Adhyaya 85

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमामहेश्वरव्रतं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सर्वव्रतेषु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां विधिनैव द्विजोत्तमाः

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ઉમા-મહેશ્વર-વ્રત’ નામનો પંચ્યાસીનો અધ્યાય (આરંભ થાય છે). સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, સર્વ વ્રતોમાં દેવદેવ ઉમાપતિનું વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરીને, નિયમ મુજબ પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ કરો.

Verse 2

जपादेव न संदेहो व्रतानां वै विशेषतः समाप्तिर्नान्यथा तस्माज् जपेत्पञ्चाक्षरीं शुभाम्

જપથી જ—ખાસ કરીને વ્રતોના વિષયમાં—નિઃસંદેહ તેમની પૂર્ણતા થાય છે; અન્ય રીતે નહીં. તેથી શુભ પંચાક્ષરીનો જપ કરવો જોઈએ.

Verse 3

ऋषय ऊचुः कथं पञ्चाक्षरी विद्या प्रभावो वा कथं वद क्रमोपायं महाभाग श्रोतुं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—પંચાક્ષરી વિદ્યાનું સ્વરૂપ શું છે અને તેનો પ્રભાવ કેવો છે? હે મહાભાગ, ક્રમવાર ઉપાય કહો; સાંભળવા અમને બહુ કૌતૂહલ છે.

Verse 4

सूत उवाच पुरा देवेन रुद्रेण देवदेवेन शंभुना पार्वत्याः कथितं पुण्यं प्रवदामि समासतः

સૂત બોલ્યા—પ્રાચીન કાળમાં દેવદેવ રુદ્ર—શંભુ—એ પાર્વતીને જે પુણ્યપ્રદ ઉપદેશ કહ્યું હતું, તે હું સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 5

श्रीदेव्युवाच भगवन्देवदेवेश सर्वलोकमहेश्वर पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

શ્રીદેવી બોલ્યા— હે ભગવન્, દેવદેવેશ, સર્વલોક મહેશ્વર! હું પંચાક્ષરી મંત્રનું માહાત્મ્ય તત્ત્વતઃ, યથાર્થ રીતે, સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 6

श्रीभगवानुवाच प्रलय अन्द् सृष्टि पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि न शक्यं कथितुं देवि तस्मात् संक्षेपतः शृणु

શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે દેવી! પ્રલય પછી સૃષ્ટિનું બીજ એવા પંચાક્ષરીનું માહાત્મ્ય શતકોટિ વર્ષોથી પણ પૂર્ણ રીતે કહેવું શક્ય નથી. તેથી સંક્ષેપથી સાંભળ.

Verse 7

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे नष्टे देवासुरे चैव नष्टे चोरगराक्षसे

જ્યારે પ્રલય સંપૂર્ણ રીતે આવ્યો, ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા; દેવો અને અસુરો પણ નષ્ટ થયા, તેમજ નાગો અને રાક્ષસો પણ વિનષ્ટ થયા.

Verse 8

सर्वं प्रकृतिमापन्नं त्वया प्रलयमेष्यति एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्

પ્રકૃતિમાં પ્રવેશેલું સર્વ કંઈ તારા દ્વારા પ્રલયને પામશે. હે દેવી! હું એકલો જ સ્થિત રહું છું; ક્યાંય કોઈ રીતે બીજો નથી.

Verse 9

तस्मिन्वेदाश् च शास्त्राणि मन्त्रे पञ्चाक्षरे स्थिताः ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः

તે પંચાક્ષરી મંત્રમાં વેદો અને શાસ્ત્રો સ્થિત છે. તેથી તેઓ કદી નાશ પામતા નથી, કારણ કે મારી શક્તિ દ્વારા તેઓ રક્ષિત અને પોષિત છે.

Verse 10

अहमेको द्विधाप्यासं प्रकृत्यात्मप्रभेदतः स तु नारायणः शेते देवो मायामयीं तनुम्

હું એક હોવા છતાં પ્રકૃતિ અને આત્માના ભેદથી દ્વિરૂપ થયો. તે દેવ નારાયણ માયામય દેહ ધારણ કરીને યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે.

Verse 11

आस्थाय योगपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

તે આદિજળના મધ્યમાં યોગપર્યંક શય્યા પર આશ્રય લઈને શયન કરે છે. તેના નાભિ-કમળમાંથી પંચમુખ પિતામહ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયો.

Verse 12

ब्रह्मा च्रेअतेस् १० सोन्स्; थेय् गेत् पोwएर् फ़्रोम् शिव सिसृक्षमाणो लोकान्वै त्रीनशक्तो ऽसहायवान् दश ब्रह्मा ससर्जादौ मानसानमितौजसः

ત્રણ લોકોની સૃષ્ટિ કરવા ઇચ્છતા બ્રહ્મા પોતે અશક્ત અને નિરાધાર હતા. તેથી આરંભે તેમણે અપરિમિત તેજવાળા દસ માનસપુત્રો સર્જ્યા; પરંતુ તેમની સૃષ્ટિશક્તિ શિવપતિના અનુગ્રહથી જ પ્રવર્તી.

Verse 13

तेषां सृष्टिप्रसिद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर

તેમની સૃષ્ટિ સફળ થવા માટે પિતામહ બ્રહ્માએ મને કહ્યું—“હે મહાદેવ, હે મહેશ્વર, મારા પુત્રોને સૃજનસામર્થ્યરૂપ શક્તિ આપો.”

Verse 14

इति तेन समादिष्टः पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् पञ्चाक्षरान्पञ्चमुखैः प्रोक्तवान् पद्मयोनये

એ રીતે તેમના આદેશથી હું પંચવક્ત્રધારી બની, મારા પાંચ મુખોથી પંચાક્ષરી મંત્રને પદ્મયોનિ બ્રહ્માને ઉચ્ચારીને સંભળાવ્યો.

Verse 15

तान्पञ्चवदनैर्गृह्णन् ब्रह्मा लोकपितामहः वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्परमेश्वरम्

પાંચ મુખોથી તેમને ગ્રહણ કરીને લોકપિતામહ બ્રહ્માએ વાચ્ય‑વાચકભાવથી પરમેશ્વરને જાણી લીધો।

Verse 16

वाच्यः पञ्चाक्षरैर्देवि शिवस्त्रैलोक्यपूजितः वाचकः परमो मन्त्रस् तस्य पञ्चाक्षरः स्थितः

હે દેવી, ત્રિલોકપૂજિત શિવ પંચાક્ષરોથી વાચ્ય છે; અને તેમને વાચક પરમ મંત્ર પણ એ જ પંચાક્ષરી સ્વરૂપે સ્થિત છે।

Verse 17

ज्ञात्वा प्रयोगं विधिना च सिद्धिं लब्ध्वा तथा पञ्चमुखो महात्मा प्रोवाच पुत्रेषु जगद्धिताय मन्त्रं महार्थं किल पञ्चवर्णम्

વિધિ મુજબ પ્રયોગ જાણીને અને સિદ્ધિ મેળવી મહાત્મા પંચમુખે જગતહિત માટે પુત્રોને પંચવર્ણ મહાર્થી મંત્ર ઉપદેશ્યો।

Verse 18

ते लब्ध्वा मन्त्ररत्नं तु साक्षाल्लोकपितामहात् तमाराधयितुं देवं परात्परतरं शिवम्

લોકપિતામહ બ્રહ્માથી સાક્ષાત્ મંત્રરત્ન મેળવી તેઓ પરાત્પરતર દેવ શિવની આરાધના કરવા લાગ્યા।

Verse 19

ततस्तुतोष भगवान् त्रिमूर्तीनां परः शिवः दत्तवानखिलं ज्ञानम् अणिमादिगुणाष्टकम्

ત્યારે ત્રિમૂર્તિઓથી પણ પરે એવા ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા અને અણિમા આદિ અષ્ટગુણો સહિત સર્વ જ્ઞાન દાન કર્યું।

Verse 20

ते ऽपि लब्ध्वा वरान्विप्रास् तदाराधनकाङ्क्षिणः मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुञ्जवान्नाम पर्वतः

તે બ્રાહ્મણ ઋષિઓ પણ વર પ્રાપ્ત કરીને, ફરીથી ભગવાન શિવની આરાધના કરવાની ઇચ્છાથી, મેરુના રમ્ય શિખર પર—મુઞ્જવાન નામના પર્વત પર—પહોંચ્યા।

Verse 21

मत्प्रियः सततं श्रीमान् मद्भूतैः परिरक्षितः तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकसृष्टिसमुत्सुकाः

“તે સદા મને પ્રિય છે, સદા શ્રીમંત અને મંગલમય છે, અને મારા જ ગણો દ્વારા રક્ષિત છે. તેની નજીક, લોકસૃષ્ટિ માટે ઉત્સુક બની, તેઓ તીવ્ર તપ કરે છે।”

Verse 22

दिव्यवर्षसहस्रं तु वायुभक्षाः समाचरन् तिष्ठन्तो ऽनुग्रहार्थाय देवि ते ऋषयः पुरा

હે દેવી! પ્રાચીન કાળમાં તે ઋષિઓ એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી માત્ર વાયુ-આહાર કરીને, અનુગ્રહ મેળવવા અડગ રહ્યા।

Verse 23

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् पञ्चाक्षरम् ऋषिच्छन्दो दैवतं शक्तिबीजवत्

તેમની ભક્તિ જોઈને હું તત્ક્ષણ તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયો. પંચાક્ષર મંત્રમાં ઋષિ, છંદ અને અધિષ્ઠાતૃ દેવતા છે; તે શક્તિ અને બીજભાવથી યુક્ત છે।

Verse 24

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगमशेषतः प्रोक्तवानहमार्याणां लोकानां हितकाम्यया

આર્ય લોકોના હિતની ઇચ્છાથી મેં ન્યાસ, ષડંગ, દિગ્બંધ અને સમગ્ર વિનિયોગવિધિ સંપૂર્ણ રીતે ઉપદેશ કરી છે।

Verse 25

तच्छ्रुत्वा मन्त्रमाहात्म्यम् ऋषयस्ते तपोधनाः मन्त्रस्य विनियोगं च कृत्वा सर्वमनुष्ठिताः

તે મંત્રનું માહાત્મ્ય સાંભળી તપોધન ઋષિઓએ મંત્રનો વિનિયોગ કરીને વિધિપૂર્વક સર્વ અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કર્યું।

