Adhyaya 37
Śṛṅgī’s Curse on King Parikṣit (Parikṣit–Śṛṅgī–Takṣaka Causal Link)
Upa-parva: Pauloma Parva (Frame-Narrative and Early Causality Episodes)
Sauti reports that the sage’s son Śṛṅgī, upon being told by Kṛśa that King Parikṣit—while hunting, exhausted, hungry, and unable to locate his quarry—approached Śṛṅgī’s father (a vow-bound silent ascetic) and, receiving no reply, placed a dead serpent upon the ascetic’s shoulder, becomes inflamed with anger. Interpreting the act as a grave insult to a vulnerable elder, Śṛṅgī ritually empowers his speech (water-touching as a performative marker) and pronounces that Takṣaka will cause the king’s death on the seventh day. Śṛṅgī then informs his father of the curse. The father rebukes the action as contrary to ascetic dharma, arguing that kings protect the realm in which ascetics live; therefore, a king’s inadvertent offense under fatigue should be forgiven, and a rash curse constitutes youthful wrongdoing. The chapter’s technical theme is the asymmetry between momentary misconduct and irrevocable speech-acts, and the text frames governance and renunciation as interdependent ethical institutions.
Chapter Arc: Kadru’s curse hangs over the serpent race like a noose: the Nāgas, foreseeing Janamejaya’s sarpa-satra, gather in alarm to find a path of escape before the sacrificial fire begins to drink their names. → Vāsuki convenes a council with Airāvata and other dharma-minded kin, urging clear-eyed deliberation on how to break the curse. Proposals multiply—some cunning, some cruel, some desperate—revealing fractures within the Nāga community between fear-driven expediency and moral restraint. → The debate turns sharp when certain Nāgas advocate extreme sabotage and violence: defiling consecrated food with excreta, seizing or killing Janamejaya, or otherwise uprooting the sacrifice at its source—plans that promise quick relief but risk grave sin and backlash. → Dharma-hearted Nāgas object, warning that such ‘intelligence’ is actually folly—acts like brahmahatyā and sacrilege cannot be the serpent race’s salvation. The chapter closes with the council still searching for a righteous, effective remedy to the foretold doom. → With many schemes rejected as adharma, the question remains: what lawful, destined means will truly deliver the Nāgas from the fire of Janamejaya’s rite?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा मम सप्तत्रिशो5्ध्याय: माताके शापसे बचनेके लिये हक कि आदि नागोंका परस्पर परामश सौतिरुवाच मातु: सकाशात् त॑ शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तम: । वासुकिश्चिन्तयामास शापो5यं न भवेत् कथम्
સૌતિએ કહ્યું—માતાની પાસે થી નાગો પર પડેલો તે શાપ સાંભળીને નાગશ્રેષ્ઠ વાસુકિ અત્યંત ચિંતિત થયો. તે વિચારવા લાગ્યો—“આ શાપ કેવી રીતે નિષ્ફળ થઈ શકે?”
Verse 2
ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभि: सह सर्वश: । ऐरावतप्रभृतिभि: सर्वधर्मपरायणै:,तदनन्तर उन्होंने ऐरावत आदि सर्वधर्मपरायण बन्धुओंके साथ उस शापके विषयमें विचार किया
ત્યારબાદ તેણે ઐરાવત વગેરે સર્વધર્મપરાયણ ભાઈઓ સાથે મળીને તે શાપ વિષે સર્વ રીતે મંત્રણા કરી।
Verse 3
वायुकिरुवाच अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथानघा: । तस्य शापस्य मोक्षार्थ मन्त्रयित्वा यतामहे
વાસુકિ બોલ્યો—“હે નિષ્પાપ નાગગણ! માતાએ જેમ શાપ ઉચ્ચાર્યો છે તે તમારે સૌને જાણીતો છે. તેથી તે શાપમાંથી મુક્તિ માટે આપણે મંત્રણા કરીને ઉપાયમાં પ્રયત્ન કરીએ.”
Verse 4
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते । नतु मात्राभिशप्तानां मोक्ष: क्वचन विद्यते
“બધા શાપોનો પ્રતિકાર તો મળે છે; પરંતુ જેમને માતાએ શાપ આપ્યો હોય, તેમને ક્યાંય મુક્તિનો ઉપાય નથી.”
