Adhyaya 33

Verse 1

ऑपनआक्राा बछ। अकाल त्रिशो&्थ्याय: वीतहव्यके पुत्रोंसे काशी-नरेशोंका घोर युद्ध, प्रतर्दनद्वारा उनका वध और राजा वीतहव्यको भूगुके कथनसे ब्राह्मणत्व प्राप्त होनेकी कथा युधिछिर उवाच श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्‌ कुरुकुलोद्वह । सुदुष्प्रापं यद्‌ ब्रवीषि ब्राह्म॒ण्यं वदतां वर,युधिष्ठिरने पूछा--कुरुकुलमें उत्पन्न! वक्ताओंमें श्रेष्ठ पितामह! आपके मुखसे यह महान्‌ उपाख्यान मैंने सुन लिया। आप कह रहे हैं कि अन्य वर्णोके लिये इसी शरीरसे ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति बहुत ही कठिन है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે કુરુકુલ-શ્રેષ્ઠ, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ પિતામહ, તમારા મુખેથી મેં આ મહાન ઉપાખ્યાન સાંભળ્યું. પરંતુ તમે કહો છો કે અન્ય વર્ણો માટે આ જ દેહમાં બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરવું અતિ દુષ્પ્રાપ્ય છે—તે કેવી રીતે સમજવું?

Verse 2

विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्म॒ण्यं प्राप्तमित्युत । श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—એવું પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પ્રાચીન કાળમાં વિશ્વામિત્રે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. છતાં તમે તેને દુષ્પ્રાપ્ય કહો છો, હે સત્તમ—આ કેવી રીતે સમજવું?

Verse 3

सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! परंतु सुना जाता है कि पूर्वकालमें विश्वामित्रजीने इसी शरीरसे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया था और आप जो उसे सर्वथा दुर्लभ बता रहे हैं (ये दोनों बातें परस्पर विरुद्ध-सी जान पड़ती हैं) ।। वीतहव्यश्व नृपति: श्रुतो मे विप्रतां गत: । तदेव तावद्‌ गाड़ेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो,मेरे सुननेमें यह भी आया है कि राजा वीतहत्य क्षत्रियसे ब्राह्मण हो गये थे। गड़ानन्दन प्रभो! अब मैं पहले उसी प्रसड़को सुनना चाहता हूँ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! સત્પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ! પરંતુ એવું સાંભળવામાં આવે છે કે પ્રાચીન કાળમાં વિશ્વામિત્રે આ જ દેહથી બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું; અને તમે તો તેને અત્યંત દુર્લભ કહો છો—આ બન્ને વાતો પરસ્પર વિરુદ્ધ જેવી લાગે છે. મેં એ પણ સાંભળ્યું છે કે ક્ષત્રિય હોવા છતાં રાજા વીતહવ્ય બ્રાહ્મણ બન્યા હતા. ગાધિ-વંશજ પ્રભુ! પહેલાં એ જ વર્તાંત હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 4

स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्म॒ण्यं राजसत्तम: । वरेण तपसा वापि तन्‍्मे व्याख्यातुमरहसि,वे नृपशिरोमणि वीतहव्य किस कर्मसे, किस वर अथवा तपस्यासे ब्राह्मणत्वको प्राप्त हुए? यह मुझे विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—રાજસત્તમ! તમે કયા કર્મથી બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું? શું તે કોઈ વરથી મળ્યું કે તપસ્યાથી? નૃપશિરોમણિ! કૃપા કરીને મને વિગતે સમજાવો।

Verse 5

भीष्म उवाच शृणु राजन्‌ यथा राजा वीतहव्यो महायशा: । राजर्षिर्दिलभ प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्‌,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! महायशस्वी राजर्षि राजा वीतहव्यने जिस प्रकार लोकसम्मानित दुर्लभ ब्राह्मणत्व प्राप्त किया था, उसे बताता हूँ, सुनो

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! સાંભળો. મહાયશસ્વી રાજર્ષિ રાજા વીતહવ્યે લોકસન્માનિત અને દુર્લભ બ્રાહ્મણત્વ જેમ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તે હું વર્ણવું છું।

Verse 6

मनोर्महात्मनस्तात प्रजा धर्मेण शासत: । बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुत:,तात! पूर्वकालमें धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करनेवाले महामनस्वी राजा मनुके एक धर्मात्मा पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसका नाम था शर्याति

ભીષ્મે કહ્યું—તાત! ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું શાસન કરનાર મહાત્મા મનુને શર્યાતિ નામે પ્રસિદ્ધ એવો એક ધર્માત્મા પુત્ર થયો।

Verse 7

तस्यान्ववाये द्वौ राजन्‌ राजानौ सम्बभूवतु: । हैहयस्तालजंघश्न वत्सस्य जयतां वर,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! राजा शर्यातिके वंशमें दो राजा बड़े विख्यात हुए--हैहय और तालजंघ। ये दोनों ही राजा वत्सके पुत्र थे

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! તેમના વંશમાં બે રાજાઓ બહુ પ્રસિદ્ધ થયા—હૈહય અને તાલજંઘ. વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ! એ બન્ને વત્સના પુત્ર હતા।

Verse 8

हैहयस्य तु राजेन्द्र दशसु स्त्रीषु भारत । शतं बभूव पुत्राणां शूराणामनिवर्तिनाम्‌,भरतवंशी राजेन्द्र! उन दोनोंमें हैहपके (जिसका दूसरा नाम वीतहव्य भी था) दस स्त्रियाँ थीं। उन स्त्रियोंके गर्भसे सौ शूरवीर पुत्र उत्पन्न हुए जो युद्धसे पीछे हटनेवाले नहीं थे

ભીષ્મ બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર, હે ભારતવંશજ! હૈહય નરેશની દસ પત્નીઓ હતી. તેમની ગર્ભથી સો પુત્રો જન્મ્યા—યુદ્ધથી કદી ન પાછા હટનારા શૂરવીરો.