Verse 26

तन्माहात्म्यात् तदा लोकान् सदेवासुरमानुषान् वर्णान्वर्णविभागांश् च सर्वधर्मांश् च शोभनान्

તેના માહાત્મ્યથી ત્યારે દેવ-અસુર-માનવ સહિત સર્વ લોક, તેમજ વર્ણો અને તેમના વિભાગો, અને સર્વ શુભ ધર્મો તેજસ્વી બની સુપ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 27

पूर्वकल्पसमुद्भूताञ् छ्रुतवन्तो यथा पुरा पञ्चाक्षरप्रभावाच्च लोका वेदा महर्षयः

જેમ પ્રાચીનકાળે પૂર્વકલ્પમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાઓ શ્રુતિના શ્રોતા બન્યા, તેમ પંચાક્ષર મંત્રના પ્રભાવથી લોક, વેદ અને મહર્ષિઓ પ્રગટ થઈ સુસ્થિર થાય છે।

Verse 28

देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् पञ्चाक्षर मन्त्र तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत् तद् इदानीं प्रवक्ष्यामि शृणु चावहिताखिलम्

પંચાક્ષર મંત્રમાં શાશ્વત ધર્મો, દેવગણ અને આ સમગ્ર જગત પ્રતિષ્ઠિત છે। હવે હું તેને કહું છું—તમે પૂર્ણ અવધાનથી સાંભળો।

Verse 29

अल्पाक्षरं महार्थं च वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

આ વાક્ય અલ્પ અક્ષરનું હોવા છતાં મહાર્થ છે; વેદસાર છે અને મુક્તિદાયક છે। દિવ્ય આજ્ઞાથી સિદ્ધ, નિઃસંદેહ—આ વાક્ય શિવાત્મક છે।

Verse 30

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं मे पारमेश्वरम्

મારું પારમેશ્વર ઉપદેશ દિવ્ય છે, અનેક સિદ્ધિઓથી યુક્ત છે અને લોકોના ચિત્તને રંજિત કરે છે. તેનો અર્થ સુનિશ્ચિત છે અને તેનો ભાવ અત્યંત ગંભીર છે.

Verse 31

मन्त्रं मुखसुखोच्चार्यम् अशेषार्थप्रसाधकम् तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं सुशोभनम्

આ મંત્ર મુખથી સુખપૂર્વક ઉચ્ચાર્ય છે અને સર્વ અભિપ્રાયોને સિદ્ધ કરે છે. તે સર્વ વિદ્યાઓનું બીજ છે—આદ્ય, પરમ મંગલ અને તેજસ્વી મંત્ર.

Verse 32

अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् वेदः स त्रिगुणातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः

તે તત્ત્વ અતિ સૂક્ષ્મ છે છતાં મહાર્થી છે—વટવૃક્ષના બીજ સમાન જાણવાપાત્ર. તે જ સાચો વેદ છે: ત્રિગુણાતીત, સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા અને સર્વાધિપતિ પ્રભુ.

Verse 33

ओमित्येकाक्षरं मन्त्रं स्थितः सर्वगतः शिवः मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चाक्षरतनुः शिवः

એકાક્ષર મંત્ર ‘ૐ’માં સર્વવ્યાપી શિવ પ્રતિષ્ઠિત છે. અને સૂક્ષ્મ ષડક્ષર મંત્રમાં શિવ પંચાક્ષરી-તનુરૂપે વિરાજે છે.

Verse 34

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यः शिवः प्रमेयत्वान् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः

વાચ્ય-વાચક ભાવમાં સ્વભાવતઃ સાક્ષાત્ સ્થિત—પ્રમેય હોવાથી શિવ વાચ્ય છે; અને મંત્રને તેમનો વાચક તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 35

वाच्यवाचकभावो ऽयम् अनादिः संस्थितस्तयोः वेदे शिवागमे वापि यत्र यत्र षडक्षरः

વાચ્ય અને વાચકનો આ ભાવ અનાદિ છે અને બંનેમાં સ્થિત છે. વેદમાં હોય કે શિવાગમમાં—જ્યાં જ્યાં ષડક્ષર મંત્ર છે, ત્યાં મંત્ર અને શિવતત્ત્વનો શાશ્વત સંબંધ સ્થાપિત થાય છે।

Verse 36

मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षरो मतः किं तस्य बहुभिर् मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तृतैः

આ લોકમાં પંચાક્ષર મંત્ર સદા મુખ્ય માનવામાં આવે છે. જેને તે પ્રાપ્ત છે, તેને અનેક મંત્રો કે બહુ વિસ્તૃત શાસ્ત્રોની શું જરૂર?

Verse 37

यस्यैवं हृदि संस्थो ऽयं मन्त्रः स्यात्पारमेश्वरः तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्

જેનાં હૃદયમાં આ પરમેશ્વર મંત્ર આ રીતે દૃઢપણે સ્થિત થાય, તેણે જાણે શાસ્ત્રો અધ્યયન કર્યા, તેણે જાણે તે સાંભળ્યા, અને તેણે જાણે સર્વ અનુષ્ઠાનો પૂર્ણ કર્યા।

Verse 38

यो विद्वान्वै जपेत्सम्यग् अधीत्यैव विधानतः एतावद्धि शिवज्ञानम् एतावत्परमं पदम्

જે વિદ્વાન સાધક પહેલા વિધાન મુજબ ઉપદેશનું અધ્યયન કરીને, પછી નિયમપૂર્વક સમ્યક જપ કરે—એ જ શિવજ્ઞાન છે; એ જ પરમ પદ છે।

Verse 39

एतावद् ब्रह्मविद्या च तस्मान्नित्यं जपेद्बुधः पञ्चाक्षरैः सप्रणवो मन्त्रो ऽयं हृदयं मम

આટલું જ બ્રહ્મવિદ્યા છે; તેથી બુદ્ધિમાન નિત્ય પ્રણવসহ પંચાક્ષર મંત્રનો જપ કરે. આ મંત્ર મારું જ હૃદય છે—પશુના પાશ ઢીલા કરનાર પતિ શિવનું અંતરાત્મ-સ્વરૂપ।

Verse 40

गुह्याद्गुह्यतरं साक्षान् मोक्षज्ञानम् अनुत्तमम् अस्य मन्त्रस्य वक्ष्यामि ऋषिच्छन्दो ऽधिदैवतम्

ગુહ્યથી પણ અતિગુહ્ય, સાક્ષાત્ અનુભૂત, અનુત્તમ મોક્ષજ્ઞાન—આ મંત્રના ઋષિ, છંદ અને અધિદેવતાને હવે હું કહું છું.

Verse 41

बीजं शक्तिं स्वरं वर्णं स्थानं चैवाक्षरं प्रति वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतः

પ્રત્યેક અક્ષર માટે—બીજ, શક્તિ, સ્વર, વર્ણ અને ઉચ્ચારણસ્થાન—ઋષિ તરીકે વામદેવ જણાવાયા છે, અને છંદ ‘પંક્તિ’ કહેવાયો છે.

Verse 42

देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने नकारादीनि बीजानि पञ्चभूतात्मकानि च

હે વરાનને, આ મંત્રની દેવતા શિવ જ છે—અર્થાત્ હું પોતે. ‘ન’ વગેરે બીજાક્ષરો પંચમહાભૂત-સ્વરૂપ પણ છે.

Verse 43

आत्मानं प्रणवं विद्धि सर्वव्यापिनमव्ययम् शक्तिस्त्वमेव देवेशि सर्वदेवनमस्कृते

પ્રણવ (ૐ) ને પોતાનો જ આત્મા જાણ—સર્વવ્યાપી અને અવ્યય. હે દેવેશી, સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત, શક્તિ તું જ છે.

Verse 44

त्वदीयं प्रणवं किंचिन् मदीयं प्रणवं तथा त्वदीयं देवि मन्त्राणां शक्तिभूतं न संशयः

તારો પ્રણવ કોઈ રીતે મારો પણ છે, અને મારો પણ તારો જ છે. હે દેવી, મંત્રોમાં શક્તિરૂપે તારી જ સત્તા છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 45

अकारोकारमकारा मदीये प्रणवे स्थिताः उकारं च मकारं च अकारं च क्रमेण वै

અ, ઉ અને મ—આ અક્ષરો મારા પ્રણવ (ૐ) માં સ્થિત છે. ક્રમે પ્રથમ ‘અ’, પછી ‘ઉ’, અને અંતે ‘મ’—એ રીતે ગોઠવાયેલા છે.

Verse 46

त्वदीयं प्रणवं विद्धि त्रिमात्रं प्लुतमुत्तमम् ओङ्कारस्य स्वरोदात्त ऋषिर्ब्रह्म सितं वपुः

આ પ્રણવને તારો જ જાણ—ત્રિમાત્ર, પ્લુત અને પરમ ઉત્તમ ‘ૐ’. તે ઓંકારનો સ્વર ઉદાત્ત છે; ઋષિ બ્રહ્મા છે; અને તેનું સ્વરૂપ શ્વેત, તેજોમય છે—પતિ (શિવ) નો શુદ્ધ પ્રકાશ, જે પશુને પાશમાંથી મુક્ત કરે છે.

Verse 47

छन्दो देवी च गायत्री परमात्माधिदेवता उदात्तः प्रथमस्तद्वच् चतुर्थश् च द्वितीयकः

છંદની દેવી ગાયત્રી છે અને અધિદેવતા પરમાત્મા છે. પ્રથમ ઉદાત્ત; તેમ જ ચોથું પણ; અને બીજું પણ વિધાનુસાર લાગુ પડે છે.

Verse 48

पञ्चमः स्वरितश्चैव मध्यमो निषधः स्मृताः नकारः पीतवर्णश् च स्थानं पूर्वमुखं स्मृतम्

પાંચમો સ્વર સ્વરિત છે; તેનો રજિસ્ટર મધ્યમ છે અને તેનો સ્વર ‘નિષધ’ કહેવાય છે. ‘ન’કાર પીળા વર્ણનો છે અને તેનું સ્થાન પૂર્વમુખ માનવામાં આવે છે.

Verse 49

इन्द्रो ऽधिदैवतं छन्दो गायत्री गौतम ऋषिः मकारः कृष्णवर्णो ऽस्य स्थानं वै दक्षिणामुखम्

આના અધિદૈવત ઇન્દ્ર છે; છંદ ગાયત્રી છે; અને ઋષિ ગૌતમ છે. તેનું બીજ ‘મ’કાર છે, વર્ણ કૃષ્ણ છે; અને સ્થાન દક્ષિણમુખ છે—લિંગપૂજામાં એમ જ વિન્યાસ કરવો.

