Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः

સૂતએ કહ્યું—પ્રથમ આળસ ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારબાદ રોગની પીડા જન્મે છે. પછી પ્રમાદ આવે છે; અને જ્યારે સંશય સ્થાન પકડે છે, ત્યારે ધર્મ અને શિવમાર્ગમાં ચિત્ત સ્થિર રહેતું નથી.

Verse 2

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

તે (અંતઃપતન) થી ત્રિવિધ દુઃખ ઉપજે છે—શ્રદ્ધાનો ક્ષય, સમ્યક્ દર્શનથી ભ્રંશ, અને ભ્રાંતિ; ત્યારબાદ મનોદુઃખ આવે છે અને અયોગ્ય વિષયોમાં પણ ખોટી ‘યોગ્યતા’નો ભાવ ઊભો થાય છે.

Verse 3

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः

યોગમાં લાગેલા મુનિ માટે યોગના અંતરાયો દસ પ્રકારથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં આળસ અને અપ્રવૃત્તિ પણ છે, જે દેહ-મનના ગુરુત્વ (જડતા) થી જન્મે છે; એ પશુને પતિ—શિવ— તરફ વળવા દેતા નથી.

Verse 4

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्

રોગ ધાતુઓના વૈષમ્યથી ઉત્પન્ન થાય છે; કેટલાક કર્મજન્ય અને કેટલાક દોષજન્ય પણ હોય છે. પરંતુ પ્રમાદ એટલે સમાધિના સાધનોનું અભાવન—અર્થાત્ તેમનો અભ્યાસ ન કરવો; તેથી યોગીનો ભગવંત પતિમાં લય અવરોધિત થાય છે.

Verse 5

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

આ ‘વિજ્ઞાન’ દ્વૈતથી સ્પર્શાયેલું, વિરોધોમાં ગૂંથાયેલું જ્ઞાન છે; તેથી પોતાના સ્થાન વિષે સંશય ઉપજે છે. પછી ચિત્તની અસ્થિરતા અને યોગીની અપ્રતિષ્ઠા થાય છે; પશુ જ્યારે પતિ—શિવ—માં વિશ્રાંતિ પામે, ત્યારે જ સ્થૈર્ય શક્ય બને છે.

Verse 6

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च

ભૂમિ કે અવસ્થા પ્રાપ્ત થયા પછી પણ ચિત્ત જો ભવબંધનમાં બંધાયેલું રહે, તો સાધનાઓમાં પ્રવૃત્તિ અશ્રદ્ધાભાવથી રહિત રાખવી જોઈએ; સર્વ સાધનોમાં શ્રદ્ધાહીનતા-રહિત ભાવ જ યોગ્ય છે.

Verse 7

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते

ચિત્તનું સાધ્ય સિદ્ધ કરવાનું હોય ત્યારે, ગુરુ તથા જ્ઞાન-આચાર અને શિવતત્ત્વ વગેરે વિષે વિપરીત જ્ઞાન ઊભું થાય—તેને ‘ભ્રાંતિદર્શન’ (મોહદર્શન) કહેવામાં આવે છે.

Verse 8

अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्

અજ્ઞાનથી જે અનાત્મ છે તેમાં આત્મજ્ઞાનનો આરોપ થાય છે; તે ભ્રાંતિના સાન્નિધ્યમાં દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે—આધ્યાત્મિક પણ અને અધિભૌતિક પણ.

Verse 9

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्

જેને ‘આધિદૈવિક’ કહે છે, તે ફરી સહજ અને ત્રિવિધ કહેવાયું છે. ઇચ્છામાં વિઘાત થવાથી ચિત્તમાં જે ક્ષોભ ઊઠે—તે જ તેનું વર્ણન છે.

Verse 10

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

દૌર્મનસ્ય (મનની નિરાશા/વિષાદ) પરમ વૈરાગ્યથી રોકવું જોઈએ. જે મન તમસ અને રજસથી સ્પર્શાયેલું હોય, તે જ ‘દુર્મન’ (અશુદ્ધ, વ્યાકુળ મન) કહેવાય છે.