Verse 9

तुल्यरूपप्रभावाणां बलिनां युद्धशालिनाम्‌ । धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमा:

તેમનો રૂપ અને પ્રભાવ સમાન હતો; તેઓ બળવાન અને યુદ્ધકલા માં નિપુણ હતા. ધનુર્વેદ તથા વેદ—સર્વ વિદ્યાઓમાં તેમણે પરિશ્રમ કર્યો હતો.

Verse 10

उन सबके रूप और प्रभाव एक समान थे, वे सभी बलवान्‌ तथा युद्धमें शोभा पानेवाले थे। उन्होंने धनुर्वेद और वेदके सभी विषयोंमें परिश्रम किया था ।। काशिष्वपि नूपो राजन्‌ दिवोदासपितामह: । हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वर:,उन्हीं दिनों काशी प्रान्तमें हर्यश्व नामके राजा राज्य करते थे, जो दिवोदासके पितामह थे। वे विजयशील वीरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे

તેઓ સૌ રૂપ અને પ્રભાવમાં સમાન હતા; બધા બળવાન અને યુદ્ધમાં શોભનારા હતા. ધનુર્વેદ તથા વેદની સર્વ શાખાઓમાં તેમણે પરિશ્રમ કર્યો હતો. એ જ દિવસોમાં, હે રાજન, કાશીમાં હર્યશ્વ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા રાજ્ય કરતો હતો—દિવોદાસનો પિતામહ; વિજયી વીરોમાં તે શ્રેષ્ઠ માનાતો હતો.

Verse 11

स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ । गड्भायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातित:,पुरुषप्रवर! वीतहव्यके पुत्रोंने हर्यश्वके राज्यपर चढ़ाई की उन्हें गंगा-यमुनाके बीच युद्धमें मार गिराया

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! વીતહવ્યના દાયાદો આવી તેને યુદ્ધમાં પડકાર્યા અને ગંગા-યમુના વચ્ચે થયેલા સંગ્રામમાં તેને પાડી દીધો.

Verse 12

त॑ तु हत्वा नरपतिं हैहयास्ते महारथा: । प्रतिजग्मु: पुरी रम्यां वत्सानामकुतो भया:,राजा हर्यश्वको मारकर वे महारथी हैहय-राजकुमार निर्भय हो वत्सवंशी राजाओंकी सुरम्य पुरीको लौट गये

તે નરપતિને મારીને હૈહય વંશના તે મહારથીઓ નિર્ભય બની વત્સ રાજાઓની રમ્ય નગરીમાં પાછા ફર્યા.

Verse 13

हर्यश्व॒स्य च दायाद: काशिराजो< भ्यषिच्यत । सुदेवो देवसंकाश: साक्षाद्‌ धर्म इवापर:

ભીષ્મે કહ્યું—હર્યશ્વના વારસ કાશીરાજનો વિધિપૂર્વક અભિષેક થયો. તે સુદેવ દેવસમાન તેજસ્વી હતો; જાણે ધર્મ જ બીજા સ્વરૂપે સાક્ષાત્ પ્રગટ થયો હોય.

Verse 14

हर्यश्वके पुत्र सुदेव जो देवताके तुल्य तेजस्वी और साक्षात्‌ दूसरे धर्मराजके समान न्यायशील थे, पिताके बाद काशिराजके पदपर अभिषिक्त किये गये ।। स पालयामास महीं धर्मात्मा काशिनन्दन: । तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वर्विनिर्जित:,धर्मात्मा काशिनन्दन सुदेव धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करने लगे। इसी बीचमें वीतहव्यके सभी पुत्रोंने आक्रमण करके युद्धमें उन्हें भी परास्त कर दिया

ભીષ્મે કહ્યું—ધર્માત્મા કાશીનંદન સુદેવ ધર્મપૂર્વક પૃથ્વીનું પાલન કરવા લાગ્યો. પરંતુ એ વચ્ચે વીતહવ્યના પુત્રો આવી ચઢ્યા અને યુદ્ધમાં સૌએ મળીને તેને પરાજિત કર્યો.

Verse 15

तमथाजोौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्‌ । सौदेवस्त्वथ काशीशो दिवोदासो5भ्यषिच्यत,समराज्रणमें सुदेवको धराशायी करके वे हैहय-राजकुमार जैसे आये थे वैसे लौट गये। तत्पश्चात्‌ सुदेवके पुत्र दिवोदासका काशिराजके पदपर अभिषेक किया गया

ભીષ્મે કહ્યું—સમરમાં અજને પરાજિત કરીને તેઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ફર્યા. ત્યારબાદ સૌદેવના પુત્ર દિવોદાસનો કાશીરાજ તરીકે અભિષેક થયો.

Verse 16

दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्य तेषां यतात्मनाम्‌ । वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्‌,दिवोदास बड़े तेजस्वी राजा थे। उन्होंने जब मनको वशमें रखनेवाले हैहयराजकुमारोंके पराक्रमपर विचार किया तब इन्द्रकी आज्ञासे वाराणसी नामवाली नगरी बसायी

ભીષ્મે કહ્યું—મહાતેજસ્વી રાજા દિવોદાસે આત્મસંયમી તે હૈહય રાજકુમારોના પરાક્રમને જાણી, શક્ર (ઇન્દ્ર)ની આજ્ઞાથી વારાણસી નગરી વસાવી.

Verse 17

विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्‌ । नैकद्रव्योच्चयवर्ती समृद्धविपणापणाम्‌,वह पुरी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रोंसे भरी हुई थी। नाना प्रकारके द्रव्योंके संग्रहसे सम्पन्न थी; तथा उसके बाजार-हाट और दूकानें धन-वैभवसे भरपूर थीं

ભીષ્મે કહ્યું—એ નગરી બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોથી ઘન હતી અને વૈશ્યો તથા શૂદ્રોથી પણ ભરપૂર હતી. અનેક પ્રકારના દ્રવ્યોના સંગ્રહથી તે સમૃદ્ધ હતી; અને તેની વિપણિ, હાટ-બજાર તથા દુકાનો ધન-વૈભવથી સમૃદ્ધ થઈ ફૂલીફાલી હતી.