Verse 50

छन्दो ऽनुष्टुप् ऋषिश्चात्री रुद्रो दैवतमुच्यते शिकारो धूम्रवर्णो ऽस्य स्थानं वै पश्चिमं मुखम्

આનું છંદ અનુષ્ટુપ્ છે, ઋષિ આત્રિ છે; અને અધિદેવતા રુદ્ર કહેવાય છે. તેનું બીજાક્ષર ‘શિ’ ધૂમ્રવર્ણ છે, અને તેનું સ્થાન નિશ્ચયે પશ્ચિમ મુખ છે.

Verse 51

विश्वामित्र ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो विष्णुस्तु दैवतम् वाकारो हेमवर्णो ऽस्य स्थानं चैवोत्तरं मुखम्

અહીં ઋષિ વિશ્વામિત્ર, છંદ ત્રિષ્ટુપ્ અને અધિદેવતા વિષ્ણુ છે. તેનું બીજાક્ષર ‘વ’ હેમવર્ણ છે, અને તેનું સ્થાન ઉત્તર મુખમાં જ છે.

Verse 52

ब्रह्माधिदैवतं छन्दो बृहती चाङ्गिरा ऋषिः यकारो रक्तवर्णश् च स्थानम् ऊर्ध्वं मुखं विराट्

આનું અધિદેવતા બ્રહ્મા છે; છંદ બૃહતી છે; અને ઋષિ અંગિરા છે. તેનું બીજાક્ષર ‘ય’ રક્તવર્ણ છે; તેનું સ્થાન ઊર્ધ્વમાં છે, અને મુખ વિરાટ્ છે.

Verse 53

छन्द ऋषिर्भरद्वाजः स्कन्दो दैवतमुच्यते न्यासमस्य प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं शुभम्

આના ઋષિ ભરદ્વાજ છે અને અધિદેવતા સ્કંદ કહેવાય છે. હવે હું તેનું ન્યાસ કહું છું—જે શુભ છે અને સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે.

Verse 54

न्यास (देफ़्।, देस्च्रिप्तिओन्) सर्वपापहरं चैव त्रिविधो न्यास उच्यते उत्पत्तिस्थितिसंहारभेदतस्त्रिविधः स्मृतः

ન્યાસ સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર છે; અને ન્યાસ ત્રિવિધ કહેવાય છે. ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહારના ભેદથી તે ત્રિવિધ સ્મૃત છે.

Verse 55

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां क्रमशो भवेत् उत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणां गृहस्थानां स्थितिः सदा

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને યતિ—એમના ધર્માચાર ક્રમશઃ પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્મચર્યથી ધર્મની ઉત્પત્તિ થાય છે અને ગૃહસ્થાશ્રમ સદા ધર્મની સ્થિર આધાર-સ્થિતિ છે.

Verse 56

यतीनां संहृतिर् न्यासः सिद्धिर् भवति नान्यथा अङ्गन्यासः करन्यासो देहन्यास इति त्रिधा

યતિઓ માટે ન્યાસ એ ઇન્દ્રિયોની અંતર્મુખ સંહૃતિ-રૂપ લય છે; એથી જ સિદ્ધિ થાય છે, અન્યથા નહીં. ન્યાસ ત્રણ પ્રકારનો—અંગન્યાસ, કરન્યાસ અને દેહન્યાસ।

Verse 57

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन वक्ष्यते ते वरानने न्यसेत्पूर्वं करन्यासं देहन्यासम् अनन्तरम्

હે વરાનને, ઉત્પત્તિ આદિ ત્રિવિધ ભેદથી હું તને વિધિ કહું છું. પહેલાં કરન્યાસ કર, ત્યારબાદ દેહન્યાસ કર.

Verse 58

अङ्गन्यासं ततः पश्चाद् अक्षराणां विधिक्रमात् मूर्धादिपादपर्यन्तम् उत्पत्तिन्यास उच्यते

ત્યારબાદ અંગન્યાસ કરવો. પછી મંત્રના અક્ષરોના વિધિક્રમ મુજબ, મસ્તકથી પાદ સુધી જે સ્થાપન થાય તેને ‘ઉત્પત્તિન્યાસ’ કહે છે.

Verse 59

पादादिमूर्धपर्यन्तं संहारो भवति प्रिये हृदयास्यगलन्यासः स्थितिन्यास उदाहृतः

હે પ્રિયે, સંહાર-ન્યાસ પાદથી મસ્તક સુધી કરવામાં આવે છે. હૃદય, મુખ અને કંઠ પર થતો ન્યાસ ‘સ્થિતિન્યાસ’ તરીકે ઉદાહૃત છે.

Verse 60

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां चैव शोभने सशिरस्कं ततो देहं सर्वमन्त्रेण संस्पृशेत्

હે શુભે! બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને યતિ—સર્વ માટે—પછી શિર સહિત સમગ્ર દેહને ‘સર્વમંત્ર’ વડે સ્પર્શ કરી શુદ્ધ કરવો, જેથી શિવપૂજાને યોગ્ય બને.

Verse 61

स देहन्यास इत्युक्तः सर्वेषां सम एव स दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्त एव हि

આને ‘દેહ-ન્યાસ’ કહેવામાં આવ્યું છે. તે સર્વ સાધકો માટે સમાન છે—જમણા અંગૂઠાથી આરંભ કરીને ખરેખર ડાબા અંગૂઠા સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 62

न्यस्यते यत्तदुत्पत्तिर् विपरीतं तु संहृतिः अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं न्यस्यते हस्तयोर् द्वयोः

ન્યાસમાં જે સીધા ક્રમે સ્થાપિત થાય તે ‘ઉત્પત્તિ’ (પ્રકાશ) દર્શાવે છે; અને વિપરીત ક્રમ ‘સંહૃતિ’ (લય) દર્શાવે છે. અંગૂઠાથી કનિષ્ઠા સુધી—બન્ને હાથ પર ન્યાસ કરવો.

Verse 63

अतीव भोगदो देवि स्थितिन्यासः कुटुंबिनाम् करन्यासं पुरा कृत्वा देहन्यासम् अनन्तरम्

હે દેવી! ગૃહસ્થો માટે ‘સ્થિતિ-ન્યાસ’ અત્યંત ભોગ-ક્ષેમ આપનાર છે. પહેલાં કર-ન્યાસ કરીને, ત્યારબાદ દેહ-ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 64

अङ्गन्यासं न्यसेत्पश्चाद् एष साधारणो विधिः ओङ्कारं संपुटीकृत्य सर्वाङ्गेषु च विन्यसेत्

ત્યારબાદ અંગ-ન્યાસ કરવો—આ સામાન્ય વિધિ છે. ઓંકારને આવરણ/મુદ્રા બનાવી, તેને સર્વ અંગોમાં વિન્યસ્ત કરવો.

Verse 65

करयोरुभयोश्चैव दशाग्रांगुलिषु क्रमात् प्रक्षाल्य पादावाचम्य शुचिर्भूत्वा समाहितः

ત્યારબાદ ક્રમથી બંને હાથની દસ આંગળીઓના અગ્રભાગ ધોઈ, પગ શુદ્ધ કરી અને આચમન કરવું. પછી શુચિ બની અંતર્મુખ સમાહિત ચિત્તથી પતિ—ભગવાન શિવ—ની પૂજા માટે સ્થિર રહેવું.

Verse 66

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न्यासकर्म समाचरेत् स्मरेत् पूर्वम् ऋषिं छन्दो दैवतं बीजमेव च

પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ થઈને ન્યાસકર્મ કરવું. પ્રથમ મંત્રના ઋષિ, છંદ, દૈવત અને બીજનું સ્મરણ કરવું, જેથી પશુ (બંધ જીવ)નું દેહ-મન પતિ—ભગવાન શિવ—ની પૂજા માટે યોગ્ય પાત્ર બને.

Verse 67

शक्तिं च परमात्मानं गुरुं चैव वरानने मन्त्रेण पाणी संमृज्य तलयोः प्रणवं न्यसेत्

હે વરાનને! શક્તિ, પરમાત્મા અને ગુરુનું આવાહન-સ્મરણ કરીને મંત્રથી હાથોને સંસ્કારિત-શુદ્ધ કરવું; પછી બંને હથેળીઓ પર પ્રણવ (ૐ) નો ન્યાસ કરવો.

Verse 68

अङ्गुलीनां च सर्वेषां तथा चाद्यन्तपर्वसु सबिन्दुकानि बीजानि पञ्च मध्यमपर्वसु

બધી આંગળીઓના પ્રથમ અને અંતિમ સાંધાઓ પર બિંદુયુક્ત બીજાક્ષરોનો ન્યાસ કરવો; અને પાંચ મધ્ય સાંધાઓ પર વિધાન મુજબ બીજાક્ષરો સ્થાપવા.

Verse 69

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन न्यसेदाश्रमतः क्रमात् उभाभ्यामेव पाणिभ्याम् आपादतलमस्तकम्

ઉત્પત્તિ વગેરે ત્રણ ભેદ મુજબ, પોતાના આશ્રમ-ક્રમથી ન્યાસ કરવો. માત્ર બંને હાથોથી જ પાદતલથી મસ્તક-શિખા સુધી સ્પર્શ કરીને મંત્રશક્તિનો ન્યાસ કરવો.

Verse 70

मन्त्रेण संस्पृशेद्देहं प्रणवेनैव संपुटम् मूर्ध्नि वक्त्रे च कण्ठे च हृदये गुह्यके तथा

વિધિમંત્રથી દેહને સ્પર્શ કરીને સંસ્કાર કરવો; અને પ્રણવ ‘ઓં’ને કવચરૂપે કરીને શિરસ, મુખ, કંઠ, હૃદય તથા ગુહ્યસ્થાને ન્યાસ કરવો.

Verse 71

पादयोर् उभयोश्चैव गुह्ये च हृदये तथा कण्ठे च मुखमध्ये च मूर्ध्नि च प्रणवादिकम्

બન્ને પગ પર, ગુહ્યપ્રદેશમાં, હૃદયમાં, કંઠમાં, મુખના મધ્યમાં તથા શિરસ પર પ્રણવ—અને તેનાથી આરંભ થતા મંત્રો—નો ન્યાસ કરવો.

