Adhyaya 195
Bhīṣma’s Counsel on Reconciliation and Partition (भीष्मोपदेशः—संधि-राज्यविभागविचारः)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Political Preconditions)
Chapter 195 records Bhīṣma addressing Dhṛtarāṣṭra and, by implication, Duryodhana, articulating a courtly ethics of conflict-avoidance with the Pāṇḍavas. He asserts impartial regard for Pāṇḍu equal to Dhṛtarāṣṭra and frames Kuntī’s sons as to be protected like Gāndhārī’s. The discourse argues that the realm is ancestral to both lines; therefore, negotiated settlement is preferable to escalation. Bhīṣma recommends granting the Pāṇḍavas half the kingdom “madhureṇa” (through conciliatory means), presenting this as beneficial to all (sarvajana-hita) and as reputational risk management: injustice yields collective harm and personal disrepute (akīrti). He elevates kīrti as a ruler’s enduring capital, claiming life without reputation is fruitless. The chapter also contrasts public attribution of blame (Purocana versus Duryodhana), urging alignment with Kuru-appropriate dharma and the precedent of forebears. The closing insistence reiterates: if dharma, affection for elders, and security are valued, a fair share must be allotted to the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: यज्ञ, अतिथि-सत्कार और ‘इष्ट–पूर्त’ के विधान का स्मरण कराते हुए कथा एक धर्म-परिभाषा से आरम्भ होती है—मानो विवाह-प्रसंग के भीतर ही धर्म का तराजू रख दिया गया हो। → त्रुपद के यहाँ व्यास का सत्कार होता है; सभा में श्रेष्ठ आसन बिछते हैं। फिर मधुर वाणी से त्रुपद द्रौपदी-विवाह के विषय में प्रश्न उठाते हैं—एक ही स्त्री का पाँच भाइयों से विवाह लोक-वेध-विरोधी प्रतीत होता है, तो इसका धर्म क्या है? → व्यास ‘धर्म की सूक्ष्मता’ का उद्घोष करते हैं—यह विषय इतना गहन है कि धर्म-अधर्म का निश्चय सहज नहीं; पूर्व महात्माओं ने भी ऐसा आचरण सामान्यतः नहीं किया, पर विद्वान को उतावले निर्णय से बचना चाहिए। इसी क्षण सभा का केन्द्र ‘विवाह’ से हटकर ‘धर्म-मीमांसा’ बन जाता है। → व्यास त्रुपद को वह प्राचीन आख्यान/न्याय सुनाने लगते हैं जिसके अनुसार ‘बहूनाम् एकपत्नीता’ (अनेक पुरुषों की एक पत्नी) का धर्म-समर्थन/व्याख्या संभव है—और इस प्रकार द्रौपदी के पंच-पति-धर्म का आधार परम्परा में स्थापित किया जाता है। → व्यास द्वारा कही जाने वाली वह विस्तृत कथा/पूर्ववृत्त—जिससे यह अपवाद-धर्म सिद्ध होता है—आगे के प्रसंगों में पूर्ण रूप से खुलता है।
Shlokas
Verse 1
> स्मृतियोंमें इष्ट और पूर्तका परिचय इस प्रकार दिया गया है-- अन्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् | आतिथ्य॑ वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ।।
સ્મૃતિઓમાં ઇષ્ટ અને પૂર્તનો ભેદ આ રીતે જણાવ્યો છે— અગ્નિહોત્ર, તપ, સત્યવચન, વેદની આજ્ઞાઓનું અવિરત પાલન, અતિથિસત્કાર તથા બલિ-વૈશ્વદેવ કર્મ—આને ‘ઇષ્ટ’ કહે છે. વાવ, કૂવો, તળાવ વગેરે બનાવડાવાં, દેવમંદિરોનું નિર્માણ, અન્નદાન અને બગીચા લગાવાં—આને ‘પૂર્ત’ કહે છે. આ વિષયમાં શ્રુતિનું પ્રસિદ્ધ વચન છે— “એક પુરુષને ઘણી પત્નીઓ હોઈ શકે; પરંતુ એક સ્ત્રી માટે ઘણા સહપતિ નથી.” ત્યારબાદ સર્વ પાંડવો અને મહાયશસ્વી પાંચાલરાજ દ્રુપદ ઊભા રહી મહાત્મા કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસને પ્રણામ કર્યા.