Verse 18

गड्जाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम । गोमत्या दक्षिणे कूले शक्रस्येवामरावतीम्‌,नृपश्रेष्ठट उस नगरीके घेरेका एक छोर गंगाजीके उत्तर तटतक दूसरा छोर गोमतीके दक्षिण किनारेतक फैला हुआ था। वह नगरी इन्द्रकी अमरावतीपुरीके समान जान पड़ती थी

હે રાજશ્રેષ્ઠ! તે નગરી ગંગાના ઉત્તર કાંઠે પ્રાચીરના અંત સુધી પથરાયેલી હતી અને ગોમતીના દક્ષિણ કાંઠા સુધી વિસ્તરેલી હતી. વૈભવમાં તે ઇન્દ્રની અમરાવતી સમી જણાતી હતી.

Verse 19

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम्‌ । आगत्य हैहया भूय: पर्यधावन्त भारत

હે ભારત! ત્યાં નિવાસ કરતા તે રાજશાર્દૂલ ભૂપતિ પાસે હૈહયો ફરી આવ્યા અને તેને ચારેય તરફથી ઘેરીને ફરી દબાવવા લાગ્યા.

Verse 20

भारत! उस नगरीमें निवास करते हुए राजसिंह भूपाल दिवोदासपर पुनः हैहयराजकुमारोंने धावा किया ।। स निष्क्रम्य ददौ युद्ध तेभ्यो राजा महाबल: । देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युति:

હે ભારત! તે નગરીમાં નિવાસ કરતા રાજસિંહ દિવોદાસ પર હૈહય રાજકુમારોએ ફરી ચઢાઈ કરી. ત્યારે મહાબલી, મહાદ્યુતિ દિવોદાસ નગર બહાર નીકળી તેમને યુદ્ધ આપ્યું; તે દેવાસુર-સંગ્રામ સમાન ઘોર હતું.

Verse 21

महातेजस्वी महाबली राजा दिवोदासने पुरीसे बाहर निकलकर उन राजकुमारोंके साथ युद्ध किया। उनका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर था ।। स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश । हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत्‌,महाराज! काशिनरेशने एक हजार दिन (दो वर्ष नौ महीने दस दिन)-तक शत्रुओंके साथ युद्ध किया। इस युद्धमें दिवोदासके बहुत-से सिपाही और हाथी, घोड़े आदि वाहन मारे गये। उनका खजाना खाली हो गया और वे बड़ी दयनीय दशामें पड़ गये। अन्तमें अपनी राजधानी छोड़कर भाग निकले

હે મહારાજ! તે યુદ્ધમાં દસ-દસ દિવસની દસ દશતીઓ—અર્થાત્ લાંબા સમય સુધી—લડતો રહ્યો; પરંતુ તેના બહુભાગ વાહનો નષ્ટ થતાં અંતે તે દૈન્યમાં પડ્યો.

Verse 22

हतयोधस्ततो राजन्‌ क्षीणकोशश्व भूमिप: । दिवोदास: पुरी त्यक्त्वा पलायनपरो5भवत्‌,महाराज! काशिनरेशने एक हजार दिन (दो वर्ष नौ महीने दस दिन)-तक शत्रुओंके साथ युद्ध किया। इस युद्धमें दिवोदासके बहुत-से सिपाही और हाथी, घोड़े आदि वाहन मारे गये। उनका खजाना खाली हो गया और वे बड़ी दयनीय दशामें पड़ गये। अन्तमें अपनी राजधानी छोड़कर भाग निकले

પછી, હે રાજન! યોદ્ધાઓ હણાઈ ગયા અને કોષ ક્ષીણ થયો ત્યારે તે ભૂપતિ દિવોદાસ નગરી ત્યજી પલાયન તરફ વળ્યો.

Verse 23

गत्वा55श्रमपदं रम्यं भरद्वाजस्य धीमत: । जगाम शरणं राजा कृताञज्जलिररिंदम,शत्रुदमन नरेश! बुद्धिमान्‌ भरद्वाजके रमणीय आश्रमपर जाकर राजा दिवोदास हाथ जोड़े हुए वहाँ मुनिकी शरणमें गये

ધીમાન ભરદ્વાજના રમ્ય આશ્રમધામમાં જઈ, શત્રુદમન કરનાર રાજાએ હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક તેમની શરણ લીધી।

Verse 24

तमुवाच भरद्वाजो ज्येष्ठ: पुत्रो बृहस्पते: । पुरोधा: शीलसम्पन्नो दिवोदासं महीपतिम्‌,बृहस्पतिके ज्येष्ठ पुत्र भरद्वाजजी बड़े शीलवान्‌ और दिवोदासके पुरोहित थे। उन्होंने राजाको उपस्थित देखकर पूछा--“नरेश्वर! तुम्हें यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ी? मुझे अपना सब समाचार बता दो। तुम्हारा जो भी प्रिय कार्य होगा उसे मैं करूँगा। इसके लिये मेरे मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं होगा”

બૃહસ્પતિના જ્યેષ્ઠ પુત્ર, શીલસંપન્ન અને દિવોદાસના પુરોહિત ભરદ્વાજે રાજાને જોઈ કહ્યું—“નરેશ્વર! તમે અહીં કયા પ્રયોજનથી આવ્યા છો? તમારો સર્વ વૃત્તાંત મને કહો; તમારા હિતનું જે પ્રિય કાર્ય હશે, તે હું નિષ્કપટપણે કરીશ।”

Verse 25

किमागमनकृत्य ते सर्व प्रब्रूहि मे नूप । यत्‌ ते प्रियं तत्‌ करिष्ये न मे5त्रास्ति विचारणा,बृहस्पतिके ज्येष्ठ पुत्र भरद्वाजजी बड़े शीलवान्‌ और दिवोदासके पुरोहित थे। उन्होंने राजाको उपस्थित देखकर पूछा--“नरेश्वर! तुम्हें यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ी? मुझे अपना सब समाचार बता दो। तुम्हारा जो भी प्रिय कार्य होगा उसे मैं करूँगा। इसके लिये मेरे मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं होगा”

હે નૃપ! તમે કયા પ્રયોજનથી અહીં આવ્યા છો તે સર્વ મને વિગતે કહો. તમને જે પ્રિય હોય તે જ હું કરીશ; આ બાબતમાં મારા મનમાં કોઈ સંકોચ નથી.