Verse 72

हृदये गुह्यके चैव पादयोर्मूर्ध्नि वाचि वा कण्ठे चैव न्यसेदेव प्रणवादित्रिभेदतः

પ્રણવથી આરંભ થતા ત્રિવિધ નિયમ અનુસાર દેવતાનો ન્યાસ હૃદયમાં, ગુહ્યસ્થાને, પગોમાં, શિરસમાં, વાણીમાં તથા કંઠમાં પણ કરવો.

Verse 73

कृत्वाङ्गन्यासमेवं हि मुखानि परिकल्पयेत् पूर्वादि चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम्

આ રીતે અંગન્યાસ કરીને પછી દિવ્ય મુખોની કલ્પના કરવી—પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ઊર્ધ્વ (શિખર) સુધી—‘ન’કારાદિ અક્ષરોને ક્રમશઃ નિયોજિત કરીને।

Verse 74

षडङ्गानि न्यसेत्पश्चाद् यथास्थानं च शोभनम् नमः स्वाहा वषड्ढुं च वौषट्फट्कारकैः सह

ત્યારબાદ યોગ્ય સ્થાને શોભન રીતે ષડંગ-ન્યાસ કરવો; અને ‘નમઃ, સ્વાહા, વષટ્, હું, વૌષટ્, ફટ્’ એવા ઉચ્ચારો સાથે કરવો.

Verse 75

प्रणवं हृदयं विद्यान् नकारः शिर उच्यते शिखा मकार आख्यातः शिकारः कवचं तथा

પ્રણવ (ૐ) ને હૃદયરૂપે જાણવો. ‘ન’ અક્ષર શિર (મસ્તક) કહેવાય છે; ‘મ’ શિખા તરીકે ઉપદેશિત છે; અને ‘શિ’ કવચ—આ રીતે શિવ-મંત્રદેહનાં અંગો સ્થાપિત થાય છે.

Verse 76

आकारो नेत्रमस्त्रं तु यकारः परिकीर्तितः इत्थमङ्गानि विन्यस्य ततो वै बन्धयेद्दिशः

‘આ’ અક્ષર નેત્ર-અસ્ત્ર કહેવાય છે અને ‘ય’ અક્ષર પણ (અંગરૂપે) પરિકીર્તિત છે. આ રીતે અંગ-ન્યાસ કરીને પછી દિશાઓનું બંધન કરવું—પૂજાસ્થાન સુરક્ષિત કરવું.

Verse 77

विघ्नेशो मातरो दुर्गा क्षेत्रज्ञो देवता दिशः आग्नेयादिषु कोणेषु चतुर्ष्वपि यथाक्रमम्

આગ્નેય વગેરે ચાર ખૂણા-દિશાઓમાં ક્રમશઃ વિઘ્નેશ, માતૃગણ, દુર્ગા અને ક્ષેત્રજ્ઞ—દિશાઓના અધિદેવ—નું આવાહન/સ્થાપન કરવું.

Verse 78

अङ्गुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां संस्थाप्य सुमुखं शुभम् रक्षध्वमिति चोक्त्वा तु नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक्

અંગૂઠા અને તર્જનીના અગ્રભાગથી શુભ, સુમુખ (દેવતા)ને સ્થાપિત કરીને ‘રક્ષધ્વમ્’ (રક્ષા કરો) કહી, પછી પ્રત્યેકને અલગ અલગ નમસ્કાર કરવો.

Verse 79

गले मध्ये तथाङ्गुष्ठे तर्जन्याद्याङ्गुलीषु च अङ्गुष्ठेन करन्यासं कुर्यादेव विचक्षणः

વિવેકી સાધકે ગળાના મધ્યમાં, અંગૂઠા પર તથા તર્જની વગેરે આંગળીઓ પર—અંગૂઠાથી સ્પર્શ કરીને—કર-ન્યાસ કરવો.

Verse 80

एवं न्यासमिमं प्रोक्तं सर्वपापहरं शुभम् सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वरक्षाकरं शिवम्

આ રીતે આ ન્યાસ ઉપદેશિત થયો છે—શુભ અને પવિત્ર, સર્વ પાપ હરનાર, સર્વ સિદ્ધિ આપનાર અને સર્વ રક્ષા કરનાર; કારણ કે તે સ્વયં શિવસ્વરૂપ છે.

Verse 81

न्यस्ते मन्त्रे ऽथ सुभगे शङ्करप्रतिमो भवेत् जन्मान्तरकृतं पापम् अपि नश्यति तत्क्षणात्

હે સુભગે! મંત્રનો વિધિપૂર્વક ન્યાસ થતાં સાધક શંકરનાં પ્રતિમાસમાન બને છે; અન્ય જન્મોમાં કરેલું પાપ પણ તે ક્ષણે નાશ પામે છે.

Verse 82

एवं विन्यस्य मेधावी शुद्धकायो दृढव्रतः जपेत्पञ्चाक्षरं मन्त्रं लब्ध्वाचार्यप्रसादतः

આ રીતે ન્યાસ કરીને, મેધાવી સાધક—દેહથી શુદ્ધ અને વ્રતમાં દૃઢ—આચાર્યના પ્રસાદથી પ્રાપ્ત પંચાક્ષર મંત્રનો જપ કરે.

Verse 83

अतः परं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभे यं विना निष्फलं नित्यं येन वा सफलं भवेत्

હવે, હે શુભે! હું મંત્રોના સંગ્રહ અને ક્રમનું વિધાન કહું છું—જે વિના ઉપાસના સદા નિષ્ફળ રહે છે, અને જેના દ્વારા તે ફળવતી બને છે.

Verse 84

आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनम् अमानसम् आज्ञप्तं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्

આજ્ઞા (દીક્ષા/આદેશ) વિના, વિધિક્રિયા વિના, શ્રદ્ધા વિના અને એકાગ્ર મન વિના કરેલો જપ—તથા નિર્ધારિત દક્ષિણા વિના કરેલો જપ—સદા કરાયો છતાં નિષ્ફળ રહે છે.

Verse 85

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं सुमानसम् एवं च दक्षिणासिद्धं मन्त्रं सिद्धं यतस्ततः

આજ્ઞાથી સિદ્ધ, યોગ્ય ક્રિયાથી સિદ્ધ, શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ-સુસંયત મનથી સિદ્ધ; તેમજ યથોચિત દક્ષિણાથી પણ સિદ્ધ—એવો મંત્ર સર્વ રીતે પ્રભાવશાળી બની સ્થિર થાય છે.

Verse 86

गुरु/शिष्य उपागम्य गुरुं विप्रं मन्त्रतत्त्वार्थवेदिनम् ज्ञानिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्

શિષ્ય ગુરુને ઉપગમી—મંત્રના તત્ત્વ અને અર્થ જાણનાર, જ્ઞાની, સદ્ગુણોથી યુક્ત અને ધ્યાનયોગમાં પરાયણ એવા વિપ્ર ઋષિ—તેમની પાસે ઉપદેશ માગ્યો.

Verse 87

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

ભાવશુદ્ધિથી યુક્ત થઈ પ્રયત્નપૂર્વક તેને (શિવને) પ્રસન્ન કરવો—વાણીથી, મનથી, દેહથી અને ધનથી પણ (અર્પણ તથા દાન દ્વારા)।

Verse 88

आचार्यं पूजयेच्छिष्यः सर्वदातिप्रयत्नतः हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

શિષ્યે આચાર્યની સદા અત્યંત પ્રયત્નથી પૂજા-સેવા કરવી; હાથી, ઘોડા, રથ, રત્ન, ખેતરો અને ઘરો વગેરે દાન આપી પણ તેમનું સન્માન કરવું.

Verse 89

भूषणानि च वासांसि धान्यानि विविधानि च एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या च विभवे सति

આભૂષણો, વસ્ત્રો અને વિવિધ ધાન્ય—વिभવ હોય ત્યારે ભક્તિપૂર્વક આ બધું ગુરુને અર્પણ કરવું.

Verse 90

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः पश्चान्निवेदयेद्देवि आत्मानं सपरिच्छदम्

જો કોઈ આત્મસિદ્ધિ ઇચ્છે, તો ધન વિષે છળ ન કરે. ત્યારબાદ, હે દેવી, પોતાના સર્વ સાધન‑સંપત્તિ સહિત પોતાને પ્રભુના ચરણોમાં અર્પણ કરી શરણાગત થવું.

Verse 91

एवं सम्पूज्य विधिवद् यथाशक्ति त्ववञ्चयन् आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु

આ રીતે વિધિપૂર્વક, પોતાની શક્તિ મુજબ અને છળ વિના ગુરુની સમ્યક પૂજા કરીને, પછી ગુરુ પાસેથી ક્રમે ક્રમે મંત્ર અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન ગ્રહણ કરવું.

Verse 92

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजितं वत्सरोषितम् शुश्रूषुम् अनहङ्कारम् उपवासकृशं शुचिम्

આ રીતે પ્રસન્ન થયેલા ગુરુએ તે શિષ્યને જોયો—જેણે પૂજા કરી હતી અને એક વર્ષ સેવા માં રહ્યો હતો—સેવામાં તત્પર, અહંકારરહિત, ઉપવાસથી કૃશ અને શુચિ।

Verse 93

स्नापयित्वा तु शिष्याय ब्राह्मणानपि पूज्य च समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये ऽपि वा

પ્રથમ શિષ્યને સ્નાનવિધિ કરાવી અને બ્રાહ્મણોને પણ પૂજીને, આ અનુષ્ઠાન સમુદ્રકાંઠે, નદીકાંઠે, ગોશાળામાં અથવા દેવાલયમાં પણ કરી શકાય છે.

Verse 94

शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदा दोषवर्जिते

શુચિ સ્થાને કે ઘરમાં પણ, સિદ્ધિદાયક કાળે—શુભ તિથિ, અનુકૂળ નક્ષત્ર અને શુભ યોગમાં—સદા દોષરહિત રહી પૂજા કરવી.

Verse 95

अनुगृह्य ततो दद्याच् छिवज्ञानम् अनुत्तमम् स्वरेणोच्चारयेत् सम्यग् एकान्ते ऽपि प्रसन्नधीः

પ્રથમ અનુગ્રહ કરીને પછી અનુત્તમ શિવજ્ઞાન આપવું જોઈએ. પ્રસન્ન અને સ્થિર બુદ્ધિથી, એકાંતમાં પણ, યોગ્ય સ્વર સાથે તેને સમ્યક્ ઉચ્ચારવું.