Verse 2
प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्टवा कुशलमन्ततः । आसने काज्चने शुद्धे निषसाद महामना:
તેમણે કરેલી પૂજાને પ્રસન્નતાપૂર્વક સ્વીકારી અને અંતે સૌનું કુશળ-મંગળ પૂછીને મહામના વ્યાસજી શુદ્ધ સુવર્ણમય આસન પર બિરાજમાન થયા.
Verse 3
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा । आसजनेषु महार्लेंषु निषेदुर्द्धिपदां वरा:,फिर अमित-तेजस्वी व्यासजीकी आज्ञा पाकर वे सभी नरश्रेष्ठ बहुमूल्य आसनोंपर बैठे
અમિત તેજસ્વી કૃષ્ણ (વ્યાસ)ની અનુમતિ મળતાં તે બધા નરશ્રેષ્ઠો બહુ મૂલ્યવાન આસનો પર બેઠા.
Verse 4
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षत: । पप्रच्छ त॑ महात्मान द्रौपद्यर्थ विशाम्पते
પછી થોડા સમય બાદ પૃષતપુત્ર રાજા દ્રુપદે મધુર વાણીમાં મહાત્મા વ્યાસને દ્રૌપદી વિષે પૂછ્યું—“ભગવન્! એક જ સ્ત્રી અનેક પુરુષોની ધર્મપત્ની કેવી રીતે થઈ શકે, જેથી સંકરદોષ ન લાગે? આ બધું ધર્મ અનુસાર સ્પષ્ટ રીતે કહો.”
Verse 5
कथमेका बहूनां स्याद् धर्मपत्नी न संकर: । एतन्मे भगवान् सर्व प्रत्रवीतु यथातथम्
“એક જ સ્ત્રી અનેકની ધર્મપત્ની કેવી રીતે બની શકે અને સંકરદોષ કેવી રીતે ન લાગે? ભગવન્, આ બધું મને યથાતથ્ય રીતે કહો.”
Verse 6
व्यास उवाच अस्मिन् धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके । यस्य यस्य मतं यद् यच्छोतुमिच्छामि तस्य तत्
વ્યાસે કહ્યું—“આ ધર્મવિષય અત્યંત ગૂઢ છે અને લોકાચાર તથા વેદ—બન્નેના વિરોધમાં દેખાય છે. તમામાં જેનું જે મત હોય, તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.”
Verse 7
दुपद उवाच अधर्मो5यं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयो: । न होका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम
દ્રુપદ બોલ્યો—“દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મારા મત પ્રમાણે આ અધર્મ છે; કારણ કે આ લોકાચાર અને વેદ—બન્નેના વિરોધમાં છે. હે બ્રાહ્મણોત્તમ, લોકમાં ક્યાંય એવું નથી કે અનેક પુરુષોની એક જ પત્ની હોય.”
Verse 8
न चाप्याचरित: पूर्वरयं धर्मो महात्मभि: । न चाप्यधर्मो विद्वद्धिश्षरितव्य:ः कथंचन
“પૂર્વકાળના મહાત્માઓએ પણ આવા ‘ધર્મ’નું આચરણ કર્યું નથી; અને વિદ્વાનોને કોઈપણ રીતે અધર્મનું આચરણ કરવું ન જોઈએ.”
Verse 9
ततो<हं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति । धर्म: सदैव संदिग्ध: प्रतिभाति हि मे त्वयम्
દ્રુપદે કહ્યું—અતએવ હું આ નિશ્ચય સ્વીકારતો નથી, અને આ કાર્યમાર્ગે આગળ પણ વધતો નથી. તું જે કહ્યું તે કારણે આ કર્મની ધર્મતા મને સદૈવ સંદિગ્ધ જણાય છે; જે આચાર ધર્મવિરુદ્ધ લાગે તેને હું અમલમાં મૂકી શકતો નથી.