Verse 11

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः

ત્યારે મનમાં જે ઉત્પન્ન થાય છે તે ‘દૌર્મનસ્ય’ એટલે નિરાશા કહેવાય છે. યોગ્ય-અયોગ્યનો વિવેક છોડીને હઠપૂર્વક સ્વીકાર કરવાથી તે જન્મે છે.

Verse 12

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्

વિવિધ વિષયોમાં જીવની વિષયલોલતા ‘અંતરાય’ તરીકે જાણીતી છે. યોગીઓના યોગમાં આ જ ખરેખર અવરોધો છે.

Verse 13

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः

અત્યંત ઉત્સાહથી યુક્ત સાધકના અંતરાયો નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી. હે દ્વિજોએ, અવરોધો નષ્ટ થયા પછી તે પછી ખરેખર યોગી બને છે.

Verse 14

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता

ઉપસર્ગો (અવરોધો) જ્યારે પ્રવર્તે છે, ત્યારે તે બધા અસિદ્ધિના સૂચક છે. સિદ્ધિઓમાં પ્રથમ ‘પ્રતિભા’ અને બીજી ‘શ્રવણા’—પવિત્ર શ્રવણ—કહેવામાં આવી છે.

Verse 15

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

હે વિપ્રેન્દ્રો, ત્રીજી સિદ્ધિ ‘વાર્ત્તા’—વાણીનું પ્રાકટ્ય—કહેવામાં આવી છે. ચોથી અહીં ‘દર્શન’; પાંચમી ‘આસ્વાદ’ અને છઠ્ઠી ‘વેદના’ (અનુભૂતિ) સ્મૃત છે.

Verse 16

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

લઘુ ષટ્સિદ્ધિઓની આસક્તિ ત્યાગવાથી મુનિને સાચી સિદ્ધિદાયિની સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે—પ્રતિભા, પ્રતિભા-વૃતિ અને પ્રતિભાવ; આ જ પ્રતિષ્ઠિત સ્થિતિ છે।

Verse 17

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते

જે વિવેચક શક્તિથી જ્ઞેયનું જ્ઞાન થાય તેને ‘બુદ્ધિ’ કહે છે. તે સૂક્ષ્મ, આવૃત, અતીત, દૂર અને અનાગતને પણ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 18

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

યોગી માટે સર્વત્ર સર્વદા જ્ઞાન પ્રતિભાના ક્રમશઃ ઉદ્ઘાટનથી પ્રગટે છે; અને માત્ર શ્રવણથી જ સર્વ શબ્દોના અર્થ પ્રયત્ન વિના સમજાય છે. આ શૈવયોગજન્ય સિદ્ધિ પાશોને શિથિલ કરી પશુને સંસારબંધનથી મુક્ત કરીને મનને પતિ-શિવ તરફ પ્રવૃત્ત કરે છે।

Verse 19

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता

હ્રસ્વ-દીર્ઘ-પ્લુત વગેરે ધ્વનિના ગુહ્ય ભેદો માત્ર સાંભળવાથી પણ સ્પર્શનું જ્ઞાન ઊપજે છે; આ રીતે વેદના-પ્રક્રિયા સ્થાપિત થાય છે. અહીં તન્માત્રાના પાશબંધ હેઠળ પશુની ગતિ દર્શાવવામાં આવી છે, જ્યાં સુધી તે તેમને અતિક્રમણ કરનાર પતિ-શિવ તરફ ન વળે।

Verse 20

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः

દિવ્ય રૂપોના દર્શનથી જ તેમનું સાક્ષાત્કાર પ્રયત્ન વિના થાય છે; અને સંવિદ્ જ્યારે તે દિવ્ય રસમાં સ્થિત થાય છે, ત્યારે તેનો આસ્વાદ પણ સહજ રીતે થાય છે।