Verse 26

राजोवाच भगवन्‌ वैतहत्यैमें युद्धे वंश: प्रणाशित: । अहमेकः: परिद्यूनो भवन्तं शरणं गत:,राजाने कहा--भगवन! संग्राममें वीतहव्यके पुत्रोंने मेरे कुलका विनाश कर डाला। मैं अकेला ही अत्यन्त संतप्त हो आपकी शरणमें आया हूँ

રાજાએ કહ્યું—“ભગવન્! આ યુદ્ધમાં વીતહવ્યના પુત્રોએ મારા વંશનો નાશ કરી નાખ્યો છે. હું એકલો જ, અત્યંત શોકથી વ્યાકુળ થઈ તમારી શરણમાં આવ્યો છું।”

Verse 27

शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि । एकशेष: कृतो वंशो मम तै: पापकर्मभि:,भगवन्‌! मैं आपका शिष्य हूँ और आप मेरे गुरु हैं। शिष्यके प्रति गुरुका जो सहज स्नेह होता है उसीके द्वारा आप मेरी रक्षा कीजिये। उन पापकर्मियोंने मेरे कुलमें केवल मुझ एक ही व्यक्तिको शेष छोड़ा है

ભગવન્! હું તમારો શિષ્ય છું; શિષ્ય પ્રત્યે ગુરુનો સહજ સ્નેહ રાખીને તમે મારી રક્ષા કરો. તે પાપકર્મીઓએ મારા વંશમાં માત્ર મને એકલાને જ શેષ રાખ્યો છે.

Verse 28

तमुवाच महाभागो भरद्वाज: प्रतापवान्‌ । न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्‌,यह सुनकर प्रतापी महर्षि महाभाग भरद्वाजने कहा--'सुदेवनन्दन! तुम न डरो, न डरो। तुम्हारा भय दूर हो जाना चाहिये

આ સાંભળી મહાભાગ, પ્રતાપવાન ઋષિ ભરદ્વાજે કહ્યું— “સુદેવ-નંદન! ડરશો નહીં, ડરશો નહીં; તમારો ભય દૂર થઈ જાય.”

Verse 29

इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अहमिष्टिं करिष्यामि पुत्रार्थ ते विशाम्पते | वीतहव्यसहस््राणि येन त्वं प्रहरिष्यसि “प्रजानाथ! मैं तुम्हारी पुत्र-प्राप्तिके लिये एक यज्ञ करूँगा जिसकी सहायतासे तुम हजारों वीतहव्य-पुत्रोंकी मार गिराओगे”

ઇન્દ્રે કહ્યું— “હે પ્રજાનાથ! તારી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે હું ઇષ્ટિ-યજ્ઞ કરીશ; તેના પ્રભાવથી તું વીતહવ્યના પુત્રોના હજારોને સંહાર કરી શકીશ.”

Verse 30

तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम्‌ । अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः,तब ऋषिने राजासे पुत्रेष्टि यज्ञ कराया। इससे उनके प्रतर्दन नामसे विख्यात पुत्र हुआ महाराज! इसी तरह मैंने गृत्समदके वंशका भी विस्तारपूर्वक वर्णन किया है। अब और क्या पूछ रहे हो? ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि वीतहव्योपाख्यानं नाम त्रिंशोडध्याय:

પછી ઋષિએ તેના માટે પુત્રકામનાથી પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો. ત્યારબાદ ‘પ્રતર્દન’ નામે પ્રસિદ્ધ પુત્ર જન્મ્યો. ભીષ્મે કહ્યું—“આ રીતે મેં ગૃત્સમદના વંશનો વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન કર્યો; હવે તું વધુ શું પૂછે છે?”

Verse 31

स जातमात्रो ववृधे समा: सद्यस्त्रयोदश । वेदं चापि जगौ कृत्स्नं धनुर्वेदे च भारत,भारत! वह पैदा होते ही इतना बढ़ गया कि तुरंत तेरह वर्षकी अवस्थाका-सा दिखायी देने लगा। उसी समय उसने अपने मुखसे सम्पूर्ण वेद और धनुर्वेदका गान किया

ભીષ્મે કહ્યું—“હે ભારત! તે જન્મતાં જ વધીને તરત જ તેર વર્ષનો જણાતો થયો. એ જ ક્ષણે તેણે સંપૂર્ણ વેદ અને ધનુર્વેદનું પણ પાઠન કર્યું.”

Verse 32

योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता । तेजो लोक्यं स संगृहा तस्मिन्‌ देशे समाविशत्‌,बुद्धिमान्‌ भरद्वाजमुनिने उसे योगशक्तिसे सम्पन्न कर दिया और उसके शरीरमें सम्पूर्ण जगत्‌का तेज भर दिया

ભીષ્મે કહ્યું—“બુદ્ધિમાન ભરદ્વાજે તેને યોગશક્તિથી સમાવિષ્ટ કર્યો. તેણે લોકવ્યાપી તેજ સંચય કરીને એ જ સ્થાને પ્રવેશ કર્યો—જાણે તેના દેહમાં સમગ્ર જગતનું પ્રકાશ ભરાઈ ગયું હોય.”

Verse 33

ततः स कवची धन्‍्वी स्तूयमान: सुरभि: । वन्दिभिर्वन्द्यमानश्न बभौ सूर्य इवोदित:,तदनन्तर राजकुमार प्रतर्दनने अपने शरीरपर कवच धारण किया और हाथमें धनुष ले लिया। उस समय देवर्षिगण उसका यश गाने लगे। वन्दीजनोंसे वन्दित हो वह नवोदित सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा

ત્યારે તે રાજકુમાર કવચ ધારણ કરીને અને ધનુષ્ય લઈને, સ્તુતિ વચ્ચે આગળ વધ્યો. દેવર્ષિઓ તેના યશનું ગાન કરવા લાગ્યા અને વંદીજનો તેને વંદન કરવા લાગ્યા; તે નવોદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી દેખાયો.