Verse 10
धष्टहुम्न उवाच यवीयस: कथ॑ भार्या ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ | ब्रह्मन् समभिवर्तेत सवृत्त: संसतपोधन
ધૃષ્ટદ્યુમ્ને કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હે બ્રાહ્મણ, તપોધન! કહો તો—સદાચારી હોવા છતાં મોટો ભાઈ નાના ભાઈની પત્ની પાસે કેવી રીતે જઈ શકે?
Verse 11
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद् गतिं विद्य कथंचन । अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक््यते
પરંતુ ધર્મનું સ્વરૂપ અતિ સૂક્ષ્મ છે; તેથી તેની ગતિ અમે કોઈ રીતે પણ સાચી રીતે જાણતા નથી. તેથી આ કાર્ય અધર્મ છે કે ધર્મ—એનો નિશ્ચય અમારા જેવા લોકો કરી શકતા નથી. આ કારણે, હે બ્રાહ્મણ, રાજકુમારી કૃષ્ણા પાંચ પુરુષોની ધર્મપત્ની બને—એવી સંમતિ અમે કોઈ રીતે પણ આપી શકતા નથી.
Verse 12
कर्तुमस्मद्विधै््रह्मूंस्ततो5यं न व्यवस्यते । पज्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन
ધૃષ્ટદ્યુમ્ને કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! અમારા જેવા લોકો આ વિષયમાં નિર્ણય કરી શકતા નથી. કૃષ્ણા પાંચ પુરુષોની મુખ્ય ધર્મપત્ની બને—આ પ્રસ્તાવને અમે કોઈ રીતે પણ સ્વીકારી શકતા નથી.
Verse 13
युधिछिर उवाच न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः । वर्तते हि मनो मे5त्र नैषो5धर्म: कथंचन
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મારી વાણી ક્યારેય અસત્ય બોલી નથી અને મારી બુદ્ધિ પણ ક્યારેય અધર્મમાં સ્થિર થતી નથી. છતાં આ લગ્ન તરફ મારું મન વળે છે; તેથી આ કોઈ રીતે પણ અધર્મ નથી.
Verse 14
श्रूयते हि पुराणेडपि जटिला नाम गौतमी । ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभूतां वरा
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પુરાણોમાં પણ સાંભળવામાં આવે છે કે ગૌતમ ગોત્રની જટિલા નામની, ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી કન્યાએ સાત ઋષિઓને પતિરૂપે સ્વીકાર્યા હતા. તેથી આ લગ્ન પ્રત્યે મારા મનની પ્રવૃત્તિ કોઈ રીતે પણ ધર્મવિરુદ્ધ નથી.
Verse 15
तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिभर्भावितात्मन: । संगताभूद् दश भ्रातृनेकनाम्न: प्रचेतस:
એ જ રીતે કંડુ મુનિની પુત્રી વાર્ક્ષીએ તપસ્યાથી અંતઃકરણ શુદ્ધ અને દૃઢ કરીને, એક જ નામથી પ્રસિદ્ધ તથા પરસ્પર સહોદર એવા દસ પ્રચેતાં ભાઈઓ સાથે લગ્નસંબંધ સ્થાપ્યો હતો.
Verse 16
गुरोहि वचन प्राहुर्धर्म्य धर्मज्ञसत्तम । गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरु:,धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ व्यासजी! गुरुजनोंकी आज्ञाको धर्मसंगत बताया गया है और समस्त गुरुओंमें माता परम गुरु मानी गयी है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ! ગુરુનું વચન ધર્મ્ય કહેવાય છે; અને સર્વ ગુરુઓમાં માતા પરમ ગુરુ માનવામાં આવે છે.