Verse 21

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः

દિવ્ય સુગંધોની સૂક્ષ્મ ‘વાર્તા’—અર્થાત્ તન્માત્રાઓ—યોગીઓ પ્રબુદ્ધ બુદ્ધિ-સંવિદાથી ગ્રહણ કરે છે. તેથી, હે દ્વિજોઃ, તેઓ બ્રહ્મલોક સુધીના લોકોને પણ અનુભવી શકે છે।

Verse 22

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

આ જગતમાં દેહની અંદર સમરૂપ એવા ચોસઠ સહજ (ઔપસર્ગિક) ગુણો વસે છે. હે દ્વિજોઃ, દેહી આ જ ગુણોના આધારે ગણાય અને વર્ગીકૃત થાય છે।

Verse 23

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः

અતએવ, હે દ્વિજોઃ, આત્મા પર આવતાં સર્વ ઔપસર્ગિક દોષોને સર્વથા ત્યજી દેવા જોઈએ—તે પૈશાચિક અશુદ્ધિ હોય કે રાક્ષસોના પુરોમાં મળતો સ્થૂલ પાર્થિવ કલુષ।

Verse 24

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्

યક્ષ-ક્રમમાં તેને તેજસ-સ્વરૂપ કહેવાયું છે; ગાન્ધર્વ-ક્રમમાં તે શ્વાસ-વાયુ-સ્વભાવનું છે. ઐન્દ્ર-ક્રમમાં સર્વ વ્યોમ-સ્વરૂપ; અને સૌમ્ય-ક્રમમાં તે મનોભાવરૂપ કહેવાયું છે।

Verse 25

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्

પ્રાજાપત્ય-ક્રમમાં અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે; બ્રાહ્મ-ક્રમમાં અનુત્તમ બોધ (બુદ્ધિ) પ્રગટે છે. પ્રથમમાં આઠ રૂપ, દ્વિતીયમાં પણ આઠ; તેમજ સોળ-રૂપાત્મક વિન્યાસ પણ કહ્યો છે।

Verse 26

चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्

ત્રીજામાં ચોવીસ, ચોથામાં બત્રીસ અને પાંચમાં ચાલીસ તત્ત્વો કહ્યાં છે. આ પાંચમું ભૂત-માત્રાત્મક (સૂક્ષ્મ તન્માત્રાઓથી યુક્ત) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 27

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः

ગંધ, રસ, રૂપ, શબ્દ અને સ્પર્શ—આ પાંચેય પ્રત્યેક અષ્ટધા રીતે પાંચમા તત્ત્વમાં સિદ્ધ છે. હે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર), તત્ત્વ-વિભાગમાં આ ઉપદેશ છે, જેથી પશુ જીવ પતિથી ભોગ્યક્ષેત્રનો વિવેક કરે.

Verse 28

तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः

આ રીતે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મ્ય પુણ્ય અડતાલીસ ગણું, છપ્પન ગણું તથા ચોસઠ ગણું વધીને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 29

औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्

યોગવિદ્ પુરુષે લોકોને નિહાળી બ્રહ્મલોક સુધીના ઔપસર્ગિક ક્લેશો ત્યજી દેવા અને યોગ દ્વારા પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરવું. શૈવ સિદ્ધાંતમાં આ વિવેક પાશને શિથિલ કરી પશુને પતિ-શિવ તરફ વાળે છે.

Verse 30

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्

સ્થૂલતા, હ્રસ્વતા, બાલ્ય, વાર্ধક્ય અને યૌવન—તથા નાનાજાતિના સ્વરૂપો—આ બધાથી જીવનું દેહધારણ ચતુર્વિધ થાય છે; તે પતિ (શિવ)ના અધિન અને કર્મ-પાશ અનુસાર છે.

Verse 31

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्

પાર્થિવ અંશ વિના તે સદા સુગંધિત અને ગંધસંયુક્ત છે. આ અષ્ટગુણયુક્ત મહાન પાર્થિવ ઐશ્વર્ય કહેવાયું છે.

Verse 32

जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

જેમ કોઈ જળમાં વસીને પણ ભૂમિ પર બહાર આવી શકે, તેમ ઇચ્છાશક્તિસ્વરૂપ પ્રભુ કદી બંધાતો નથી; તે ઇચ્છે તો પોતે જ નિઃશ્રમ સમુદ્ર પણ પી શકે છે.

