका पूजन करें। निष्पाप श्रीकृष्ण! वे पूजनीय ब्राह्मण पूजित होनेपर आपको अपने आशीर्वादसे सुख प्रदान करेंगे

અતએવ, હે વાર્ષ્ણેય! તું પણ સદા દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) પૂજ. હે નિષ્પાપ! જે પૂજનાર્હ છે, તેઓ પૂજિત થતાં પોતાના આશીર્વાદથી તને સુખ આપશે.

Verse 27

अस्मिल्लोंके सदा होते परत्र च सुखप्रदा: । चरन्ते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव,ये ब्राह्मण सदा इहलोक और परलोकमें भी सुख प्रदान करते हुए विचरते हैं। ये सम्मानित होनेपर आपको अवश्य ही सुख प्रदान करेंगे

નારદે કહ્યું—આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ કેટલાક એવા જન સદા સુખપ્રદ બની વિચરે છે. તેઓ માન-સન્માન પામે ત્યારે નિશ્ચિત જ તને સુખ આપશે.

Verse 28

ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च । नित्यं सत्ये चाभिरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो सबका अतिथि सत्कार करते तथा गौ-ब्राह्मण और सत्यपर प्रेम रखते हैं वे बड़े- बड़े संकटसे पार हो जाते हैं

નારદે કહ્યું—જે સદા સર્વ અતિથિઓનું આદર-સત્કાર કરે છે, ગાયો અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે નિત્ય સેવા-પૂજા રાખે છે, અને સત્યમાં અડગ રહે છે—તે મહા સંકટો પણ પાર કરે છે.

Verse 29

नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयका: । नित्यस्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो सदा मनको वशमें रखते, किसीके दोषपर दृष्टि नहीं डालते और प्रतिदिन स्वाध्यायमें संलग्न रहते हैं वे दुर्गण संकटसे पार हो जाते हैं

નારદે કહ્યું—જે સદા શમમાં (મનનિગ્રહમાં) તત્પર રહે છે, જે દોષદૃષ્ટિ અને ઈર્ષ્યાથી રહિત છે, અને જે નિત્ય સ્વાધ્યાય કરે છે—તે કઠિન સંકટો પણ પાર કરે છે.

Verse 30

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वीतहव्यका उपाख्याननागमक तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,सर्वान्‌ देवान्‌ नमस्यन्ति ये चैक वेदमाश्रिता: । श्रद्धधानाश्ष दान्ताश्न दुर्गाण्यतितरन्ति ते

ભીષ્મે કહ્યું—જે સર્વ દેવોને નમસ્કાર કરે છે અને એક વેદનો આશ્રય લે છે, શ્રદ્ધાવાન અને દાંત (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી) બની—તે દુર્ગમ માર્ગો અને સંકટો પાર કરે છે.

Verse 31

जो सब देवताओंको प्रणाम करते हैं, एकमात्र वेदका आश्रय लेते, श्रद्धा रखते और इन्द्रियोंको वशमें रखते हैं वे भी दुस्तर संकटसे छुटकारा पा जाते हैं ।। तथैव विप्रप्रवरान्‌ नमस्कृत्य यतव्रता: । भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते,इसी प्रकार जो नियमपूर्वक व्रतोंका पालन करते हैं और श्रेष्ठ ब्राह्मगोंको नमस्कार करके उन्हें दान देते हैं वे दुस्तर विपत्ति लाँघ जाते हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कृष्णनारदसंवादे एकत्रिंशो5ध्याय:

નારદે કહ્યું—જે સર્વ દેવતાઓને પ્રણામ કરે છે, એકમાત્ર વેદનું શરણ લે છે, શ્રદ્ધા રાખે છે અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખે છે, તે પણ દુસ્તર સંકટમાંથી મુક્ત થાય છે. એ જ રીતે જે નિયમપૂર્વક વ્રતોનું પાલન કરે છે અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને તેમને દાન આપવામાં રત રહે છે, તે ભયંકર આપત્તિઓ પણ પાર કરે છે.