Verse 96

उच्चार्योच्चारयित्वा तु आचार्यः सिद्धिदः स्वयम् शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनो ऽस्तु प्रियो ऽस्त्विति

મંત્રને પોતે ઉચ્ચારી અને શિષ્ય પાસેથી પણ ઉચ્ચાર કરાવી, સિદ્ધિદાતા આચાર્ય આશીર્વચન કરે છે—“શિવ થાઓ, શુભ થાઓ, શોભા થાઓ, અને (પ્રભુ) પ્રસન્ન થાઓ.”

Verse 97

एवं लब्ध्वा परं मन्त्रं ज्ञानं चैव गुरोस्ततः जपेन्नित्यं ससंकल्पं पुरश्चरणमेव च

આ રીતે ગુરુ પાસેથી પરમ મંત્ર અને તે સાથેનું મુક્તિદાયક જ્ઞાન મેળવી, સાધકે નિત્ય સંકલ્પપૂર્વક જપ કરવો અને પુરશ્ચરણ પણ વિધિપૂર્વક કરવું.

Verse 98

यावज्जीवं जपेन्नित्यम् अष्टोत्तरसहस्रकम् अनश्नंस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्

જે જીવનભર નિત્ય અષ્ટોત્તર-સહસ્ર (૧૦૦૮) જપ કરે, ઉપવાસમાં રહી અને તેમાં જ તત્પર બની, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 99

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् नक्ताशी संयमी यश् च पौरश्चरणिकः स्मृतः

આદરપૂર્વક અક્ષર-લક્ષનો ચાર ગણો જપ કરવો જોઈએ. જે રાત્રે જ ભોજન કરે અને સંયમી રહે, તેને પુરશ્ચરણ કરનાર માનવામાં આવે છે.

Verse 100

पुरश्चरणजापी वा अपि वा नित्यजापकः अचिरात्सिद्धिकाङ्क्षी तु तयोरन्यतरो भवेत्

જે શીઘ્ર સિદ્ધિ ઇચ્છે, તે પુરશ્ચરણ-વિધિથી જપ કરે અથવા નિત્ય નિરંતર જપક બને; આ બે સાધનાઓમાંથી એકને અવશ્ય અપનાવવી જોઈએ।

Verse 101

जप यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेन्नरः तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो वशी

મંત્રજપનું પુરશ્ચરણ પૂર્ણ કરીને જે પુરુષ નિત્ય જપક બને છે, તેને જગતમાં સમાન કોઈ નથી. તે સિદ્ધ, સિદ્ધિદાતા અને આત્મવશ બને છે।

Verse 102

आसनं रुचिरं बद्ध्वा मौनी चैकाग्रमानसः प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि जपेन्मन्त्रमनुत्तमम्

રમ્ય આસન ગોઠવી, મૌન ધારણ કરી, મનને એકાગ્ર કરીને—પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ થઈ—અનુત્તમ મંત્રનો જપ કરવો; પાશબદ્ધ પશુને બંધનથી મુક્ત કરનાર શિવ-પતિનું સ્મરણ કરતાં।

Verse 103

आद्यान्तयोर् जपस्यापि कुर्याद्वै प्राणसंयमान् तथा चान्ते जपेद्बीजं शतमष्टोत्तरं शुभम्

જપના આરંભે અને અંતે પ્રાણસંયમ અવશ્ય કરવો. ત્યારબાદ સમાપ્તિએ શુભ બીજમંત્રનો એકસો આઠ વાર જપ કરવો।

Verse 104

चत्वारिंशत्समावृत्ति प्राणानायम्य संस्मरेत् पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य प्राणायाम उदाहृतः

પ્રાણને સંયમમાં રાખીને, ચાલીસ આવર્તન સાથે (શિવનું) સ્મરણ કરવું. પંચાક્ષરી મંત્ર સાથે સંકળાયેલો આ જ પ્રાણાયામ કહેવાયો છે—જે શિવસ્મરણ અને લિંગપૂજન માટે સાધકને સ્થિર કરે છે।

Verse 105

प्राणायामाद्भवेत्क्षिप्रं सर्वपापपरिक्षयः इन्द्रियाणां वशित्वं च तस्मात्प्राणांश् च संयमेत्

પ્રાણાયામથી શીઘ્ર સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે અને ઇન્દ્રિયો પર વશતા મળે છે; તેથી પ્રાણપ્રવાહનું સંયમન અને નિયંત્રણ કરવું જોઈએ।

Verse 106

गृहे जपः समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं भवेत् नद्यां शतसहस्रं तु अनन्तः शिवसन्निधौ

ઘરે કરેલો જપ સામાન્ય ફળ આપે છે; ગોશાળામાં તે સોગુણો થાય છે; નદીકાંઠે તે લાખગણો થાય છે; પરંતુ શિવસન્નિધિમાં તે અનંત ફળદાયક બને છે।

Verse 107

समुद्रतीरे देवह्रदे गिरौ देवालयेषु च पुण्याश्रमेषु सर्वेषु जपः कोटिगुणो भवेत्

સમુદ્રકાંઠે, દેવહ્રદે, પર્વતે, દેવાલયોમાં તથા સર્વ પુણ્યાશ્રમોમાં કરેલો જપ કરોડગણો ફળદાયક બને છે।

Verse 108

शिवस्य संनिधाने च सूर्यस्याग्रे गुरोरपि दीपस्य गोर्जलस्यापि जपकर्म प्रशस्यते

શિવસન્નિધિમાં, સૂર્યના સમક્ષ, ગુરુની હાજરીમાં, તેમજ દીવો, ગાય અને જળની નજીક કરેલું જપકર્મ પ્રશંસનીય છે।

Verse 109

अङ्गुलीजपसंख्यानम् एकमेकं शुभानने रेखैरष्टगुणं प्रोक्तं पुत्रजीवफलैर् दश

હે શુભાનને! આંગળીઓ પર જપની ગણતરી એક-એક કરીને કહેવાઈ છે; આંગળીઓની રેખાઓથી તે આઠગણી, અને પુત્રજીવના દાણાથી દસગણી કહેવાય છે।

Verse 110

शतं वै शङ्खमणिभिः प्रवालैश् च सहस्रकम् स्फाटिकैर् दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते

શંખમણિથી કરેલું દાન ‘શત’ ફળદાયક કહેવાય છે; પ્રવાળથી ‘સહસ્ર’; સ્ફટિકથી ‘દશસહસ્ર’; અને મોતીથી ‘લક્ષ’—આ રીતે શિવપૂજાર્થે દાનફળનો ક્રમ જણાવાયો છે।

Verse 111

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैर् अनन्तगुणमुच्यते

પદ્માક્ષ (કમળબીજ)થી દાનફળ ‘દશલક્ષ’ કહેવાય છે; સોનાથી ‘કોટિ’। પરંતુ કુશ-ગ્રંથીથી ગૂંથેલી રુદ્રાક્ષમાળાથી પતિ શિવની પૂજામાં અનંતગુણ ફળ જણાવાયું છે।

Verse 112

पञ्चविंशति मोक्षार्थं सप्तविंशति पौष्टिकम् त्रिंशच्च धनसंपत्त्यै पञ्चाशच्चाभिचारिकम्

મોક્ષ માટે પચ્ચીસ; પૌષ્ટિક (પોષણ-વૃદ્ધિ) માટે સત્તાવીસ; ધન-સંપત્તિ માટે ત્રીસ; અને અભિચારિક (ઉગ્ર કર્મ) માટે પચાસ—આ રીતે સંખ્યાવિધિ કહેલી છે।

Verse 113

तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम् पश्चिमं धनदं विद्याद् उत्तरं शान्तिकं भवेत्

પૂર્વમુખે કરવાથી વશ્ય સિદ્ધ થાય; દક્ષિણમુખે અભિચારિક કર્મ; પશ્ચિમમુખે ધનદ ફળ; અને ઉત્તરમુખે શાંતિક—શાંતિ આપનાર વિધિ—થાય છે।

Verse 114

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात् तर्जनी शत्रुनाशनी मध्यमा धनदा शान्तिं करोत्येषा ह्य् अनामिका

અંગૂઠો મોક્ષદાયક જાણવો; તર્જની શત્રુનાશિની છે; મધ્યમા ધનદાયિની; અને અનામિકા નિશ્ચયે શાંતિ કરે છે।

Verse 115

कनिष्ठा रक्षणीया सा जपकर्मणि शोभने अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यम् अन्यैरङ्गुलिभिः सह

શોભન જપકર્મમાં કનિષ્ઠા આંગળી સંયમિત રાખવી જોઈએ; અંગૂઠાથી, અન્ય આંગળીઓ સાથે, જપ્ય મંત્રનો જપ કરવો।

Verse 116

अङ्गुष्ठेन विना कर्म कृतं तदफलं यतः जपयज्ञ शृणुष्व सर्वयज्ञेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

અંગૂઠાના (યોગ્ય) પ્રયોગ વિના કરેલું કર્મ નિષ્ફળ બને છે; તેથી જપયજ્ઞ વિષે સાંભળો. સર્વ યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 117

हिंसया ते प्रवर्तन्ते जपयज्ञो न हिंसया यावन्तः कर्मयज्ञाः स्युः प्रदानानि तपांसि च

તે (અન્ય) યજ્ઞો હિંસાથી પ્રવર્તે છે, પરંતુ જપયજ્ઞ હિંસાથી નથી. જેટલા કર્મયજ્ઞો હોય, તેમજ દાન અને તપ હોય—(તેમાથી જપયજ્ઞ વધુ શુદ્ધ), શૈવમાર્ગે પતિભક્તિથી પશુ પાશમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 118

सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् माहात्म्यं वाचिकस्यैव जपयज्ञस्य कीर्तितम्

તે બધા જપયજ્ઞની સોળમી કલાને પણ સમાન નથી. આમ વાચિક (ઉચ્ચારિત) જપયજ્ઞનું માહાત્મ્ય કીર્તિત થયું છે; તે પતિપ્રાપ્તિ કરાવે અને પાશબંધન શિથિલ કરે છે।

Verse 119

तस्माच्छतगुणोपांशुः सहस्रो मानसः स्मृतः यद् उच्चनीचस्वरितैः शब्दैः स्पष्टपदाक्षरैः

અતએવ ઉપાંશુ જપ શતગણ શ્રેષ્ઠ અને માનસ જપ સહસ્રગણ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે. આ તે જપની તુલનામાં છે, જે ઊંચા-નીચા સ્વરોવાળા શબ્દોથી અને સ્પષ્ટ પદ-અક્ષરોથી ઉચ્ચારાય છે।

Verse 120

मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा जपयज्ञः स वाचिकः शनैरुच्चारयेन्मन्त्रम् ईषद् ओष्ठौ तु चालयेत्

વાણીથી મંત્ર ઉચ્ચાર કરીને જપ કરવો તે ‘વાચિક’ જપયજ્ઞ કહેવાય. મંત્રને ધીમે ધીમે, મૃદુ રીતે ઉચ્ચારવો અને હોઠોને માત્ર થોડાં જ હલાવવાં.