Verse 5
अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रत: । शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथु:,अविनाशी, अप्रमेय तथा सत्यस्वरूप ब्रह्माजीके आगे माताने हमें शाप दिया है--यह सुनकर ही हमारे हृदयमें कम्प छा जाता है
“અવ્યય, અપ્રમેય, સત્યસ્વરૂપ પરમેશ્વરના સમક્ષ આપણને શાપ અપાયો છે—એવું માત્ર સાંભળતાં જ મારા હૃદયમાં કંપન થાય છે.”
Verse 6
नूनं सर्वविनाशो5यमस्माकं समुपागत: । न होतां सोडव्ययो देव: शपन्न्तीं प्रत्यषेधयत्,निश्चय ही यह हमारे सर्वगाशका समय आ गया है, क्योंकि अविनाशी देव भगवान् ब्रह्माने भी शाप देते समय माताको मना नहीं किया
નિશ્ચયે આપણાં સર્વનાશનો સમય આવી પહોંચ્યો છે; કારણ કે શાપ ઉચ્ચારતી માતાને અવિનાશી દેવએ પણ રોકી નથી—ધર્મયુક્ત શાપ એકવાર છૂટે તો તેનો પ્રભાવ અનિવાર્ય બને છે.
Verse 7
तस्मात् सम्मन्त्रयामोड्द्य भुजजड्रानामनामयम् | यथा भवेद्धि सर्वेषां मा न: कालो5त्यगादयम्
અતએવ આજે આપણે સારી રીતે વિચાર-વિમર્શ કરીએ—સર્વ નાગોનું કલ્યાણ અને સુરક્ષા કયા ઉપાયથી સ્થિર રહે? આ સમય વ્યર્થ ન જાય. આપણે સૌ મળીને મંત્રણા કરીએ તો આ સંકટમાંથી છૂટવાનો માર્ગ જરૂર મળશે—જેમ પ્રાચીનકાળે દેવોએ ગુફામાં છુપાયેલો ગુમ થયેલો અગ્નિ શોધી કાઢ્યો હતો.
Verse 8
सर्व एव हि नस्तावद् बुद्धिमन्तो विचक्षणा: । अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे
અમે સૌ બુદ્ધિમાન અને વિવેકી છીએ; છતાં સાથે મંત્રણા કર્યા પછી પણ મુક્તિનો કોઈ દૃઢ ઉપાય દેખાતો નથી.
Verse 9
यथा स यज्ञो न भवेद् यथा वापि पराभव: । जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै,सर्पोके विनाशके लिये आरम्भ होनेवाला जनमेजयका यज्ञ जिस प्रकार टल जाय अथवा जिस तरह उसमें विघ्न पड़ जाय, वह उपाय हमें सोचना चाहिये
સર્પોના વિનાશ માટે જનમેજયે આરંભેલો તે યજ્ઞ અથવા તો થવો જ ન જોઈએ, અથવા તેમાં વિઘ્ન પડી તે નિષ્ફળ થવો જોઈએ—એવો ઉપાય આપણે વિચારવો જોઈએ.
Verse 10
सौतिरुवाच तथेत्युक्त्वा तत: सर्वे काद्रवेया: समागता: । समयं चक्रिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदा:
સૌતિએ કહ્યું—“તથાસ્તુ” કહીને પછી કદ્રૂના બધા પુત્રો ત્યાં એકત્ર થયા. મંત્રણા અને નીતિબુદ્ધિમાં નિપુણ હોવાથી તેમણે ત્યાં જ પરસ્પર સંમતિ બાંધી અને પોતાનો માર્ગ નિશ્ચિત કર્યો.
Verse 11
एके तत्राब्रुवन् नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभा: । जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति,उस समय वहाँ कुछ नागोंने कहा--“हमलोग श्रेष्ठ ब्राह्मण बनकर जनमेजयसे यह भिक्षा माँगें कि तुम्हारा यज्ञ न हो '
ત્યારે ત્યાં કેટલાક નાગોએ કહ્યું—“ચાલો, અમે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના રૂપે બની જનમેજય પાસે ભિક્ષા માગીએ—‘તમારો યજ્ઞ ન થાય.’”
Verse 12
अपरे त्वब्रुवन् नागास्तत्र पण्डितमानिन: । मन्त्रिणोउस्य वयं सर्वे भविष्याम: सुसम्मता:,अपनेको बड़ा भारी पण्डित माननेवाले दूसरे नागोंने कहा--'हम सब लोग जनमेजयके विश्वासपात्र मन्त्री बन जायँगे
પછી ત્યાં બીજા નાગો, પોતાને મહાપંડિત માનનારા, બોલ્યા—“અમે બધા તેની વિશ્વાસપાત્ર, સુસમ્મત મંત્રીઓ બની જઈશું.”
