Adhyaya 107
गान्धारीपुत्रोत्पत्तिः — The Birth of Gāndhārī’s Hundred Sons (and Yuyutsu); Omens and Counsel on Succession
Upa-parva: Kuru-vaṃśa-sambhava (Birth and Lineage of the Kuru Heirs)
Vaiśaṃpāyana recounts to Janamejaya the parallel emergence of the Kuru heirs: Dhṛtarāṣṭra’s hundred sons through Gāndhārī, and Pāṇḍu’s five sons through divine agencies for dynastic continuity. Janamejaya asks for procedural details—how the hundred were born, the time involved, the birth of a son from a vaiśyā, and the circumstances of Gāndhārī’s marriage and conduct. The narrative explains that Gāndhārī, having pleased Vyāsa, receives a boon for one hundred sons. After carrying a prolonged pregnancy (two years) and hearing of Kuntī’s son’s birth, she miscarries a solid mass of flesh. Vyāsa intervenes with an incubation protocol: one hundred jars filled with ghee and cooling water, into which the mass is divided into thumb-sized embryos, guarded and later opened at the appointed time. In sequence, the Kauravas are born, with Duryodhana emerging as the first among them, while Yudhiṣṭhira is identified as elder by birth order among the cousins. At Duryodhana’s birth, Dhṛtarāṣṭra convenes brāhmaṇas, Bhīṣma, and Vidura to ask about kingship succession. Ominous signs occur; advisers warn that the child will become a cause of dynastic ruin and recommend renunciation for collective welfare, illustrating a policy aphorism about sacrificing the lesser for the greater good. Dhṛtarāṣṭra declines due to attachment. The chapter closes by noting the near-simultaneous birth of the hundred sons and one daughter (Duḥśalā), and the birth of Yuyutsu in the same year from a vaiśyā attendant.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को एक प्राचीन, तपोबल-सम्पन्न ब्राह्मण माण्डव्य की कथा सुनाते हैं—जो आश्रम-द्वार पर वृक्ष के नीचे ऊर्ध्वबाहु मौनव्रत धारण कर कठोर तप में स्थित है। → दीर्घकाल तप करते हुए माण्डव्य के आश्रम पर दस्यु आ पहुँचते हैं; उसी समय उनका पीछा करते राज-रक्षक सैनिक मार्ग पूछते हैं। तपोधन माण्डव्य न ‘साधु’ कहते हैं, न ‘असाधु’—मौन में रहते हैं; यह मौन आगे चलकर उनके लिए विपत्ति का बीज बनता है। → राज-व्यवस्था के दण्ड-तंत्र में माण्डव्य पर दस्युओं से संलिप्तता का संदेह बैठता है और उन्हें शूल पर चढ़ा दिया जाता है; पर धर्मात्मा ब्रह्मर्षि दीर्घकाल तक शूलस्थ, निराहार रहकर भी मरते नहीं—यह अन्याय और तपोबल का तीव्रतम टकराव है। → माण्डव्य के तपोबल से विचलित मुनिगण रात्रि में शकुन-रूप धारण कर आते हैं और पूछते हैं कि ऐसा महादुःख किस पाप के कारण प्राप्त हुआ; कथा का केंद्र अब बाह्य दण्ड से हटकर ‘कारण’ और ‘दोष’ की खोज की ओर मुड़ता है। → मुनियों का प्रश्न—“ब्रह्मन्, आपने कौन-सा पाप किया है कि शूल पर यह दुःखभय प्राप्त हुआ?”—अगले प्रसंग में माण्डव्य के उत्तर और धर्म-न्याय की कसौटी का संकेत देकर अध्याय को अधर में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें विचित्रवीरयके पुत्रोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०५ ॥। अपन ह< बक। है २ >> षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: महर्षि माण्डव्यका शूलीपर चढ़ाया जाना जनमेजय उवाच कि कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्म॒र्षे: शूद्रयोनावजायत
જનમેજયે પૂછ્યું— “હે બ્રાહ્મણ! ધર્મરાજે એવું કયું કર્મ કર્યું કે જેના કારણે તેને શાપ પ્રાપ્ત થયો? અને કયા બ્રહ્મર્ષિના શાપથી તે શૂદ્ર યોનિમાં જન્મ્યો?”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच बभूव ब्राह्मण: कश्रिन्माण्डव्य इति विश्रुत: । धृतिमान् सर्वधर्मज्ञ: सत्ये तपसि च स्थित:
વૈશમ્પાયને કહ્યું— “હે રાજન! પૂર્વકાળમાં માંડવ્ય નામે પ્રસિદ્ધ એક બ્રાહ્મણ હતા; તેઓ ધૈર્યવાન, સર્વધર્મજ્ઞ, સત્યનિષ્ઠ અને તપમાં સ્થિત હતા.”