Verse 34

स रथी बद्धनिस्त्रिंशो बभौ दीप्त इवानल: । प्रययौ स धनुर्धुन्चन्‌ खड्गी चर्मी शरासनी,वह रथपर बैठ गया और कमरमें तलवार बाँधकर प्रज्वलित अग्निके समान उद्धासित होने लगा। ढाल, तलवार और धनुषसे सम्पन्न हो वह धनुषकी टंकार करता हुआ आगे बढ़ा

તે રથ પર ચઢ્યો અને કમરે તલવાર બાંધીને પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન દીપ્ત થયો. ઢાલ-તલવારથી સજ્જ અને ધનુષ્ય ધારણ કરીને, ધનુષ્યની ટંકાર કરતો આગળ વધ્યો.

Verse 35

त॑ दृष्टवा परमं हर्ष सुदेवतनयो ययौ । मेने च मनसा दग्धान्‌ वैतहव्यान्‌ स पार्थिव:,उसे देखकर सुदेव-पुत्र राजा दिवोदासको बड़ा हर्ष हुआ। उन्होंने मन-ही-मन वीतहव्यके पुत्रोंको अपने पुत्रके तेजसे दग्ध हुआ ही समझा

તેને જોઈ સुदેવપુત્ર રાજા દિવોદાસને પરમ હર્ષ થયો. મનમાં મન તેણે વીતહવ્યના પુત્રોને પોતાના પુત્રના તેજથી પહેલેથી જ દગ્ધ થયેલા સમાન ગણ્યા.

Verse 36

ततो5सौ यौवराज्ये च स्थापयित्वा प्रतर्दनम्‌ कृतकृत्यं तदा55त्मानं स राजा अभ्यनन्दत,तत्पश्चात्‌ राजा दिवोदासने प्रतर्दनको युवराजके पदपर स्थापित करके अपने आपको कृतकृत्य माना और बड़े आनन्दका अनुभव किया

ત્યારબાદ રાજા દિવોદાસે પ્રતિર્દનને યુવરાજપદે સ્થાપિત કર્યો. ત્યારે તેણે પોતાને કૃતકૃત્ય માન્યો અને અંતરમાં મહાન આનંદ અનુભવ્યો.

Verse 37

ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपति: । पुत्र प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम्‌,इसके बाद राजाने अपने पुत्र शत्रुदमन प्रतर्दनको वीतहव्यके पुत्रोंका वध करनेके लिये भेजा

ત્યારબાદ રાજાએ વૈતહવ્યોના વધ માટે પોતાના શત્રુદમન પુત્ર પ્રતિર્દનને પ્રસ્થાપિત કર્યો.

Verse 38

सरथ: स तु संतीर्य गज्जामाशु पराक्रमी । प्रययौ वीतहव्यानां पुरी परपुरज्जय:

એ પરાક્રમી, શત્રુનગરવિજયી વીરે રથসহ ગજ્જા નદી ઝડપથી પાર કરીને વીતહવ્યોની પુરી તરફ પ્રયાણ કર્યું।

Verse 39

पिताकी आज्ञा पाकर वह शत्रुनगरीपर विजय पानेवाला पराक्रमी वीर शीघ्र ही रथसहित गंगापार करके वीतहतव्यपुत्रोंकी राजधानीकी ओर चल दिया ।। वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोष॑ समुद्धतम्‌ । निर्ययुर्नगराकारै रथै: पररथारुजै:,उसके रथकी घोर घरघराहट सुनकर विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले पुरुषसिंह हैहयराजकुमार कवचसे सुसज्जित होकर शत्रुओंके रथको तोड़ डालनेवाले नगराकार विशाल रथोंपर बैठे हुए पुरीसे बाहर निकले और धनुष उठाये बाणोंकी वर्षा करते हुए प्रतर्दनपर चढ़ आये

તેના રથનો ઘોર ગર્જન સાંભળીને વૈતહવ્ય રાજકુમારો—પુરુષસિંહ, વિચિત્ર યુદ્ધરીતિઓમાં નિપુણ—કવચ ધારણ કરીને, શત્રુરથો તોડી નાખે એવા નગરાકાર વિશાળ રથોમાં બેસી નગર બહાર નીકળ્યા. ધનુષ ઉઠાવી તેઓ પ્રતિર્દન પર ચઢી આવ્યા અને બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા।

Verse 40

निष्क्रम्य ते नरव्याप्रा दंशिताश्रित्रयोधिन: । प्रतर्दन॑ समाजग्मु: शरवर्षैरुदायुधा:,उसके रथकी घोर घरघराहट सुनकर विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले पुरुषसिंह हैहयराजकुमार कवचसे सुसज्जित होकर शत्रुओंके रथको तोड़ डालनेवाले नगराकार विशाल रथोंपर बैठे हुए पुरीसे बाहर निकले और धनुष उठाये बाणोंकी वर्षा करते हुए प्रतर्दनपर चढ़ आये

નગર બહાર નીકળીને તે નરવ્યાઘ્ર, કવચધારી રથયોદ્ધાઓ, શસ્ત્ર ઉઠાવી પ્રતિર્દન પાસે પહોંચી ગયા અને બાણવર્ષાથી તેના પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 41

शस्त्रैश्न विविधाकारै रथौचैश्व युधिष्ठिर । अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदा:,युधिष्ठि!! जैसे बादल हिमालयपर जल बरसाते हैं, उसी प्रकार हैहयराजकुमारोंने रथसमूहोंद्वारा आकर राजा प्रतर्दनपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी

હે યુધિષ્ઠિર! જેમ વાદળો હિમવાન પર વરસાદ વરસાવે છે, તેમ તેમણે નાનાપ્રકારના શસ્ત્રો અને રથસમૂહો દ્વારા રાજા પર અસ્ત્રવર્ષા કરી।

Verse 42

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दन: । जघान तान्‌ महातेजा वज्जानलसमै: शरै:,तब महा तेजस्वी राजा प्रतर्दनने अपने अस्त्रोंद्वारा शत्रुओंके अस्त्रोंका निवारण करके वज्र और अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे उन सबको मार डाला

ત્યારે મહાતેજસ્વી રાજા પ્રતિર્દને પોતાના અસ્ત્રોથી તેમના અસ્ત્રો અટકાવી, વજ્ર અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બાણોથી તેમને સૌને ધરાશાયી કર્યા।

Verse 43

कृत्तोत्तमाड़ास्ते राजन्‌ भल्लै: शतसहस्रशः । अपततन्‌ रुधिरार्द्राज़ा निकृत्ता इव किंशुका:,राजन! भल्लोंकी मारसे उनके मस्तकोंके सैकड़ों और हजारों टुकड़े हो गये थे। उनके सारे अंग खूनसे लथपथ हो गये और वे कटे हुए पलाशके वृक्षकी भाँति धरतीपर गिर पड़े

Bhishma said: “O King, struck by broad-headed arrows, their heads were hewn into hundreds and thousands of pieces. With limbs drenched in blood, they fell to the earth like kiṃśuka (palāśa) trees cut down.”