Verse 17
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद् भुज्यतामिति । तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्म द्विजोत्तम
તેણીએ પણ આ વચન કહ્યું—“ભિક્ષા જેમ વહેંચીને ભોગવો.” તેથી, હે દ્વિજોત્તમ! અમારા પાંચ ભાઈઓમાં વહેંચાવાનો આ લગ્નબંધ હું પરમ ધર્મ માનું છું.
Verse 18
कुन्त्युवाच एवमेतद् यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिर: । अनृतान्मे भयं तीव्र मुच्येडहमनृतात् कथम्
કુંતીએ કહ્યું—ધર્માચારી યુધિષ્ઠિરે જેમ કહ્યું છે તેમ જ છે. પરંતુ મને અસત્યનો તીવ્ર ભય છે; કહો, હું ઝૂઠના પાપથી કેવી રીતે મુક્ત થાઉં?
Verse 19
व्यास उवाच अनुृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्लैष सनातन: । नतु वक्ष्यामि सर्वेषां पा्चाल शृणु मे स्वयम्
વ્યાસે કહ્યું—ભદ્રે! તું અસત્યમાંથી મુક્ત થશ; આ ધર્મ સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલો સનાતન ધર્મ છે (અને પાંડવોના હિત માટે છે). પરંતુ હું આ વાત સર્વની સામે નહીં કહું. હે પાંચાલરાજ! આવો—એકાંતમાં મારી પાસેથી જાતે સાંભળો.
Verse 20
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातन: । यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशय:
જેમ આ ધર્મ વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત થયો છે, અને જે કારણથી તે સનાતન વ્યવસ્થાને અનુરૂપ છે, તેમજ કુંતીપુત્રે જેમ તેનું પ્રતિપાદન કર્યું છે—તેમ નિઃસંદેહ આ જ ધર્મ છે.
Verse 21
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायन: प्रभु: । करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्
વૈશમ્પાયને કહ્યું—ત્યારબાદ શક્તિમાન પ્રભુ દ્વૈપાયન ભગવાન વ્યાસ આસન પરથી ઊભા થયા અને રાજાનો હાથ પકડી રાજભવનમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 22
पाण्डवाश्वापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विविशोर्यत्र तत्रैव प्रतीक्षन्ते सम तावुभौ
પાંચેય પાંડવો, કુંતીદેવી અને પાર્ષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન—આ બધા જ્યાં હતા ત્યાં જ બેઠા રહ્યા અને તે બે જણની (વ્યાસ અને દ્રુપદ) રાહ જોવા લાગ્યા.
Verse 23
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने । आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता
ત્યારબાદ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ તે મહાત્મા નરેન્દ્રને આ વિષયમાં ધર્મનું વિધાન શું છે તે સમજાવ્યું—અર્થાત્ ઘણા પુરુષો માટે એક જ પત્ની રાખવી (એકપત્ની-ધર્મ) યોગ્ય અને શાસ્ત્રસંમતિ આચરણ માનવામાં આવે છે.
Verse 194
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें वेदव्यायके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત વૈવાહિકપર્વમાં વેદવ્યાસના આગમન સાથે સંબંધિત એકસો ચોરાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. આ વર્ણનની ઔપચારિક સમાપ્તિ છે, જે ઘટનાઓના પ્રવાહમાં આગળના પરિવર્તન અને પવિત્ર ઇતિહાસની અવિચ્છિન્ન પરંપરાનું સૂચન કરે છે।
Verse 195
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि व्यासवाक्ये पडञ्चनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના વૈવાહિકપર્વમાં ‘વ્યાસવાક્ય’ વિભાગનો એકસો પંચાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to pursue escalation against the Pāṇḍavas or to enact a lawful, stabilizing settlement—recognizing shared ancestral entitlement while preventing reputational and political deterioration.
Legitimacy and welfare in governance depend on dharma-aligned restraint: equitable treatment of kin, preference for saṃdhi over coercion, and the understanding that kīrti functions as a durable ethical constraint on rulers.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-logic is reputational and civic: preserving kīrti is presented as the practical ‘fruit’ of dharmic conduct, while akīrti is framed as a form of social and political negation.