Verse 33

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः

આ જગતમાં જ્યાં તે ઇચ્છે ત્યાં જ તેના સમક્ષ જળ પ્રગટ થાય છે. જે જે વસ્તુ તે લઈને ભોગવવા ઇચ્છે, તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ ભોગવી શકે છે.

Verse 34

तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्

તે તે રસથી યુક્ત થઈ તે ત્રયના દેહધારણનો આધાર બને છે. અને કોઈ પાત્ર વિના, પોતાના હાથથી જળપિંડને ધારણ કરે છે.

Verse 35

अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्

શરીરનું અવ્રણત્વ (ઘાવરહિતતા) અને પાર્થિવ સંપત્તિ સાથેનું આ સોળનું સમૂહ ‘આપ્ય’ તત્ત્વનું ઉત્તમ ઐશ્વર્ય કહેવાયું છે.

Verse 36

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः

દેહમાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે, પરંતુ તે તાપ અને ભયથી રહિત છે. તે લોકને દગ્ધ કરે તોય જે અન્ય પરમ તત્ત્વ છે તે પોતાના સ્વવિધાનથી અદગ્ધ રહે છે—પ્રલયાતીત પતિ-સ્વરૂપ।

Verse 37

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः

જળની અંદર પણ હુતવહને સ્થાપિત કરવાથી રક્ષણ થાય છે. હાથમાં પણ અગ્નિનો નિગ્રહ થાય—માત્ર સ્મૃતિથી સિદ્ધ થતો આ આગમ-પ્રભાવ છે.

Verse 38

भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः

ભસ્મીભૂતમાંથી પણ તે પોતાની ઇચ્છાથી પૂર્વવત્ સર્જનને ફરી પ્રગટ કરે છે. પરંતુ આત્માનું રૂપ માત્ર બે કારણોથી સિદ્ધ થતું નથી; આત્માના તે ત્રણ આંતરિક તત્ત્વો વિના તે અશક્ય છે.

Verse 39

चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, આ તૈજસ તત્ત્વ ચતુર્વિંશાત્મક કહેવાયું છે. તે પ્રાણીઓને મનોગતિ આપે છે અને તેમના અંદર અંતર્નિવાસી બની રહે છે.

Verse 40

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्

ફરી પર્વત જેવા મહાભારને ખભા પર ઉઠાવવું; ઇચ્છાનુસાર લઘુત્વ અને ગુરુત્વ પ્રાપ્ત કરવું; અને હાથોથી વાયુને ધારણ કે રોકવું—આ યોગજન્ય સિદ્ધિઓ છે, પરંતુ સત્ય પતિ શિવ સર્વ સિદ્ધિઓથી પરે અધિપતિ છે.

Verse 41

अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः

આંગળીના અગ્રભાગના પ્રહારથી પૃથ્વી સર્વત્ર કંપે છે; અને એક જ સંકલ્પથી દેહની રચના થાય છે. વિદ્વાનો તેને વાયુ-તત્ત્વજન્ય ‘વાયુ-ઐશ્વર્ય’ કહે છે.

Verse 42

छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्

તે છાયા વિના પ્રગટ થાય છે; ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણના વ્યવહાર પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. તે નિત્ય આકાશમાં ગમન કરે છે, છતાં ઇન્દ્રિયવિષયો પ્રત્યે સંપૂર્ણ સમર્થ રહે છે. આ પતિ (શિવ) ભક્તિ અને પાશુપત-યોગના નિયમોથી પ્રાપ્ત સિદ્ધિ-લક્ષણો છે.

Verse 43

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

તે દૂરથી પણ શબ્દને ગ્રહણ કરે છે અને સર્વ શબ્દોમાં અવગાહન કરે છે. તે તન્માત્રરૂપ સૂક્ષ્મ લિંગને પકડે છે અને તેથી સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત અંતર્યામી સાક્ષીને દર્શે છે.