Verse 13
स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चवयम् । तत्र बुद्धि प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति
પછી તે દરેક કાર્યમાં ઇચ્છિત હેતુનો નિર્ણય કરવા માટે આપણને પૂછશે; ત્યારે અમે તેને એવી બુદ્ધિ આપશું કે યજ્ઞ અટકી જાય અને આગળ ન વધે.
Verse 14
स नो बहुमतान् राजा बुद्धया बुद्धिमतां वर: । यज्ञार्थ प्रक्ष्यति व्यक्त नेति वक्ष्यामहे वयम्
અમે ત્યાં બહુ માન્ય બની રહીશું; તેથી બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા જનમેજય યજ્ઞ વિષે અમારી સંમતિ જરૂર પૂછશે. ત્યારે અમે સ્પષ્ટ કહીશું—“યજ્ઞ ન કરો.”
Verse 15
दर्शयन्तो बहून् दोषानू प्रेत्य चेह च दारुणान् । हेतुभि: कारणैश्वैव यथा यज्ञो भवेन्न सः
અમે યુક્તિઓ અને કારણોથી બતાવીશું કે તે યજ્ઞથી ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં અનેક ભયંકર દોષો ઉપજશે; તેથી તે યજ્ઞ થવા પામશે નહીં.
Verse 16
अथवा य उपाध्याय: क्रतोस्तस्य भविष्यति । सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रत:
અથવા તે યજ્ઞના જે ઉપાધ્યાય (આચાર્ય) થશે—જે સર્પસત્રની વિધિ જાણે અને રાજકાર્ય તથા હિતમાં રત રહે—તેને કોઈ સર્પ જઈને દંશે; તે મરી જશે. યજ્ઞાધ્યક્ષના મૃત્યુ પછી તે ક્રતુ (યજ્ઞ) આપમેળે અટકી જશે.
Verse 17
त॑ गत्वा दशतां कश्चिद् भुजड़: स मरिष्यति । तस्मिन् मृते यज्ञकारे क्रतु:ः स न भविष्यति
તેની પાસે જઈ કોઈ ભુજંગ તેને દંશે; તે મરી જશે. તે યજ્ઞ-કર્તા (આચાર્ય) મરી જાય તો તે ક્રતુ (યજ્ઞ) આગળ નહીં વધે.
Verse 18
ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विज: । तांश्व सर्वान् दशिष्याम: कृतमेवं भविष्यति
અને આચાર્ય સિવાય બીજા જે બ્રાહ્મણો સર્પસત્રની વિધિ જાણતા હશે અને તેના આ યજ્ઞમાં ઋત્વિજ બનશે—તેમને બધાને અમે દંશીશું. આમ કરવાથી અમારું કાર્ય સિદ્ધ થશે.
Verse 19
अपरे त्वब्रुवन् नागा धर्मात्मानो दयालव: । अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्,यह सुनकर दूसरे धर्मात्मा और दयालु नागोंने कहा--'ऐसा सोचना तुम्हारी मूर्खता है। ब्रह्म-हत्या कभी शुभकारक नहीं हो सकती
આ સાંભળીને બીજા ધર્માત્મા અને દયાળુ નાગોએ કહ્યું—“આ તમારો અવિવેક છે. બ્રાહ્મણ-હત્યા કદી શોભતી નથી.”
Verse 20
सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा । अधर्मात्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्
આપત્તિકાળમાં શાંતિનો સર્વોત્તમ ઉપાય એ જ છે, જે સમ્યક રીતે સદ્ધર્મના મૂળમાં સ્થિત રહીને કરવામાં આવે. પરંતુ સંકટમાંથી બચવા માટે અધર્મ પર અધર્મ વધારવાની વૃત્તિ તો સમગ્ર જગતનો વિનાશ કરી નાખે.
Verse 21
अपरे त्वब्रुवन् नागा: समिद्धं जातवेदसम् । वर्षैनिवापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युत:
ત્યારે બીજા નાગોએ કહ્યું— “સર્પયજ્ઞ માટે જાતવેદસ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થશે ત્યારે અમે વીજળીসহ મેઘ બની વરસાતના પ્રવાહથી તેને બુઝાવી દઈશું.”
Verse 22
खुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमा: । प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति
અને બીજા શ્રેષ્ઠ ભુજંગો રાત્રે ત્યાં જઈ, બેદરકારીથી સૂતા ઋત્વિજોના ખુગુ-ખુવા તથા યજ્ઞપાત્રો વગેરે ઝડપથી ચોરી લાવે; આમ યજ્ઞમાં વિઘ્ન પડશે.
