Adhyaya 157

Verse 1

ऑपनआ का बा 2 एकपज्चाशर्दाधकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणोंकी महिमाका वर्णन युधिषछ्िर उवाच के पूज्या: के नमस्कार्या: कथं वर्तेत केषु च । किमाचार: कीदृशेषु पितामह न रिष्यते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! संसारमें कौन मनुष्य पूज्य हैं? किनको नमस्कार करना चाहिये? किनके साथ कैसा बर्ताव करना उचित है तथा कैसे लोगोंके साथ किस प्रकारका आचरण किया जाय तो वह हानिकर नहीं होता?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! આ જગતમાં ખરેખર પૂજ્ય કોણ છે? કોને નમસ્કાર કરવો જોઈએ? કેવી રીતે વર્તવું, અને કયા પ્રકારના લોકો પ્રત્યે? કયા પ્રકારના મનુષ્યો સાથે કયો આચાર રાખવાથી હાનિ કે ધર્મદોષ થતો નથી?

Verse 2

भीष्म उवाच ब्राह्मणानां परिभव सादयेदपि देवता: । ब्राह्मणांस्तु नमस्कृत्य युधिष्ठिर न रिष्यते,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! ब्राह्मणोंका अपमान देवताओंको भी दु:खमें डाल सकता है। परंतु यदि ब्राह्मणोंको नमस्कार करके उनके साथ विनयपूर्ण बर्ताव किया जाय तो कभी कोई हानि नहीं होती

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! બ્રાહ્મણોનો અપમાન દેવતાઓને પણ દુઃખ અને પતનમાં નાખી શકે છે. પરંતુ જે બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને વિનય અને આદરથી વર્તે છે, તેને ક્યારેય હાનિ થતી નથી.

Verse 3

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत्‌ । ते हि लोकानिमान्‌ सर्वान्‌ धारयन्ति मनीषिण:,अत: ब्राह्मणोंकी पूजा करे। ब्राह्मणोंको नमस्कार करे। उनके प्रति वैसा ही बर्ताव करे, जैसा सुयोग्य पुत्र अपने पिताके प्रति करता है; क्योंकि मनीषी ब्राह्मण इन सब लोकोंको धारण करते हैं

તેઓ પૂજ્ય છે, તેઓ નમસ્કાર્ય છે. તેમની પ્રત્યે એવો જ વ્યવહાર કરો જેમ સદ્પુત્ર પિતાપ્રત્યે કરે; કારણ કે મનીષી બ્રાહ્મણો આ સર્વ લોકોને ધારણ કરે છે.

Verse 4

ब्राह्मणा: सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतव: । धनत्यागाभिरामाक्ष वाक्संयमरताक्षू ये,ब्राह्मण समस्त जगत्‌की धर्ममर्यादाका संरक्षण करनेवाले सेतुके समान हैं। वे धनका त्याग करके प्रसन्न होते हैं और वाणीका संयम रखते हैं

બ્રાહ્મણો સર્વ લોક માટે ધર્મની મર્યાદા જાળવનારા મહાન સેતુ સમાન છે. તેઓ ધનત્યાગમાં આનંદ મેળવે છે અને વાણી-સંયમમાં રત રહે છે.

Verse 5

रमणीयाश्व भूतानां निधानं च धृतव्रता: । प्रणेतारशक्षु लोकानां शास्त्राणां च यशस्विन:,वे समस्त भूतोंके लिये रमणीय, उत्तम निधि, दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले, लोकनायक, शास्त्रोंके निर्माता और परम यशस्वी हैं

ભીષ્મે કહ્યું—તેઓ સર્વ ભૂતોને રમણીય અને પ્રિય છે; તેઓ ઉત્તમ નિધિ છે. વ્રતોમાં અડગ રહી તેઓ લોકના માર્ગદર્શક—શાસ્ત્રોના પ્રવર્તક અને રક્ષક—અને મહાયશસ્વી છે.

Verse 6

तपो येषां धन नित्यं वाक्‌ चैव विपुलं बलम्‌ | प्रभवश्वैव धर्माणां धर्मज्ञा: सूक्ष्मदर्शिन:,सदा तपस्या उनका धन और वाणी उनका महान्‌ बल है। वे धर्मोंकी उत्पत्तिके कारण, धर्मके ज्ञाता और सूक्ष्मदर्शी हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જેઓનું નિત્ય ધન તપ છે અને જેમની વાણી જ તેમનું મહાન બળ છે, તેઓ જ ધર્મોના ઉદ્ભવનું મૂળ બને છે. તેઓ ધર્મજ્ઞ અને સૂક્ષ્મદર્શી છે.