Verse 44

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्य: सुतेष्वथ । प्राद्रवन्नगरं हित्वा भूगोराश्रममप्युत,उन सब पुत्रोंके मारे जानेपर राजा वीतहव्य अपना नगर छोड़कर महर्षि भृगुके आश्रममें भाग गये

Bhishma said: When all those sons had been slain, King Vītahavya—overwhelmed by the destruction of his lineage—abandoned his city and fled to the hermitage of the sage Bhṛgu. The episode underscores how the collapse of worldly supports drives a ruler to seek refuge in ascetic sanctuaries, turning from royal power toward spiritual protection and counsel.

Verse 45

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिप: । अभयं च ददौ तस्मै राजे राजन्‌ भगुस्तदा,राजन! वहाँ नरेश्वर वीतहव्यने महर्षि भूगुकी शरण ली। तब भूगुने राजाको अभयदान दे दिया

Bhīṣma said: King Vītahavya sought refuge with the sage Bhṛgu. Then Bhṛgu granted the king fearlessness (protection), O King—affirming the ethical duty to shelter one who has surrendered, even when he is a ruler in distress.

Verse 46

अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्‌ प्रतर्दन: । स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजो<ब्रवीत्‌,इतनेहीमें उनके पीछे लगा हुआ दिवोदासकुमार प्रतर्दन भी शीघ्र ही वहाँ पहुँचा। आश्रममें पहुँचकर उसने इस प्रकार कहा--

Bhishma said: Then, close on their heels, Pratardana quickly arrived there. Reaching the hermitage, the son of Divodasa spoke as follows—setting the stage for the next exchange in which conduct, restraint, and right action are to be clarified.

Verse 47

भो भो: केजत्राश्रमे सन्ति भूगो: शिष्या महात्मन: । द्रष्टमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति,भाइयो! इस आश्रममें महात्मा भृगुके शिष्य कौन-कौन हैं? मैं महर्षिका दर्शन करना चाहता हूँ। आपलोग उन्हें मेरे आगमनकी सूचना दे दें

Bhishma said: “Ho there, ho there! Who among you are the disciples of the great-souled Bhrigu in this hermitage? I wish to see the sage. Please inform him of my arrival.”

Verse 48

सतं विदित्वा तु भगुर्निश्चक्रामाश्रमात्‌ तदा । पूजयामास च ततो विधिना नृपसत्तमम्‌

તેણે સજ્જન પુરુષ છે એમ જાણી ત્યારે ભગુ ઋષિ આશ્રમમાંથી બહાર આવ્યા. ત્યારબાદ વિધિ-વિધાન મુજબ તેમણે નૃપશ્રેષ્ઠનું યથોચિત પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 49

प्रतर्दनको आया जान भृगुजी आश्रमसे निकले। उन्होंने नृपश्रेष्ठ प्रतर्दनका विधिपूर्वक स्वागत-सत्कार किया ।। उवाच चैन राजेन्द्र कि कार्य ब्रूहि पार्थिव | स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम्‌,और इस प्रकार पूछा--'राजेन्द्र! पृथ्वीनाथ! मुझसे आपका क्‍या काम है, बताइये।' तब राजाने उनसे अपने आगमनका जो कारण था, उसे इस प्रकार बताया

પ્રતર્દન રાજા આવ્યો છે એમ જાણીને ભૃગુજી આશ્રમમાંથી બહાર આવ્યા. તેમણે નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રતર્દનનું વિધિપૂર્વક સ્વાગત-સત્કાર કર્યું. પછી ભૃગુ બોલ્યા—“રાજેન્દ્ર! પૃથ્વીનાથ! કહો, તમને શું કાર્ય છે?” ત્યારબાદ રાજાએ પોતાના આગમનનું કારણ તેમને આ રીતે જણાવ્યું.

Verse 50

राजोवाच अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम्‌ । तस्य पुन्रैहि मे कृत्स्नो ब्रह्मन्‌ वंश: प्रणाशित:,राजाने कहा--ब्रह्मन! राजा वीतहव्यको आप यहाँसे बाहर निकाल दीजिये। विप्रवर! इनके पुत्रोंने मेरे सम्पूर्ण कुलका विनाश कर डाला है

રાજાએ કહ્યું—“બ્રહ્મન! આ રાજા વીતહવ્યને અહીંથી વિદાય કરો. વિપ્રવર! તેના પુત્રોએ મારા સમગ્ર વંશનો વિનાશ કર્યો છે.”

Verse 51

उत्सादितश्न विषय: काशीनां रत्नसंचय: । एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया

મેં કાશીઓનો દેશ ઉજાડી નાખ્યો અને રત્નોનો સંગ્રહ પણ કબજે કર્યો. અને પોતાના પરાક્રમના ગર્વથી મત્ત થયેલા આ પુરુષના સો પુત્રોને મેં સંહાર્યા.

Verse 52

तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्थर्मभूतां वर:

ત્યારે કરુણાથી વ્યાપ્ત, ધર્મમાં સ્થિતોમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુએ તેને કહ્યું.