Verse 23
यज्ञे वा भुजगास्तस्मिज्छतशो5थ सहस्त्रश: । जनान् दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति,“अथवा उस यज्ञमें सभी सर्प जाकर सैकड़ों और हजारों मनुष्योंको डँस लें; ऐसा करनेसे हमारे लिये भय नहीं रहेगा
અથવા તે યજ્ઞમાં બધા સર્પો જઈ સૈકડો અને હજારો મનુષ્યોને દંશ કરે; એમ કરવાથી આપણને ભય રહેશે નહીં.
Verse 24
अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजड़मा: । स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना
અથવા ભુજંગો તે યજ્ઞ માટે તૈયાર કરાયેલ સંસ્કારયુક્ત ભોજનને પોતાના મૂત્ર-પુરીષથી—જે સર્વ ભોજનસામગ્રીનો નાશ કરે છે—દૂષિત કરી દે.
Verse 25
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजो5स्य भवामहे । यज्ञविघ्नं करिष्यामो दीयतां दक्षिणा इति
ત્યાં કેટલાક અન્યોએ કહ્યું— “અમે જ તેના ઋત્વિજ છીએ; અમે યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરીશું—અતઃ દક્ષિણા આપો.”
Verse 26
अपरे त्वब्रुव॑स्तत्र जले प्रक्रीडितं नृूपम्
બીજાઓએ ત્યાં કહ્યું કે રાજા તે જળમાં ક્રીડા કરી રહ્યો હતો.
Verse 27
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागा: पण्डितमानिन:
ત્યારે ત્યાં પોતાને પંડિત માનનારા બીજા નાગો બોલ્યા—“અમે જનમેજયને પકડીને દંશી દઈશું. એવું કરવાથી ક્ષણમાં જ બધું સિદ્ધ થઈ જશે. એ રાજા મરે તો અમારા અનર્થોની જડ જ કપાઈ જશે.”
Verse 28
दशामस्तं प्रगृह्माशु कृतमेवं भविष्यति । छिन्न मूलमनर्थानां मृते तस्मिन् भविष्यति
“ચાલો, તેને ઝડપથી પકડીને દંશીએ; એમ કરવાથી કાર્ય સિદ્ધ થશે. તે મરે તો અમારા અનર્થોની જડ કપાઈ જશે.”
Verse 29
एषा नो नैछिकी बुद्धि: सर्वेषामीक्षणश्रव: । अथ यन्मन्यसे राजन टद्रुतं तत् संविधीयताम्
“હે તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ અને શ્રવણથી પ્રસિદ્ધ નાગરાજ! અમ સૌની બુદ્ધિ આ નિશ્ચય પર સ્થિર છે. હવે, હે રાજન, તમને જે યોગ્ય લાગે તે તત્કાળ અમલમાં મૂકાય.”
Verse 30
इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम् । वासुकिश्नापि संचिन्त्य तानुवाच भुजड्रमान्,यह कहकर वे सर्प नागराज वासुकिकी ओर देखने लगे। तब वासुकिने भी खूब सोच- विचारकर उन सर्पोंसे कहा--
આવું કહી તેઓ બધા પન્નગશ્રેષ્ઠ વાસુકી તરફ નજર કરવા લાગ્યા. ત્યારે વાસુકીએ પણ સારી રીતે વિચાર કરીને તે ભુજંગોને કહ્યું.
Verse 31
नैषा वो नैछिकी बुद्धिर्मता कर्तु भुजड़मा: । सर्वेषामेव मे बुद्धि: पन्नगानां न रोचते
શેષે કહ્યું—હે નાગગણ! તમારી બુદ્ધિએ જે નિશ્ચય કર્યો છે, તે વ્યવહારમાં મૂકવા યોગ્ય નથી. અને તેમ જ, મારી વિચારણા સર્વ સર્પોને એકસરખી ગમે—એ શક્ય નથી.
Verse 32
कि तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत् । श्रेय:प्रसाधनं मन््ये कश्यपस्य महात्मन:
આ પરિસ્થિતિમાં શું કરવું—જે ખરેખર તમારું હિત કરે? મારા મત પ્રમાણે મહાત્મા કશ્યપને પ્રસન્ન કરવું જ કલ્યાણનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
Verse 33
ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्व भुजज्भमा: । न च जानाति मे बुद्धि: किंचित् कर्तु वचो हि व:
હે ભુજંગમો! પોતાના જાતિભાઈઓ પ્રત્યેના સ્નેહથી અને પોતાના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને પણ, તમારા કહ્યા પ્રમાણે કંઈક કરવું—એવો કોઈ માર્ગ મારી બુદ્ધિને દેખાતો નથી.