Verse 121

किंचित् कर्णान्तरं विद्याद् उपांशुः स जपः स्मृतः मानसजप धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम्

જપ એટલો મંદ હોય કે પોતાના કાનની અંદરની જગ્યા સુધી જ સાંભળાય, તેને ‘ઉપાંશુ-જપ’ કહે છે. અને જે માત્ર બુદ્ધિથી અક્ષરશ્રેણી મુજબ, અક્ષર-અક્ષર અને પદ-પદ કરીને પુનરાવર્તિત થાય, તે ‘માનસ-જપ’ છે.

Verse 122

शब्दार्थं चिन्तयेद्भूयः स तूक्तो मानसो जपः त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः

મંત્રના શબ્દ અને અર્થનું વારંવાર ચિંતન કરવું તેને ‘માનસ-જપ’ કહે છે. ત્રણ જપયજ્ઞોમાં ઉત્તરોત્તર પ્રકાર વધુ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 123

भवेद्यज्ञविशेषेण वैशिष्ट्यं तत्फलस्य च जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति

યજ્ઞના વિશેષ સ્વરૂપથી તેના ફળમાં પણ વિશિષ્ટતા આવે છે. જપ દ્વારા નિત્ય સ્તુતિ પામતી દેવતા પ્રસન્ન થઈ કૃપા કરે છે.

Verse 124

प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यान्मुक्तिं च शाश्वतीम् यक्षरक्षःपिशाचाश् च ग्रहाः सर्वे च भीषणाः जापिनं नोपसर्पन्ति भयभीताः समन्ततः

તે પ્રસન્ન થાય ત્યારે વિશાળ ભોગો અને શાશ્વત મુક્તિ આપે છે. અને યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ તથા બધા ભયંકર ગ્રહો—જપ કરનાર પાસે આવતાં નથી; ભયથી ચારેય તરફ દૂર રહે છે.

Verse 125

जपेन पापं शमयेदशेषं यत्तत्कृतं जन्मपरंपरासु /* जपेन भोगान् जयते च मृत्युं जपेन सिद्धिं लभते च मुक्तिम्

જપથી જન્મજન્માંતરોમાં સંચિત થયેલું સર્વ પાપ સંપૂર્ણ શમન પામે છે. જપથી ભોગવાસનાઓ પર વિજય મળે છે અને મૃત્યુને પણ જીતવામાં આવે છે; જપથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અને અંતે પતિ-શિવના અનુગ્રહથી મોક્ષ મળે છે.

Verse 126

एवं लब्ध्वा शिवं ज्ञानं ज्ञात्वा जपविधिक्रमम्

આ રીતે શિવસંબંધિત મંગલ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને જપની વિધિ-ક્રમપદ્ધતિ યોગ્ય રીતે જાણી સાધક મંત્રસાધનાના નિયમિત અનુશાસનમાં પ્રવર્તે છે; તેથી પશુ પતિ-શિવની કૃપા તરફ આગળ વધે છે.

Verse 127

सदाचारी जपन्नित्यं ध्यायन् भद्रं समश्नुते सदाचार सदाचारं प्रवक्ष्यामि सम्यग्धर्मस्य साधनम्

જે સદાચારી છે, તે નિત્ય જપ અને ધ્યાન કરીને કલ્યાણ પામે છે. તેથી હું સદાચારનું સમ્યક વર્ણન કરીશ; કારણ કે એ જ સમ્યગ્ધર્મ સ્થાપિત કરવાનો સાધન છે—શૈવ અનુશાસનથી પશુને પતિ-શિવ તરફ દોરી જનાર.

Verse 128

यस्मादाचारहीनस्य साधनं निष्फलं भवेत् आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः

કારણ કે આચારહીન માટે સર્વ સાધના નિષ્ફળ બને છે. આચાર જ પરમ ધર્મ છે અને આચાર જ પરમ તપ છે—જે પાશબંધન ઓગાળી પશુને પતિ-શિવ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 129

आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः सदाचारवतां पुंसां सर्वत्राप्यभयं भवेत्

આચાર પરમ વિદ્યા છે, આચાર પરમ ગતિ છે. સદાચારવાળા પુરુષોને સર્વત્ર અભય પ્રાપ્ત થાય છે; કારણ કે એવો ધર્મ પશુને શુદ્ધ કરીને પાશાતીત પતિ-શિવ તરફ સમન્વિત કરે છે.

Verse 130

तद्वदाचारहीनानां सर्वत्रैव भयं भवेत् सदाचारेण देवत्वम् ऋषित्वं च वरानने

એ જ રીતે સદાચારહીન લોકોને સર્વત્ર ભય જ થાય છે. પરંતુ હે વરાનને, માત્ર સદાચારથી દેવત્વ અને ઋષિત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—શિવમાર્ગની શુદ્ધિ સાથે.

Verse 131

उपयान्ति कुयोनित्वं तद्वद् आचारलङ्घनात् आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः

આચારનું લંઘન કરવાથી જીવો કૂયોનિ (નીચ જન્મ) પામે છે; અને સદાચારહીન પુરુષ લોકમાં નિંદિત બને છે. પશુજીવ માટે ધર્મશિસ્તભંગ પાશને દૃઢ કરે છે અને પતિરૂપ શિવ તરફના શુભ માર્ગથી દૂર કરે છે.

Verse 132

तस्मात्संसिद्धिमन्विच्छन् सम्यगाचारवान् भवेत् दुर्वृत्तः शुद्धिभूयिष्ठः पापीयान् ज्ञानदूषकः

અતએવ જે સંસિદ્ધિ ઇચ્છે તે સમ્યક આચારવાળો બને. દુર્વૃત્ત માણસ—બાહ્ય ‘શુદ્ધિ’માં વધુ મગ્ન હોવા છતાં—વધુ પાપી બની જ્ઞાનને દૂષિત કરે છે; એ જ જ્ઞાન પાશાતીત પતિ-શિવ સુધી પહોંચાડે છે.

Verse 133

वर्णाश्रमविधानोक्तं धर्मं कुर्वीत यत्नतः

વર્ણ અને આશ્રમની વિધિમાં કહેલો ધર્મ પ્રયત્નપૂર્વક આચરવો જોઈએ—એથી પશુજીવ શિવકૃપાને યોગ્ય બને અને પાશ ઢીલો પડે.

Verse 134

यस्य यद्विहितं कर्म तत्कुर्वन्मत्प्रियः सदा सन्ध्या संध्योपासनशीलः स्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः

જેનાં માટે જે કર્મ વિહિત છે તે કરનાર સદા મને પ્રિય બને છે. તે સાંજે અને પ્રાતઃ પ્રસન્ન બુદ્ધિથી સંધ્યા તથા સંધ્યોપાસનામાં નિત્યનિષ્ઠ રહે.

Verse 135

उदयास्तमयात्पूर्वम् आरम्य विधिना शुचिः कामान्मोहाद्भयाल्लोभात् संध्यां नातिक्रमेद्द्विजः

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત પહેલાં, વિધિ મુજબ શુચિ બની આરંભ કરે; કામ, મોહ, ભય કે લોભથી પણ દ્વિજ સંધ્યા-ઉપાસનાને લંઘન ન કરે।

Verse 136

संध्यातिक्रमणाद्विप्रो ब्राह्मण्यात्पतते यतः असत्यं न वदेत् किंचिन् न सत्यं च परित्यजेत्

સંધ્યા-કર્મનું ઉલ્લંઘન કરવાથી દ્વિજ બ્રાહ્મણત્વથી પતિત થાય છે; તેથી તે અણુમાન પણ અસત્ય ન બોલે અને સત્યાચરણ કદી ન ત્યજે।

Verse 137

यत्सत्यं ब्रह्म इत्याहुर् असत्यं ब्रह्मदूषणम् अनृतं परुषं शाठ्यं पैशुन्यं पापहेतुकम्

તેઓ કહે છે—સત્ય જ બ્રહ્મ છે; અને અસત્ય બ્રહ્મનું દૂષણ છે. જુઠ્ઠું, કઠોર વાણી, કપટ અને પરનિંદા—આ પાપના હેતુ છે।

Verse 138

परदारान्परद्रव्यं परहिंसां च सर्वदा क्वचिच्चापि न कुर्वीत वाचा च मनसा तथा

પરસ્ત્રી, પરધન અને પરહિંસા તરફ કદી ન વળે; વાણીથી પણ અને મનથી પણ એવું ન કરે।

Verse 139

रुलेस् फ़ोर् फ़ोओद् अन्द् अ मेअल् शूद्रान्नं यातयामान्नं नैवेद्यं श्राद्धमेव च गणान्नं समुदायान्नं राजान्नं च विवर्जयेत्

ભોજનના નિયમમાં શૂદ્રાન્ન, બાસી/રાખેલું અન્ન, નૈવેદ્ય, શ્રાદ્ધ-ભોજન, ગણ-ભોજન, સમુદાય-ભોજન અને રાજ-ભોજન—આ બધું વर्ज્ય રાખે।

Verse 140

अन्नशुद्धौ सत्त्वशुद्धिर् न मृदा न जलेन वै सत्त्वशुद्धौ भवेत्सिद्धिस् ततो ऽन्नं परिशोधयेत्

અન્નની શુદ્ધિથી સત્ત્વની શુદ્ધિ થાય છે—માત્ર માટી કે જળથી નહીં. સત્ત્વ શુદ્ધ થાય ત્યારે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય; તેથી અન્નને પરિશોધિત કરવું જોઈએ.