Verse 3
स आश्रमपदद्धारि वृक्षमूले महातपा: । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वित:
તે મહાતપસ્વી પોતાના આશ્રમના દ્વારે એક વૃક્ષના મૂળ નીચે, બંને બાહુ ઉપર ઉઠાવી, મૌનવ્રત ધારણ કરીને ઊભા રહી કઠોર તપ કરતા; માંડવ્ય મહાયોગી હતા।
Verse 4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्न्रहारिण:,उस कठोर तपस्यामें लगे हुए महर्षिके बहुत दिन व्यतीत हो गये। एक दिन उनके आश्रमपर चोरीका माल लिये हुए बहुत-से लुटेरे आये
તે કઠોર તપસ્યામાં લીન રહેલા મહર્ષિના ઘણાં દિવસો વીતી ગયા. ત્યારે ચોરાયેલો માલ લઈને અનેક દસ્યુઓ તે આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 5
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्नं दस्यथव: कुरुसत्तम
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ઘણા રક્ષકો તે ચોરોનો પીછો કરી રહ્યા હતા. હે કુરુશ્રેષ્ઠ જનમેજય! તે દસ્યુઓ ભયથી ચોરાયેલો માલ મહર્ષિના આશ્રમમાં મૂકી, રાજરક્ષક દળ આવતાં પહેલાં જ નજીક ક્યાંક છુપાઈ ગયા. તેઓ છુપાયા પછી રક્ષકોની ટુકડી ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચી. તપસ્યામાં લીન તે દ્વિજશ્રેષ્ઠને જોઈ તેમણે પૂછ્યું—“હે બ્રાહ્મણ! દસ્યુઓ કયા માર્ગે ભાગ્યા? અમે એ જ માર્ગે ઝડપથી તેમનો પીછો કરીશું.”
Verse 6
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले | तेषु लीनेष्वथो शीघ्र ततस्तद् रक्षिणां बलम्
ભયથી તેઓ રાજબળ આવતાં પહેલાં જ એ જ આશ્રમમાં ચોરાયેલો માલ મૂકી ત્યાં જ છુપાઈ ગયા. તેઓ છુપાતા જ રક્ષકોનું બળ ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યું, હે જનમેજય.
Verse 7
आजगाम ततोड<पश्यंस्तमृषिं तस्करानुगा: । तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
પછી ચોરોનો પીછો કરનારાઓ ત્યાં આવ્યા અને તે ઋષિને જોયા. ત્યારબાદ, હે રાજન, તેમણે તપોધન તે મહર્ષિને બનેલી ઘટનાવિશે પૂછ્યું, હે જનમેજય.
Verse 8
कतमेन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम | तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्
“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! દસ્યુઓ કયા માર્ગે ગયા? હે બ્રાહ્મણ, અમે એ જ માર્ગે જઈશું, જેથી અમે વધુ ઝડપથી પહોંચી શકીએ.”
Verse 9
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधन: । न किंचिद् वचन राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा,राजन! उन रक्षकोंके इस प्रकार पूछनेपर तपस्याके धनी उन महर्षिने भला-बुरा कुछ भी नहीं कहा
રક્ષકો એ રીતે બોલ્યા ત્યારે તપોધન એવા મહર્ષિએ, હે રાજન, ન સારું કહ્યું ન ખરાબ—એક શબ્દ પણ ન બોલ્યા; તેઓ મૌન રહ્યા.
Verse 10
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् | ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्लौरांस्तद् द्रव्यमेव च,तब उन राजपुरुषोंने उस आश्रममें ही चोरोंको खोजना आरम्भ किया और वहीं छिपे हुए चोरों तथा चोरीके मालको भी देख लिया
પછી રાજપુરુષોએ તે આશ્રમમાં શોધ કરતાં ત્યાં જ છુપાયેલા ચોરો અને ચોરાયેલો માલ પણ જોઈ લીધો.