Verse 7

धर्मकामा: स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेतव: । यान्‌ समाश्रित्य जीवन्ति प्रजा: सर्वाश्चितुर्विधा: ७ ।। वे धर्मकी ही इच्छा रखनेवाले, पुण्यकर्मोद्वारा धर्ममें ही स्थित रहनेवाले और धर्मके सेतु हैं। उन्हींका आश्रय लेकर चारों प्रकारकी सारी प्रजा जीवन धारण करती है

તેઓ ધર્મની જ ઇચ્છા રાખનારા, પુણ્યકર્મોથી ધર્મમાં સ્થિત રહેનારા અને ધર્મના સેતુ સમાન છે. તેમનો આશ્રય લઈને જ ચાર પ્રકારની સર્વ પ્રજા જીવન ધારણ કરે છે.

Verse 8

पन्थान: सर्वनेतारो यज्ञवाहा: सनातना: । पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्गहन्ति धुरं सदा,ब्राह्मण ही सबके पथप्रदर्शक, नेता और सनातन यज्ञ-निर्वाहक हैं। वे बाप-दादोंकी चलायी हुई भारी धर्म-मर्यादाका भार सदा वहन करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—બ્રાહ્મણો જ સર્વના પથપ્રદર્શક, નેતા અને સનાતન યજ્ઞપરંપરાના વહનકર્તા છે. પિતા-પિતામહોથી ચાલતી આવેલી ભારે ધર્મ-મર્યાદાનો ભાર તેઓ સદા વહન કરે છે.

Verse 9

धुरि ये नावसीदन्ति विषये सदगवा इव । पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिन:,जैसे अच्छे बैल बोझ ढोनेमें शिथिलता नहीं दिखाते, उसी प्रकार वे धर्मका भार वहन करनेमें कष्टका अनुभव नहीं करते हैं। वे ही देवता, पितर और अतिथियोंके मुख तथा हव्य- कव्यमें प्रथम भोजनके अधिकारी हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જેમ સારા બળદ ભાર વહન કરવામાં શિથિલતા બતાવતા નથી, તેમ તેઓ વિષય-વ્યવહારમાં જવાબદારીના ધુરા પર ન તો ડૂબે છે, ન ડગમગે છે; ધર્મનો ભાર વહન કરવામાં તેમને કષ્ટ લાગતું નથી. તેઓ જ દેવો, પિતરો અને અતિથિઓના ‘મુખ’ સમાન છે; હવ્ય અને કવ્ય—બન્ને અર્પણોમાં પ્રથમ ભાગના અધિકારી તેઓ જ છે.

Verse 10

भोजनादेव लोकांस्त्रींस्त्रायन्ते महतो भयात्‌ | दीप: सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्क्षुष्मतामपि,ब्राह्मण भोजनमात्र करके तीनों लोकोंकी महान्‌ भयसे रक्षा करते हैं। वे सम्पूर्ण जगत्‌के लिये दीपकी भाँति प्रकाशक तथा नेत्रवालोंके भी नेत्र हैं

ભીષ્મે કહ્યું—માત્ર ભોજન કરાવવાથી જ બ્રાહ્મણો મહાભયથી ત્રણે લોકનું રક્ષણ કરે છે. તેઓ સમગ્ર જગત માટે દીવા સમા પ્રકાશક છે અને આંખવાળાઓ માટે પણ આંખ સમા છે.

Verse 11

सर्वशिक्षा श्रुतिधना निपुणा मोक्षदर्शिन: । गतिज्ञा: सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तका:,ब्राह्मण सबको सीख देनेवाले हैं। वेद ही उनका धन है। वे शास्त्रज्ञानमें कुशल, मोक्षदर्शी, समस्त भूतोंकी गतिके ज्ञाता और अध्यात्म-तत्त्वका चिन्तन करनेवाले हैं

ભીષ્મે કહ્યું—બ્રાહ્મણો સૌને શિક્ષા આપનારા છે; વેદ જ તેમનું સાચું ધન છે. તેઓ શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં નિપુણ, મોક્ષને દૃષ્ટિમાં રાખનારા; સર્વ ભૂતોની ગતિ જાણનારા અને અધ્યાત્મમાર્ગનું સતત ચિંતન કરનારા છે.