Verse 141

राजप्रतिग्रहैर् दग्धान् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः स्विन्नानामपि बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

રાજાઓના દાન-પ્રતિગ્રહથી જે બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણ ‘દગ્ધ’ થાય છે, તેઓ પૂર્વવત્ આધ્યાત્મિક તેજ પાછું પામતા નથી—જેમ વરાળમાં શેકાયેલા બીજ ફરી અંકુરતા નથી, તેમ તેમનું પુનર્જન્મ (ઉત્થાન) થતું નથી।

Verse 142

राजप्रतिग्रहो घोरो बुद्ध्वा चादौ विषोपमः बुधेन परिहर्तव्यः श्वमांसं चापि वर्जयेत्

રાજદાન સ્વીકારવું અત્યંત ઘોર છે; શરૂઆતથી જ તે વિષ સમાન છે. તેથી વિવેકી સાધકે તેને ટાળવું જોઈએ; અને કૂતરાનું માંસ પણ વર્જ્ય રાખવું જોઈએ.

Verse 143

अस्नात्वा न च भुञ्जीयाद् अजपो ऽग्निमपूज्य च पर्णपृष्ठे न भुञ्जीयाद् रात्रौ दीपं विना तथा

સ્નાન કર્યા વિના ભોજન ન કરવું; જપ કર્યા વિના અને અગ્નિપૂજા કર્યા વિના પણ ન ખાવું. પર્ણપાત્ર પર ભોજન ન કરવું; અને રાત્રે દીવો વિના પણ ભોજન ન કરવું.

Verse 144

भिन्नभाण्डे च रथ्यायां पतितानां च संनिधौ शूद्रशेषं न भुञ्जीयात् सहान्नं शिशुकैरपि

ભાંગેલા વાસણમાં, રસ્તા પર, અથવા પતિતોના સાન્નિધ્યમાં રાખેલું અન્ન ન ખાવું. શૂદ્રનું શેષ (જૂઠું) પણ ન ખાવું; અને એવા અન્ન સાથે બાળકોની સાથે પણ ભોજન ન કરવું.

Verse 145

शुद्धान्नं स्निग्धम् अश्नीयात् संस्कृतं चाभिमन्त्रितम् भोक्ता शिव इति स्मृत्वा मौनी चैकाग्रमानसः

શુદ્ધ, સ્નિગ્ધ, સંસ્કૃત તથા મંત્રાભિમંત્રિત અન્નનું સેવન કરવું. ‘ભોક્તા સ્વયં શિવ છે’ એમ સ્મરી મૌન રહી એકાગ્રચિત્તે ભોજન કરવું.

Verse 146

आस्येन न पिबेत्तोयं तिष्ठन्नञ्जलिनापि वा वामहस्तेन शय्यायां तथैवान्यंकरेण वा

મોઢાથી સીધું પાણી ન પીવું; ઊભા રહી અંજલિથી પણ ન પીવું. ડાબા હાથથી નહીં, શય્યા પર સૂઈને નહીં, તેમજ બીજા હાથથી પણ અયોગ્ય રીતે નહીં.

Verse 147

विभीतकार्ककारञ्जस्नुहिच्छायां न चाश्रयेत् स्तंभदीपमनुष्याणाम् अन्येषां प्राणिनां तथा

વિભીતક, આર્ક, કરંજ અને સ્નૂહિ વૃક્ષોની છાયાનો આશ્રય ન લેવો. તેમ જ સ્તંભ, દીપ, મનુષ્યો તથા અન્ય પ્રાણીઓનો પણ આશ્રય ન કરવો.

Verse 148

एको न गच्छेदध्वानं बाहुभ्यां नोत्तरेन्नदीम् नावरोहेत कूपादिं नारोहेदुच्चपादपान्

એકલો માર્ગે ન જવું; માત્ર બાહુબળથી નદી પાર ન કરવી. કૂવો વગેરેમાં ન ઉતરવું અને ઊંચા વૃક્ષો પર ન ચઢવું.

Verse 149

सूर्याग्निजलदेवानां गुरूणां विमुखः शुभे न कुर्यादिह कार्याणि जपकर्म शुभानि वा

હે શુભે! જે સૂર્ય, અગ્નિ, જળ, દેવતાઓ અને ગુરુઓથી વિમુખ હોય, તેણે અહીં કોઈ કાર્ય ન કરવું—જપ વગેરે શુભ કર્મ પણ નહીં.

Verse 150

अग्नौ न तापयेत्पादौ हस्तं पद्भ्यां न संस्पृशेत् अग्नेर्नोच्छ्रयम् आसीत नाग्नौ किंचिन् मलं त्यजेत्

પવિત્ર અગ્નિમાં પગ ગરમ ન કરવા, અને પગથી હાથ ન સ્પર્શવા. અગ્નિ કરતાં ઊંચા થઈને ન બેસવું, તથા અગ્નિમાં કોઈ અશુદ્ધિ કે કચરો ન નાખવો।

Verse 151

न जलं ताडयेत्पद्भ्यां नांभस्यङ्गमलं त्यजेत् मलं प्रक्षालयेत् तीरे प्रक्षाल्य स्नानमाचरेत्

પગથી પાણી પર આઘાત ન કરવો, અને પાણીમાં શરીરની અશુદ્ધિ ન છોડવી. અશુદ્ધિ કિનારે ધોઈ નાખવી; ત્યાં શુદ્ધ કરીને પછી સ્નાનવિધિ કરવી।

Verse 152

नखाग्रकेशनिर्धूतस्नानवस्त्रघटोदकम् अश्रीकरं मनुष्याणाम् अशुद्धं संस्पृशेद्यदि

નખ અને વાળના અગ્રથી ઝરેલું પાણી, સ્નાનવસ્ત્રનું પાણી અથવા સ્નાનઘટનું પાણી—જે મનુષ્યો માટે અશ્રીકારક છે—તેને જો કોઈ સ્પર્શે તો તે સ્પર્શ અશુદ્ધ ગણાય।

Verse 153

नो पेत्स्! अजाश्वानखुरोष्ट्राणां मार्जनात् तुषरेणुकान् संस्पृशेद् यदि मूढात्मा श्रियं हन्ति हरेरपि

બકરી, ઘોડા, કૂતરા, ગધેડા અને ઊંટને સાફ કરતાં ઊડતી ધૂળ-તુષને સ્પર્શ ન કરવો. જે મૂઢ એવું કરે, તે હરિએ આપેલી શ્રી-સમૃદ્ધિ પણ નષ્ટ કરે છે।

Verse 154

मार्जारश् च गृहे यस्य सो ऽप्यन्त्यजसमो नरः भोजयेद्यस्तु विप्रेन्द्रान् मार्जारसंनिधौ यदि

જેનાં ઘરમાં બિલાડી હોય તે પુરુષ પણ અંત્યજ સમાન ગણાયો છે; અને બિલાડી નજીક હોય ત્યારે જો તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે, તો તે કર્મ વિધિવિરુદ્ધ અશુદ્ધ માનવામાં આવે છે।

Verse 155

तच्चाण्डालसमं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा स्फिग्वातं शूर्पवातं च वातं प्राणमुखानिलम्

આને ચાંડાલ-સમાન અપવિત્ર જાણવું; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. નિતંબજન્ય વાયુ, શૂર્પથી પંખાવેલો વાયુ, અને મોઢેથી નીકળતો પ્રાણવાયુ—આ બધું (અશુચિ) છે.

Verse 156

सुकृतानि हरन्त्येते संस्पृष्टाः पुरुषस्य तु उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो मलावृतः

આ (અશુચિ લોકો) પુરુષને સ્પર્શ કરે તો તેની સંચિત પુણ્યકર્મ હરી લે છે—ઉષ્ણીષધારી, કંચુકધારી, નગ્ન, મુક્તકેશ, અને મલથી આવૃત।

Verse 157

अपवित्रकरो ऽशुद्धः प्रलपन्न जपेत् क्वचित् क्रोधो मदः क्षुधा तन्द्रा निष्ठीवनविजृम्भणे

જેનાં હાથ અપવિત્ર હોય, જે પોતે અશુદ્ધ હોય, અથવા જે વ્યર્થ પ્રલાપ કરતો હોય—તે ક્યારેય જપ ન કરે. ક્રોધ, મદ, ભૂખ, તન્દ્રા, થૂંકવું અને જાંભાઈ—આ સ્થિતિમાં પણ જપ વર્જિત છે.

Verse 158

श्वनीचदर्शनं निद्रा प्रलापास्ते जपद्विषः एतेषां संभवे वापि कुर्यात्सूर्यादिदर्शनम्

કૂતરો કે નીચજનનું દર્શન, નિદ્રા, પ્રલાપ, અને જપના દ્વેષી લોકો—આમાંથી કંઈ બને તો તરત સૂર્ય આદિ પવિત્ર જ્યોતિઓનું દર્શન કરવું, જેથી શિવપૂજાના વિઘ્ન શાંત થાય।

Verse 159

आचम्य वा जपेच्छेषं कृत्वा वा प्राणसंयमम् सूर्यो ऽग्निश्चन्द्रमाश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः

આચમન કરીને બાકી જપ પૂર્ણ કરવો; અથવા પ્રાણસંયમ કરીને સૂર્ય, અગ્નિ અને ચંદ્ર—તથા ગ્રહ, નક્ષત્ર અને તારાઓનું—ધ્યાન કરવું (શિવના નિયમાનુસાર સ્થિત શક્તિરૂપે)।

Verse 160

एते ज्योतींषि प्रोक्तानि विद्वद्भिर् ब्राह्मणैस् तथा प्रसार्य पादौ न जपेत् कुक्कुटासन एव च

આ જ્યોતિર્મય તત્ત્વો વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ પ્રકટ કર્યા છે. તેથી પગ લંબાવી જપ ન કરવો; કુક્કુટાસનમાં બેસીને નિયમપૂર્વક પતિ-શિવની ઉપાસનામાં જપ કરવો.

Verse 161

पेर्फ़ोर्मिन्ग् आसन अनासनः शयानो वा रथ्यायां शूद्रसन्निधौ रक्तभूम्यां च खट्वायां न जपेज्जापकस् तथा

જપકર્તાએ સ્થિર આસન વિના હલચલ કરતાં કે સૂઈને જપ ન કરવો; રસ્તામાં નહીં, શૂદ્રની નજીક નહીં, રક્તથી મલિન ભૂમિ પર નહીં, અને ખાટલા પર પણ નહીં. આવી સ્થિતિઓ શુદ્ધિ અને એકાગ્રતા રોકે છે.