Verse 11
ततः शड्का समभवद्ू रक्षिणां त॑ मुनि प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्वैव न््यवेदयन्
પછી રક્ષકોના મનમાં તે મુનિ વિષે શંકા ઊભી થઈ. તેમણે તેમને બાંધીને રાજા પાસે લઈ જઈ સર્વ વાત કહી અને ચોરોને પણ સોંપી દીધા.
Verse 12
तं॑ राजा सह तैश्लौरैरन्वशाद् वध्यतामिति । स रक्षिभिस्तैरज्ञात: शूले प्रोतो महातपा:
રાજાએ ચોરો સાથે તે મહર્ષિને પણ વધ કરવાની આજ્ઞા આપી. રક્ષકોએ તે મહાતપસ્વીને ઓળખ્યા વિના શૂલે પ્રોત કર્યો.
Verse 13
ततस्ते शूलमारोप्य त॑ मुनि रक्षिणस्तदा | प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ,इस प्रकार वे रक्षक माण्डव्य मुनिको शूलीपर चढ़ाकर वह सारा धन साथ ले राजाके पास लौट गये
આ રીતે રક્ષકોએ મુનિને શૂલે ચઢાવી તે સર્વ ધન લઈને રાજા પાસે પાછા ફર્યા.
Verse 14
शूलस्थ: स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारो<पि विप्रर्षिमरणं नाभ्यपद्यत,धर्मात्मा ब्रह्मर्षि माण्डव्य दीर्घकालतक उस शूलके अग्रभागपर बैठे रहे। वहाँ भोजन न मिलनेपर भी उनकी मृत्यु नहीं हुई
શૂળ પર સ્થિર રહેલા તે ધર્માત્મા ઋષિ બહુ લાંબા સમય સુધી ત્યાં જ રહ્યા. અન્ન વિના પણ તે વિપ્રર્ષિ મૃત્યુને વશ થયા નહીં—એવું હતું તેમનું તપોબળ અને ધર્મસ્થૈર્ય.
Verse 15
धारयामास च प्राणानृषींश्व॒ समुपानयत् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
તેઓ પ્રાણોને ધારણ કરીને રહ્યા અને માત્ર સ્મરણથી જ ઋષિઓને પોતાના પાસે બોલાવવા લાગ્યા. શૂળના અગ્ર પર એવી કઠોર તપશ્ચર્યા કરતા તે મહાત્માને જોઈ અન્ય તપસ્વી મુનિઓ વ્યાકુળ અને વિસ્મિત થયા; તેઓ રાત્રે પક્ષીઓનું રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવ્યા અને પોતાની-પોતાની શક્તિ મુજબ તેજ પ્રગટ કરતાં તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મુનિ માંડવ્યને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 16
संतापं परमं जग्मुर्मुन॒यस्तपसान्विता: । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संनिपत्य तु भारत । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम्
તપથી યુક્ત મુનિઓ પરમ સંતાપમાં પડ્યા. હે ભારત, તેઓ રાત્રે પક્ષીઓનું રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં એકત્ર થયા; અને પોતાની-પોતાની શક્તિ મુજબ સ્વરૂપ પ્રગટ કરતાં તે દ્વિજોત્તમને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 17
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् कि पापं कृतवानसि । येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्,“ब्रह्म! हम सुनना चाहते हैं कि आपने कौन-सा पाप किया है, जिससे यहाँ शूलपर बैठनेका यह महान् कष्ट आपको प्राप्त हुआ है?”
હે બ્રહ્મન્! તમે કયું પાપ કર્યું છે, જેના કારણે અહીં શૂળ પર બેઠા બેઠા તમને આ મહાન દુઃખ અને ભય પ્રાપ્ત થયું છે—અમે તે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 106
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने षडधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં અણીમાંડવ્યોપાખ્યાનનો એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
A governance dilemma: whether a ruler should renounce a single heir predicted (by omens and counsel) to endanger the dynasty, balancing paternal attachment against the precautionary protection of the realm and lineage.
The chapter articulates proportional-sacrifice reasoning in public ethics: preserving larger social units may require relinquishing smaller attachments, and ignoring qualified counsel can convert private emotion into systemic harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal framing—showing how boons, omens, and rejected counsel become explanatory premises for later political breakdown within the epic’s dharma inquiry.