Verse 53

एतत्‌ तु वचन श्रुत्वा भगोस्तथ्यं प्रतर्दन:,महर्षि भूगुका यह यथार्थ वचन सुनकर प्रतर्दन बहुत प्रसन्न हुआ और धीरेसे उनके दोनों चरण छूकर बोला--“भगवन्‌! यदि ऐसी बात है तो मैं कृतकृत्य हो गया, इसमें संशय नहीं है

આ સત્ય વચન સાંભળીને પ્રતર્દન અત્યંત પ્રસન્ન થયો. તેણે ભક્તિપૂર્વક ધીમેથી મહર્ષિના ચરણ સ્પર્શ કરીને કહ્યું— “ભગવન્! જો વાત એવી જ હોય, તો હું કૃતકૃત્ય થયો; તેમાં કોઈ સંશય નથી.”

Verse 54

पादावुपस्मृश्य शनै: प्रह्ृष्टो वाक्‍्यमब्रवीत्‌ | एवमप्यस्मि भगवन्‌ कृतकृत्यो न संशय:,महर्षि भूगुका यह यथार्थ वचन सुनकर प्रतर्दन बहुत प्रसन्न हुआ और धीरेसे उनके दोनों चरण छूकर बोला--“भगवन्‌! यदि ऐसी बात है तो मैं कृतकृत्य हो गया, इसमें संशय नहीं है

ધીમેથી ચરણ સ્પર્શ કરીને, હર્ષથી ભરાઈ તેણે કહ્યું— “ભગવન્! જો એવું જ હોય, તો હું કૃતકૃત્ય છું; તેમાં સંશય નથી.”

Verse 55

य एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया । अनुजानीहि मां ब्रह्मन्‌ ध्यायस्व च शिवेन माम्‌,“क्योंकि इन राजाको मैंने अपने पराक्रमसे अपनी जाति त्याग देनेके लिये विवश कर दिया। ब्रह्मन! मुझे जानेकी आज्ञा दीजिये और मेरा कल्याण-चिन्तन कीजिये

“આ રાજાને મેં મારા પરાક્રમથી તેની સ્વજાતિ-સ્થિતિ ત્યાગવા માટે વિવશ કર્યો છે. હે બ્રાહ્મણ! મને જવાની અનુમતિ આપો અને મારા કલ્યાણનું શુભચિંતન કરો.”

Verse 56

त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्धह | ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दन:

“હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! આ રાજાને મેં ખરેખર તેની જાતિ-સ્થિતિ ત્યાગવા માટે વિવશ કર્યો હતો. પછી તેની અનુમતિ મેળવી રાજા પ્રતર્દન ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો.”

Verse 57

भूगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गत:

“ભૃગુના વચનમાત્રનું પાલન કરીને તે પણ બ્રહ્મર્ષિ-પદને પ્રાપ્ત થયો.”

Verse 58

तस्य गृत्समद: पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापर:

તેણો પુત્ર ગૃત્સમદ રૂપે જાણે બીજો ઇન્દ્ર—તેજસ્વી અને દીપ્તિમાન હતો.

Verse 59

ऋग्गवेदे वर्तते चाग्रया श्रुतिर्यस्थ महात्मन:,ऋग्वेदमें महामना गृत्समदकी श्रेष्ठ श्रुति विद्यमान है। राजन! वहाँ ब्राह्मणलोग गृत्सममदका बड़ा सम्मान करते हैं। ब्रह्मर्षि गृत्समद बड़े तेजस्वी और ब्रह्मचारी थे

ઋગ્વેદમાં તે મહાત્મા સાથે સંબંધિત એક શ્રેષ્ઠ અને અગ્રણી શ્રુતિ પ્રસિદ્ધ છે. રાજન, ત્યાં બ્રાહ્મણો ઋષિ ગૃત્સમદને બહુ માન આપે છે; બ્રહ્મર્ષિ ગૃત્સમદ તેજસ્વી અને બ્રહ્મચર્યમાં અડગ હતા.

Verse 60

यत्र गृत्समदो राजन ब्राह्मणैः स महीयते । स ब्रह्मचारी विप्रर्षि: श्रीमान्‌ गृत्समदो5भवत्‌,ऋग्वेदमें महामना गृत्समदकी श्रेष्ठ श्रुति विद्यमान है। राजन! वहाँ ब्राह्मणलोग गृत्सममदका बड़ा सम्मान करते हैं। ब्रह्मर्षि गृत्समद बड़े तेजस्वी और ब्रह्मचारी थे

રાજન, જ્યાં બ્રાહ્મણો ગૃત્સમદને મહિમાવંત કરે છે, ત્યાં જ શ્રીમાન ગૃત્સમદ બ્રહ્મચારી અને વિપ્રર્ષિ હતા.

Verse 61

पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद्‌ द्विज: । वर्चा: सुचेतस: पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मज:,गृत्समदके पुत्र सुचेता नामके ब्राह्मण हुए। सुचेताके पुत्र वर्चा और वचकि पुत्र विह॒व्य हुए

ગૃત્સમદને પણ સુચેતા નામનો દ્વિજ પુત્ર થયો. સુચેતાનો પુત્ર વર્ચા અને વર્ચાનો પુત્ર વિહવ્ય થયો.

Verse 62

विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मज: । वितत्यस्य सुतः सत्य: संतः सत्यस्य चात्मज:,विहव्यके पुत्रका नाम वितत्य था। वितत्यके पुत्र सत्य और सत्यके पुत्र सन्त हुए

વಿಹવ્યનો પુત્ર વિતત્ય થયો. વિતત્યનો પુત્ર સત્ય અને સત્યનો પુત્ર સन्त થયો.

Verse 63

श्रवास्तस्य सुतश्चर्षि: श्रवसश्चा भवत्‌ तम: । तमसश्न प्रकाशो5भूत्‌ तनयो द्विजसत्तम: । प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वर:,सन्तके पुत्र महर्षि श्रवा, श्रवाके तम और तमके पुत्र द्विजश्रेष्ठ प्रकाश हुए। प्रकाशका पुत्र विजयशीलोंमें श्रेष्ठ वागिन्द्र था

તેમનો પુત્ર મહર્ષિ શ્રવા થયો; શ્રવાથી તમઃ જન્મ્યો. તમઃથી દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રકાશ જન્મ્યો. અને પ્રકાશનો પુત્ર, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વાગિન્દ્ર થયો.