Verse 34
मया हीद॑ विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत् । अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ
મારે તો એ જ કરવું છે, જેમાં તમારું સાચું હિત થાય. તેથી જ હું અત્યંત ચિંતિત છું; કારણ કે તમામાં મોટો હોવાથી ગુણ અને દોષ—બન્નેની જવાબદારી મારી ઉપર જ આવે છે.
Verse 37
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुक्यादिमन्त्रणे सप्तत्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें वायुकि आदि नागोंकी मन्त्रणा नामक सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં ‘વાસુકિ આદિ નાગોની મંત્રણા’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 83
यथा नष्ट पुरा देवा गुढमग्निं गुहागतम् । इसलिये आज हमें अच्छी तरह विचार कर लेना चाहिये कि किस उपायसे हम सभी नाग कुशलपूर्वक रह सकते हैं। अब हमें व्यर्थ समय नहीं गँवाना चाहिये। हमलोगोंमें प्राय: सब नाग बुद्धिमान् और चतुर हैं। यदि हम मिल-जुलकर सलाह करें तो इस संकटसे छूटनेका कोई उपाय ढूँढ़ निकालेंगे; जैसे पूर्वकालमें देवताओंने गुफामें छिपे हुए अग्निको खोज निकाला था
શેષે કહ્યું—“જેમ પ્રાચીન કાળમાં દેવોએ ગુફામાં છુપાયેલ અગ્નિને ફરી શોધી કાઢ્યો હતો, તેમ આજે પણ આપણે સારી રીતે વિચાર કરીને એવો ઉપાય નક્કી કરવો જોઈએ કે બધા નાગો સુરક્ષિત રીતે જીવી શકે. સમય વ્યર્થ ન ગુમાવવો. આપણામાં મોટા ભાગે બધા બુદ્ધિશાળી અને ચતુર છે; આપણે મળીને સલાહ કરીએ તો આ સંકટમાંથી છૂટવાનો કોઈ માર્ગ જરૂર શોધી કાઢીશું.”
Verse 256
वश्यतां च गतोडसौ न: करिष्यति यथेप्सितम् । इसके बाद अन्य सर्पोने कहा--“हम उस यज्ञमें ऋत्विज हो जायँगे और यह कहकर कि हमें मुँहमाँगी दक्षिणा दो” यज्ञमें विघ्न खड़ा कर देंगे। उस समय राजा हमारे वशमें पड़कर जैसी हमारी इच्छा होगी
શેષે કહ્યું—“તે હવે આપણા વશમાં આવી ગયો છે; આપણે જેમ ઇચ્છીએ તેમ જ કરશે.” ત્યાર પછી અન્ય સર્પોએ કહ્યું—“અમે તે યજ્ઞમાં ઋત્વિજ બની જઈશું અને ‘અમને મનગમતી દક્ષિણા આપો’ એમ કહી યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું કરી દઈશું. ત્યારે રાજા આપણા વશમાં પડી, અમારી ઇચ્છા મુજબ જ કરશે.”
Verse 266
गृहमानीय बध्नीम: क्रतुरेवं भवेज्न सः । फिर अन्य नाग बोले--“जब राजा जनमेजय जल-क्रीड़ा करते हों, उस समय उन्हें वहाँसे खींचकर हम अपने घर ले आवें और बाँधकर रख लें। ऐसा करनेसे वह यज्ञ होगा ही नहीं'--
શેષે કહ્યું—“રાજા જનમેજય જ્યારે જળ-ક્રીડામાં મગ્ન હોય, ત્યારે તેને ત્યાંથી જ પકડી ખેંચી લાવી આપણા ઘરમાં લઈ જઈ બાંધી રાખીએ. આમ કરવાથી તે યજ્ઞ થશે જ નહીં.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is proportionality and restraint: whether an impulsive insult by an exhausted king warrants an irrevocable lethal curse, and whether ascetic authority should be exercised punitively or tempered by forbearance and social responsibility.
The chapter frames anger-driven speech as ethically hazardous and socially destabilizing; it teaches that dharma includes contextual judgment, forgiveness for inadvertent harm, and recognition that political and ascetic orders sustain one another.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; the meta-commentary is embedded in the father’s admonition, which functions as an internal ethical evaluation of the narrative and guides interpretation toward restraint and kṣamā.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.