Verse 12

आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशया: । परावरविशेषज्ञा गन्तार: परमां गतिम्‌,ब्राह्मण आदि, मध्य और अन्तके ज्ञाता, संशयरहित, भूत-भविष्यका विशेष ज्ञान रखनेवाले तथा परम गतिको जानने और पानेवाले हैं

ભીષ્મે કહ્યું—બ્રાહ્મણો આરંભ, મધ્ય અને અંતના જાણકાર છે; તેમના સંશયો કાપી નાખવામાં આવ્યા છે. તેઓ પર અને અપરનો ભેદ વિશેષ રીતે જાણે છે અને પરમ ગતિને જાણીને તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

विमुक्ता धूतपाप्मानो निर्द्धन्द्धा निष्परिग्रहा: । मानार्हा मानिता नित्य ज्ञानविद्धिर्महात्मभि:,श्रेष्ठ ब्राह्मण सब प्रकारके बन्धनोंसे मुक्त और निष्पाप हैं। उनके चित्तपर द्वद्धोंका प्रभाव नहीं पड़ता। वे सब प्रकारके परिग्रहका त्याग करनेवाले और सम्मान पानेके योग्य हैं। ज्ञानी महात्मा उन्हें सदा ही आदर देते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સર્વ બંધનોથી મુક્ત અને પાપથી શુદ્ધ હોય છે. દ્વંદ્વો તેમના ચિત્તને ડગમગાવતા નથી. તેઓ સર્વ પરિગ્રહનો ત્યાગ કરનારા અને માનને યોગ્ય છે; જ્ઞાની મહાત્માઓ તેમને સદા આદર આપે છે.

Verse 14

चन्दने मलपड़्के च भोजने5भोजने समा: । सम॑ येषां दुकूलं च तथा क्षौमाजिनानि च,वे चन्दन और मलकी कीचड़में, भोजन और उपवासमें समान दृष्टि रखते हैं। उनके लिये साधारण वस्त्र, रेशमी वस्त्र और मृगछाला समान हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જે ચંદન અને મલની કાદવમાં, ભોજન અને ઉપવાસમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે; જેમને માટે જાડું વસ્ત્ર અને રેશમી વસ્ત્ર, તેમજ ક્ષૌમવસ્ત્ર અને મૃગચર્મ—બધું સમાન છે.

Verse 15

तिष्ठेयुरप्यभुज्जाना बहूनि दिवसान्यपि । शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायै: संयतेन्द्रिया:,वे बहुत दिनोंतक बिना खाये रह सकते हैं और अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखकर स्वाध्याय करते हुए शरीरको सुखा सकते हैं

તેઓ અનેક દિવસો અન્ન લીધા વિના પણ અડગ રહી શકે છે; અને ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી સ્વાધ્યાય કરતાં પોતાના શરીરને પણ ક્ષીણ કરી શકે છે।

Verse 16

अदैवं दैवतं कुर्युर्दवतं चाप्पदैवतम्‌ । लोकानन्यान्‌ सृजेयुस्ते लोकपालांश्ष कोपिता:,ब्राह्मण अपने तपोबलसे जो देवता नहीं है, उसे भी देवता बना सकते हैं। यदि वे क्रोधमें भर जायेँ तो देवताओंको भी देवत्वसे भ्रष्ट कर सकते हैं। दूसरे-दूसरे लोक और लोकपालोंकी रचना कर सकते हैं

તપોબળથી બ્રાહ્મણો જે દૈવી નથી તેને પણ દૈવત બનાવી શકે છે; અને જો તેઓ ક્રોધિત થાય તો દેવતાઓને પણ દેવત્વથી ચ્યૂત કરી શકે છે। ક્રોધમાં તેઓ અન્ય-અન્ય લોકો અને લોકપાલોની પણ રચના કરી શકે છે।

Verse 17

अपेय: सागरो येषामपि शापान्महात्मनाम्‌ | येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति,उन्हीं महात्माओंके शापसे समुद्रका पानी पीनेयोग्य नहीं रहा। उनकी क्रोधाग्नि दण्डकारण्यमें आजतक शान्त नहीं हुई

એ મહાત્માઓના શાપથી સમુદ્રનું જળ પણ પીવા યોગ્ય રહ્યું નથી; અને તેમની ક્રોધાગ્નિ દંડકારણ્યમાં આજ સુધી શાંત થઈ નથી।

Verse 18

देवानामपि ये देवा: कारणं कारणस्य च । प्रमाणस्य प्रमाणं च कस्तानभिभवेद्‌ बुध:,वे देवताओंके भी देवता, कारणके भी कारण और प्रमाणके भी प्रमाण हैं। भला कौन मनुष्य बुद्धिमान्‌ होकर भी ब्राह्मणोंका अपमान करेगा

તેઓ દેવતાઓના પણ દેવતા, કારણના પણ કારણ અને પ્રમાણના પણ પ્રમાણ છે; તો પછી કયો બુદ્ધિમાન મનુષ્ય બ્રાહ્મણોને દબાવવાનો કે અપમાન કરવાનો પ્રયત્ન કરશે?