Verse 44

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः

આને ‘ઐન્દ્ર-ઐશ્વર્ય’ કહેવામાં આવ્યું છે. આ શક્તિઓ દ્વારા આદ્ય પ્રભુનું વર્ણન થાય છે—જેમ ઇચ્છે તેમ પ્રાપ્તિ, અને જેમ ઇચ્છે તેમ પ્રસ્થાન અથવા નિવૃત્તિ.

Verse 45

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

તે સર્વત્ર અજેય છે અને સર્વ ગુપ્ત વાતોને પણ પ્રગટ કરે છે. તે ભક્તની ઇચ્છા મુજબ પ્રકટરૂપોની રચના કરે છે, વશિત્વ-શક્તિ આપે છે, અને હૃદયને પ્રિય એવું મંગલ દર્શન બક્ષે છે.

Verse 46

संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्

આ જ સંસારદર્શન છે—ગુણલક્ષણયુક્ત માનસિક અવસ્થા—જે ‘છેદન’, ‘તાડન’ અને ‘બંધન’ રૂપે પ્રગટ થઈ જીવને વારંવાર સંસારચક્રમાં ફેરવે છે।

Verse 47

सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्

આ સર્વ ભૂતો પર પ્રસાદ (અનુગ્રહ) વરસાવે છે અને નિયત મૃત્યુ-કાળને પણ જીતે છે। આને પ્રાજાપત્ય તત્ત્વ કહેવામાં આવ્યું છે—અહંકારજન્ય શક્તિઓમાં ઉત્તમ।

Verse 48

अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्

કારણ વિના જગત્સૃષ્ટિ, તેમજ અનુગ્રહ; પ્રલય, અધિકાર (ઈશ્વરી અધિપત્ય) અને લોકવૃત્તિ/ધર્મનું પ્રવર્તન—આ (તેમના) કાર્યો છે।

Verse 49

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्

આ વ્યક્ત જગત અસાદૃશ્યથી યુક્ત છે; તેની રચનાઓ અલગ અલગ રીતે પ્રગટ થાય છે। અને સંસારચક્રનું કર્તૃત્વ ‘બ્રાહ્મ’ કહેવાય છે—ઉત્તમ નિયામક તત્ત્વ; પરંતુ શૈવસિદ્ધાંતમાં તે પણ પતિ ભગવાન શિવના અધિનમાં જ કાર્ય કરે છે।

Verse 50

एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते

આટલું તત્ત્વ કહેવાયું: આદ્ય પ્રધાનને ‘વૈષ્ણવ પદ’ કહેવામાં આવે છે। તેના ગુણ બ્રહ્મા જાણી શકે છે; અન્ય કોઈ માટે તે શક્ય નથી।

Verse 51

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्

તે પરમ શૈવ તત્ત્વ વિદ્યમાન છે; તેને વિષ્ણુ પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી. તે શુદ્ધ છે, અસંખ્ય ગુણોથી યુક્ત છે—તે શિવાત્મ સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે કોણ જાણી શકે?

Verse 52

व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु

યોગથી વિખૂટા પડવાની સ્થિતિમાં (વ્યૂત્થાન) આ સિદ્ધિઓ જ ઉપસર્ગ, એટલે અવરોધ, કહેવાય છે. તેથી પરમ વૈરાગ્ય સાથે દૃઢ પ્રયત્ન કરીને તેમને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ.

Verse 53

नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः

વિષયોમાં વિનાશની પ્રબળ નિશ્ચિતતા અને તે સાથે જોડાયેલો ભય જાણીને, તેમાં અશ્રદ્ધા રાખીને સર્વનો ત્યાગ કરવો—એવો પુરુષ ‘વિરક્ત’ કહેવાય છે.

Verse 54

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः

પુરુષમાં વૈતૃષ્ણ્ય (તૃષ્ણારહિતતા) પ્રસિદ્ધ છે; તેને ગુણો પ્રત્યેનું વૈતૃષ્ણ્ય કહે છે. અને વૈરાગ્યથી જ ઉપસર્ગરૂપ સિદ્ધિઓ પણ ત્યાજ્ય છે.