Verse 32

तपस्विनश्न ये नित्यं कौमारब्रह्मचारिण: । तपसा भावितात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो तपस्वी, आबालब्रह्मचारी और तपस्यासे शुद्ध अन्तःकरणवाले हैं वे दुर्गमण संकटसे पार हो जाते हैं

નારદે કહ્યું—જે તપસ્વીઓ નિત્ય કૌમાર-બ્રહ્મચર્યમાં રહે છે અને તપસ્યાથી જેમનું અંતઃકરણ પરિશુદ્ધ તથા દૃઢ બન્યું છે, તેઓ દુર્ગમ સંકટો પણ પાર કરે છે.

Verse 33

देवतातिथि भृत्यानां पितृणां चार्चने रता: । शिष्टान्नभोजिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो देवता, अतिथि, पोष्यवर्ग तथा पितरोंके पूजनमें तत्पर रहते हैं और यज्ञशिष्ट अन्नका भोजन करते हैं वे भी दुर्गम संकटसे पार हो जाते हैं

નારદે કહ્યું—જે દેવતા, અતિથિ, આશ્રિત-ભૃત્યવર્ગ તથા પિતૃઓની પૂજામાં રત રહે છે અને યજ્ઞશિષ્ટ અન્ન જ ભોજન કરે છે, તેઓ પણ દુર્ગમ સંકટો પાર કરે છે.

Verse 34

अग्निमाधाय विधिवत्‌ प्रणता धारयन्ति ये । प्राप्ता: सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो विधिपूर्वक अग्निकी स्थापना करके सदा अग्निदेवकी उपासना और वन्दना करते हुए सर्वदा उस अग्निकी रक्षा करते हैं; तथा उसमें सोमरसकी आहुति देते हैं वे दुस्तर विपत्तिसे पार हो जाते हैं

નારદે કહ્યું—જે વિધિપૂર્વક અગ્નિ સ્થાપે છે, નમ્રભાવે વંદન કરીને તેને સતત ધારણ-રક્ષા કરે છે, અને તેમાં સોમની આહુતિ પણ અર્પે છે, તેઓ દુસ્તર આપત્તિઓ પાર કરે છે.

Verse 35

मातापित्रोर्गुरुषु च सम्यग्‌ वर्तन्ति ये सदा । यथा त्वं वृष्णिशार्दटूलेत्युक्त्वैवे विरराम सः,वृष्णिसिंह! जो आपकी ही भाँति माता-पिता और गुरुके प्रति पूर्णतः न्याययुक्त बर्ताव करते हैं वे भी संकटसे पार हो जाते हैं--ऐसा कहकर नारदजी चुप हो गये

નારદે કહ્યું—હે વೃಷ્ણિશાર્દૂલ! જે સદા માતા-પિતા તથા ગુરુજનો પ્રત્યે સમ્યક વર્તન કરે છે, તેઓ પણ તમારી જેમ સંકટો પાર કરે છે. એમ કહીને નારદ મૌન થયા.

Verse 36

तस्मात्‌ त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्धिजातिथीन्‌ । सम्यक्‌ पूजयसे नित्यं गतिमिष्टामवाप्स्यसि,अतः कुन्तीनन्दन! यदि तुम भी सदा देवताओं, पितरों, ब्राह्मणों और अतिथियोंका भलीभाँति पूजन एवं सत्कार करते रहोगे तो अभीष्ट गति प्राप्त कर लोगे

અતએવ, હે કુંતીનંદન! જો તું પણ સદા દેવો, પિતૃઓ, દ્વિજ (બ્રાહ્મણો) અને અતિથિઓનું યથાવિધિ પૂજન તથા સત્કાર કરતો રહેશે, તો ઇચ્છિત ગતિ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 231

येषां त्रिवर्ग: कृत्येषु वर्तते नोपहीयते । शिष्टाचारप्रवृत्ताश्न॒ तान्‌ नमस्याम्यहं सदा

નારદે કહ્યું—જેનાં કર્તવ્યકર્મોમાં ત્રિવર્ગ—ધર્મ, અર્થ અને કામ—યથાસ્થાને પ્રવર્તે છે અને કદી ક્ષીણ થતો નથી, તથા જે શિષ્ટાચાર અનુસાર વર્તે છે, તેમને હું સદા નમસ્કાર કરું છું.