Verse 19

येषां वृद्धश्न बालश्न सर्व: सम्मानमरहति । तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम्‌,ब्राह्मणोंमें कोई बूढ़े हों या बालक सभी सम्मानके योग्य हैं। ब्राह्मणगलोग आपसमें तप और विद्याकी अधिकता देखकर एक-दूसरेका सम्मान करते हैं

બ્રાહ્મણોમાં વૃદ્ધ હોય કે બાળક—બધા જ સન્માનને પાત્ર છે; પરંતુ તપ અને વિદ્યાની વિશેષતા પ્રમાણે તેઓ પરસ્પર વધુ માન આપે છે।

Verse 20

अविद्वान ब्राह्माणो देव: पात्र वै पावनं महत्‌ । विद्वान्‌ भूयस्तरो देव: पूर्णमसागरसंनिभ:,विद्याहीन ब्राह्मण भी देवताके समान और परम पवित्र पात्र माना गया है। फिर जो विद्वान है उसके लिये तो कहना ही क्या है। वह महान्‌ देवताके समान है और भरे हुए महासागरके समान सदगुण-सम्पन्न है

ભીષ્મે કહ્યું—અવિદ્વાન બ્રાહ્મણ પણ દેવતુલ્ય ગણાય છે અને મહાન પાવન કરનાર પાત્રરૂપે પૂજ્ય છે. તો પછી વિદ્વાન બ્રાહ્મણનું તો શું કહેવું? તે વધુ મહાન દેવતુલ્ય છે—પૂર્ણ મહાસાગર સમાન, સદ્ગુણોથી સમૃદ્ધ।

Verse 21

अदिद्वांश्चैव दिद्वांश्न ब्राह्मणो दैवतं महत्‌ । प्रणीतश्नाप्रणीतश्न॒ यथानि्निर्देवतं महत्‌,ब्राह्मण विद्वान हो या अविद्वान्‌ इस भूतलका महान्‌ देवता है। जैसे अग्नि पठ्चभू- संस्कारपूर्वक स्थापित हो या न हो, वह महान्‌ देवता ही है

ભીષ્મે કહ્યું—બ્રાહ્મણ વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, તે આ ધરતી પર મહાન દેવતા છે. જેમ અગ્નિ સંસ્કારપૂર્વક સ્થાપિત હોય કે ન હોય, તે તો મહાન દેવતા જ છે—તેમ બ્રાહ્મણ પણ માન્ય છે.

Verse 22

श्मशाने हापि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हविर्यज्ञे च विधिवद्‌ गृह एवातिशोभते,तेजस्वी अग्निदेव श्मशानमें हों तो भी दूषित नहीं होते। विधिवत्‌ हविष्यसे सम्पादित होनेवाले यज्ञमें तथा घरमें भी उनकी अधिकाधिक शोभा होती है

ભીષ્મે કહ્યું—તેજસ્વી અગ્નિ શ્મશાનમાં હોય તો પણ દૂષિત થતી નથી. વિધિપૂર્વક હવિ અર્પિત થતી યજ્ઞમાં તથા ગૃહમાં એ જ અગ્નિ વધુ શોભે છે.

Verse 23

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मुणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम्‌,इस प्रकार यद्यपि ब्राह्मण सब प्रकारके अनिष्ट कर्मोमें लगा हो तो भी वह सर्वथा माननीय है। उसे परम देवता समझो

ભીષ્મે કહ્યું—આ રીતે બ્રાહ્મણ સર્વ પ્રકારના અનિષ્ટ કર્મોમાં વર્તતો હોય તોય તે સર્વથા માન્ય છે. તેને પરમ દેવતા જાણો.

Verse 150

इस प्रकार श्रीमह्ाा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सावित्रीमन्त्रकी महिमाविषयक एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં સાવિત્રીમંત્રની મહિમા વિષયક એકસો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 151

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंशायामेकपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्राह्मणकी प्रशंसाविषयक एक सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં બ્રાહ્મણ-પ્રશંસા વિષયક એકસો એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।