Verse 55

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः

ઉપસર્ગરૂપ આસક્તિઓને—બ્રહ્મલોક સુધી વિસ્તરેલી હોય તોય—પરિત્યજવી જોઈએ. ઇન્દ્રિયો અને મનને નિયંત્રિત કરીને જ્યારે સર્વ ત્યાગ થાય, ત્યારે મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 56

प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः

પતિસ્વરૂપ પ્રભુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પરમ વૈરાગ્યથી નિર્મળ, નિષ્કલંક મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. અથવા, હે મુનિ, તે અનुग્રહાર્થે અને પ્રભુની લીલાર્થે પણ ત્યારે બને છે.

Verse 57

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया

જે નિયંત્રણ વિના વર્તે છે તે પણ આ રીતે સુખી બની શકે છે; અને ક્યારેક ભૂમિ છોડીને, શ્રીસમ્પન્ન થઈ આકાશમાં ક્રીડા કરે છે.

Verse 58

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः

ક્યારેક તે વેદોનું ઉચ્ચારણ કરે છે, ક્યારેક તેમના સૂક્ષ્મ અર્થોનું સંક્ષેપમાં નિરૂપણ કરે છે. અને ક્યારેક શ્રુતિ સાંભળી, તેના તાત્પર્ય મુજબ શ્લોકબંધ રચે છે.

Verse 59

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति

ક્યારેક તે દંડક-બંધ નામની બંધ-ક્રિયા વારંવાર, સહસ્રવાર સુધી કરે છે; અને ત્યારે તે મૃગો તથા પક્ષીઓના સમૂહના રુત (ધ્વનિ)નું જ્ઞાન મેળવે છે.

Verse 60

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી બધું જ હાથમાં રહેલા આમળા ફળની જેમ સ્પષ્ટ બની જાય છે. અહીં વધુ શું કહું—હજારો પ્રકારનાં વિજ્ઞાનો પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 61

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે મહાત્મા મુનિમાંથી સત્ય અનુભૂતિઓ પ્રગટ થાય છે; સતત અભ્યાસથી જ વિવેકમય આધ્યાત્મિક જ્ઞાન શુદ્ધ અને સ્થિર બને છે.

Verse 62

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः

યોગવિદ્ સર્વને તેજોરૂપ રૂપે જુએ છે; તે સર્વત્ર—અनेक દેવપ્રતિબિંબો અને સહસ્રો સહસ્ર દિવ્ય વિમાનો—દર્શન કરે છે.

Verse 63

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः

તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, યમ, અગ્નિ, વરુણ વગેરે દેવોનું દર્શન કરે છે; તેમજ ગ્રહો, નક્ષત્રો, તારાઓ અને સહસ્રો ભુવનો પણ જુએ છે—પતિ શિવની કૃપાથી પાશથી ઉપર ઉઠેલા પશુમાં આ દૃષ્ટિ પ્રગટે છે.

Verse 64

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु

સમાધિમાં સ્થિત તે પાતાળતલોમાં રહેલા લોકોને પણ જુએ છે; આત્મવિદ્યાના દીપકથી—સ્વસ્થ, આત્મનિષ્ઠ અને અચલ રહી—દર્શન કરે છે.

Verse 65

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्

જ્યારે મનનું પાત્ર સત્ત્વમાં સ્થિત રહી પ્રસાદ-અમૃતથી પરિપૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પુરુષ તમસને નાશ કરીને આત્મામાં જ ઈશ્વર—પતિ—નું દર્શન કરે છે.

Verse 66

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा

તેમના પ્રસાદથી ધર્મ, ઐશ્વર્ય, સત્યજ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને અપવર્ગ (મોક્ષ) પણ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં શંકા કે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 67

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

અયુત વર્ષોમાં પણ તેનો વિસ્તાર કહી શકાય તેમ નથી; તેથી હે મુનીશ્વરો, પાશુપત-યોગમાં નિષ્ઠાપૂર્વક સ્થિર રહેવું જોઈએ।