Verse 64

तस्यात्मजश्न प्रमितिर्वेदवेदाड़पारग: । घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत,वागिन्द्रके पुत्र प्रमेति हुए जो वेदों और वेदांगोंके पारंगत विद्वान्‌ थे। प्रमितिके घृताची अप्सरासे रुरुनामक पुत्र हुआ

તેમનો પુત્ર પ્રમિતિ હતો—જે વેદો અને વેદાંગોમાં પારંગત વિદ્વાન હતો. પ્રમિતિ અને અપ્સરા ઘૃતાચીથી રુરુ નામનો પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 65

प्रमद्वरायां तु रुरो: पुत्र: समुदपद्यत । शुनको नाम विदप्रर्षियस्य पुत्रो5थ शौनक:,रुससे प्रमद्वराके गर्भसे ब्रह्मर्षि शुनकका जन्म हुआ, जिनके पुत्र शौनक मुनि हैं

પ્રમદ્વરાના ગર્ભે રુરુથી શುನક નામના બ્રહ્મર્ષિ જન્મ્યા; અને તે મુનિ શುನકના પુત્ર શૌનક થયા.

Verse 66

एवं विप्रत्वमगमद्‌ वीतहव्यो नराधिप: । भृगो: प्रसादादू राजेन्द्र क्षत्रिय: क्षत्रियर्षभ,राजेन्द्र! क्षत्रियशिरोमणे! इस प्रकार राजा वीतहव्य क्षत्रिय होकर भी भृगुके प्रसादसे ब्राह्मण हो गये

રાજેન્દ્ર! આ રીતે નરાધિપ વીતહવ્ય—ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયવૃષભ—ભૃગુના પ્રસાદથી બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 67

तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव | विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि

હે ગાર્ત્સમદના વંશજ, મહારાજ! મેં તારો વંશ આ રીતે વિસ્તારે કહી દીધો. હવે વધુ શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 513

अस्येदानीं वधादद्य भविष्याम्यनृण: पितु: । इतना ही नहीं, उनके पुत्रोंने काशिप्रान्तका सारा राज्य उजाड़ डाला और रत्नोंका संग्रह लूट लिया है। बलके घमंडमें भरे हुए इन राजाके सौ पुत्रोंको तो मैंने मार डाला; अब केवल ये ही रह गये हैं। इस समय इनका भी वध करके मैं पिताके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा?

ભીષ્મ બોલ્યા— “આજે તેનો વધ કરીને હું અંતે પિતૃઋણથી ઉઋણ થઈ જઈશ. એટલું જ નહીં—તેના પુત્રોએ કાશી પ્રદેશનું આખું રાજ્ય ઉજાડી નાખ્યું છે અને સંગ્રહિત રત્નભંડાર લૂંટી લીધું છે. અહંકારથી ભરાયેલા તે રાજાના સો પુત્રોને તો મેં પહેલેથી જ મારી નાખ્યા છે; હવે માત્ર આ જ બાકી રહ્યા છે. હવે એમનો પણ વધ કરું તો શું હું પિતાના ઋણથી મુક્ત થઈ જઈશ?”

Verse 523

नेहास्ति क्षत्रिय: कश्रित्‌ सर्वे हीमे द्विजातय: । तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भूगुने दयासे द्रवित होकर उनसे कहा--'राजन्‌! यहाँ कोई क्षत्रिय नहीं है। ये सब-के-सब ब्राह्मण हैं

ભીષ્મ બોલ્યા— “રાજન! અહીં કોઈ ક્ષત્રિય નથી; અહીં હાજર બધા દ્વિજ—અર્થાત્ બ્રાહ્મણ છે.” આ વચનથી ભીષ્મે ધર્મની મર્યાદા દર્શાવી—બ્રાહ્મણો સામે વૈર કે દમન નહીં, પરંતુ આદર અને રક્ષણ જ કર્તવ્ય છે.

Verse 563

यथागतं महाराज मुक्‍्त्वा विषमिवोरग: । भृगुवंशी महर्षे! मैंने इन राजासे अपनी जातिका त्याग करवा दिया।” महाराज! तदनन्तर महर्षिकी आज्ञा लेकर राजा प्रतर्दन जैसे साँप अपने विषको त्याग देता है, उसी प्रकार क्रोध छोड़कर जैसे आया था वैसे लौट गया

ભીષ્મ બોલ્યા— “મહારાજ! મહર્ષિની અનુમતિ મેળવીને રાજા પ્રતર્દન જેમ સાપ પોતાનું વિષ છોડે તેમ ક્રોધ છોડીને—જેમ આવ્યો હતો તેમ પાછો ફર્યો. હે ભૃગુવંશી મહર્ષે! મેં આ રાજાને જાતિનો અભિમાન ત્યજાવ્યો એવો બનાવ્યો.”

Verse 573

वीतहव्यो महाराज ब्रह्म॒वादित्वमेव च । नरेश्वर! इस प्रकार राजा वीतहव्य भृूगुजीके कथनमात्रसे ब्रह्मर्षि एवं ब्रह्मवादी हो गये

ભીષ્મ બોલ્યા— “મહારાજ! નરેશ્વર! આ રીતે રાજા વીતહવ્ય ભૃગુજીના વચનમાત્રથી બ્રહ્મર્ષિ થયો અને બ્રહ્મનું ઉપદેશ આપનાર બ્રહ્મવાદી પણ બન્યો.”

Verse 586

शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निंगृहीत: किलाभवत्‌ | उनके पुत्रो गृत्समद हुए जो रूपमें दूसरे इन्द्रके समान थे। कहते हैं, किसी समय दैत्योंने उन्हें यह कहते हुए पकड़ लिया था कि “तुम इन्द्र हो"

ભીષ્મ બોલ્યા— “કહેવાય છે કે એક વખત દૈત્યોને તેને ‘તું શક્ર (ઇન્દ્ર) છે’ એમ કહી પકડી લીધો હતો. તેના પુત્ર ગૃત્સમદ હતા, જે રૂપમાં બીજા ઇન્દ્ર સમાન હતા.”