Verse 162

आसनस्थो जपेत्सम्यक् मन्त्रार्थगतमानसः कौशेयं व्याघ्रचर्मं वा चैलं तौलमथापि वा

યોગ્ય આસન પર બેસીને, મંત્રના અર્થમાં મન સ્થિર કરીને, સમ્યક રીતે જપ કરવો. આસન રેશમનું, અથવા વ્યાઘ્રચર્મનું, અથવા કપડાનું, કે ઊનનું પાથરું પણ હોઈ શકે.

Verse 163

दारवं तालपर्णं वा आसनं परिकल्पयेत् त्रिसंध्यं तु गुरोः पूजा कर्तव्या हितमिच्छता

લાકડાનું અથવા તાળપાનનું આસન પણ ગોઠવી શકાય. અને જે હિત ઇચ્છે, તેણે ત્રણ સંધ્યાએ ગુરુની પૂજા અવશ્ય કરવી જોઈએ.

Verse 164

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः यथा शिवस् तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः

ગુરુ એ જ શિવ કહેવાયો છે, અને શિવ એ જ ગુરુ તરીકે સ્મરાયો છે. જેમ શિવ તેમ વિદ્યાઃ અને જેમ વિદ્યાઃ તેમ ગુરુ.

Verse 165

शिवविद्यागुरोस्तस्माद् भक्त्या च सदृशं फलम् सर्वदेवमयो देवि सर्वशक्तिमयो हि सः

અતએવ હે દેવી, શિવવિદ્યા આપનાર ગુરુ પ્રત્યેની ભક્તિ શિવભક્તિ સમાન ફળ આપે છે. કારણ કે તે ગુરુ સર્વદેવમય અને સર્વશક્તિમય છે.

Verse 166

सगुणो निर्गुणो वापि तस्याज्ञां शिरसा वहेत् श्रेयो ऽर्थी यस्तु गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत्

ભગવાનને સગુણ માનો કે નિર્ગુણ, તેની આજ્ઞા શિર પર ધારણ કરો. જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે, તે ગુરુની આજ્ઞા મનથી પણ ન લંઘે.

Verse 167

गुर्वाज्ञापालकः सम्यक् ज्ञानसंपत्तिमश्नुते गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन् भुञ्जन् यद्यत्कर्म समाचरेत्

જે ગુરુની આજ્ઞાનું સમ્યક પાલન કરે છે, તે જ્ઞાનસંપત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. ચાલતા, ઊભા, સૂતા, ખાતા—જે કાર્ય કરે તે સદાચારરૂપ બને છે.

Verse 168

समक्षं यदि तत्सर्वं कर्तव्यं गुर्वनुज्ञया गुरोर्देवसमक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत्

જો આ બધું ગુરુની સમક્ષ કરવાનું હોય, તો ગુરુની અનુમતિથી જ કરવું. અને ગુરુ અથવા દેવતા સામે મનગમતું આસન ન કરવું.

Verse 169

गुरुर्देवो यतः साक्षात् तद्गृहं देवमन्दिरम् पापिना च यथासंगात् तत्पापैः पतनं भवेत्

ગુરુ સాక్షાત દેવ હોવાથી તેમનું ગૃહ દેવમંદિર છે. પરંતુ પાપી સાથે સંગત કરવાથી તેના પાપોથી પતન થાય છે.

Verse 170

तद्वदाचार्यसंगेन तद्धर्मफलभाग्भवेत् यथैव वह्निसंपर्कान् मलं त्यजति काञ्चनम्

એ જ રીતે સદાચાર્યના સાન્નિધ્યથી સાધક તે ધર્મફળનો અધિકારી બને છે; જેમ અગ્નિસ્પર્શથી સોનું પોતાની મલિનતા ત્યજે છે।

Verse 171

तथैव गुरुसंपर्कात् पापं त्यजति मानवः यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुंभो विलीयते

તેમ જ ગુરુના સંપર્કથી મનુષ્ય પાપ ત્યજે છે; જેમ અગ્નિની નજીક રાખેલો ઘૃતકુંભ ઓગળી જાય છે।

Verse 172

तथा पापं विलीयेत आचार्यस्य समीपतः यथा प्रज्वलितो वह्निर् विष्ठां काष्ठं च निर्दहेत्

એ જ રીતે આચાર્યના સાન્નિધ્યમાં પાપ વિલીન થાય છે; જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ મલ અને કાષ્ઠ—બન્નેને દહન કરે છે। શૈવમાર્ગે ગુરુની હાજરી જ્ઞાનાગ્નિ પ્રગટાવી પાશને દગ્ધ કરે છે અને પશુને પતિ શિવ તરફ વાળે છે।

Verse 173

गुरुस्तुष्टो दहत्येवं पापं तन्मन्त्रतेजसा ब्रह्मा हरिस् तथा रुद्रो देवाश् च मुनयस् तथा

ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે તે મંત્રતેજથી પાપને આ રીતે દગ્ધ કરે છે; તેમ જ બ્રહ્મા, હરિ, રુદ્ર, દેવો અને મુનિઓ પણ (અનુગ્રહથી) કરે છે।

Verse 174

कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः कर्मणा मनसा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સંતોષ પામેલા મહાત્માઓ અનુગ્રહ કરે છે—એમાં શંકા નથી। તેથી કર્મથી, મનથી અને વાણીથી ગુરુનો ક્રોધ કદી ન કરાવવો।

Verse 175

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते आयुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः तत्क्रोधं ये करिष्यन्ति तेषां यज्ञाश् च निष्फलाः

તેનાં ક્રોધાગ્નિથી આયુષ્ય, શ્રી, સત્યજ્ઞાન અને સદ્ક્રિયા દગ્ધ થઈ જાય છે. જે તે જ ક્રોધને ઉશ્કેરે છે, તેમના યજ્ઞો પણ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 176

जपान्यनियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेत्सर्वयत्नतः

જપના નિયમો વિષે અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. સર્વ પ્રયત્નથી ગુરુના વિરોધમાં કોઈ વચન કદી ન બોલવું.

Verse 177

वदेद् यदि महामोहाद् रौरवं नरकं व्रजेत् चित्तेनैव च वित्तेन तथा वाचा च सुव्रताः

મહામોહથી જો કોઈ એવો વચન બોલે, તો તે રૌરવ નરકમાં જાય છે. તેથી, હે સુવ્રતજન, મનથી, ધનથી અને વાણીથી પણ શુદ્ધતા જાળવો.

Verse 178

मिथ्या न कारयेद्देवि क्रियया च गुरोः सदा दुर्गुणे ख्यापिते तस्य नैर्गुण्यशतभाग्भवेत्

હે દેવી, ગુરુ વિષે કોઈપણ કપટક્રિયા દ્વારા કદી મિથ્યા ન રચવી. જો કોઈ ગુરુના કહેવાતા દુર્ગુણો પ્રચાર કરે, તો તે એ જ પાપનો સોગણો ભાગી બને છે.

Verse 179

गुणे तु ख्यापिते तस्य सार्वगुण्यफलं भवेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्याद् आदिष्टो वा न वा सदा

પરંતુ ગુરુના ગુણોનું કીર્તન થાય તો સર્વગુણસંપન્નતાનું ફળ મળે છે. આજ્ઞા હોય કે ન હોય, સદા ગુરુના હિત અને પ્રિય કાર્ય જ કરવું.

Verse 180

असमक्षं समक्षं वा गुरोः कार्यं समाचरेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्यान् मनोवाक्कायकर्मभिः

ગુરુ સમક્ષ હોય કે ન હોય, ગુરુનું કાર્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ. મન, વાણી અને કાયાથી ગુરુના હિત અને પ્રિય કાર્ય જ કરવાં જોઈએ.

Verse 181

कुर्वन्पतत्यधो गत्वा तत्रैव परिवर्तते तस्मात्स सर्वदोपास्यो वन्दनीयश् च सर्वदा

જે વિરુદ્ધ આચરણ કરે છે તે અધઃપાત પામી નીચ ગતિમાં જઈ ત્યાં જ વારંવાર ફેરવે છે. તેથી પાશનાશક પતિ શિવ સદા ઉપાસ્ય અને સદા વંદનીય છે.

Verse 182

समीपस्थो ऽप्यनुज्ञाप्य वदेत्तद्विमुखो गुरुम् एवमाचारवान् भक्तो नित्यं जपपरायणः

નજીક બેઠા હોવા છતાં પણ અનુમતિ લઈને જ બોલવું, અને મોઢું ફેરવીને ગુરુ સાથે ન બોલવું. આવો સદાચારવાળો ભક્ત નિત્ય જપમાં પરાયણ રહે છે.

Verse 183

गुरुप्रियकरो मन्त्रं विनियोक्तुं ततो ऽर्हति विनियोगं प्रवक्ष्यामि सिद्धमन्त्रप्रयोजनम्

અતએવ જે મંત્ર ગુરુને પ્રિય કરે છે તે વિધિપૂર્વક વિનિયોગ કરવા યોગ્ય છે. હવે હું તે સિદ્ધ મંત્રનો વિનિયોગ અને પ્રયોજન કહું છું.

Verse 184

दौर्बल्यं याति तन्मन्त्रं विनियोगमजानतः यस्य येन वियुञ्जीत कार्येण तु विशेषतः

વિનિયોગ ન જાણનાર માટે તે મંત્ર દુર્બળ બની જાય છે—ખાસ કરીને જ્યારે તેને તેના નિર્ધારિત કાર્યથી અલગ કરીને અન્ય રીતે વપરાય છે.

Verse 185

विनियोगः स विज्ञेय ऐहिकामुष्मिकं फलम् विनियोगजमायुष्यम् आरोग्यं तनुनित्यता

આ જ યોગ્ય વિનિયોગ (વિધિપૂર્વક કર્મ-પ્રયોગ) જાણવો જોઈએ; તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં ફળ આપે છે. આવા વિનિયોગથી આયુષ્યવૃદ્ધિ, આરોગ્ય અને દેહની સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે, જેથી પશુ (જીવ) પતિ શિવ તરફ સમ્યક્ આગળ વધે છે.

Verse 186

राज्यैश्वर्यं च विज्ञानं स्वर्गो निर्वाण एव च प्रोक्षणं चाभिषेकं च अघमर्षणमेव च

રાજ્યૈશ્વર્ય અને પ્રભુત્વ-સમૃદ્ધિ, આધ્યાત્મિક વિવેક, સ્વર્ગ અને અહીં સુધી કે નિર્વાણ; તેમજ પ્રોક્ષણ, અભિષેક અને અઘમર્ષણ (પાપક્ષય)—આ બધાં શિવપૂજાથી સંબંધિત ફળો તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 187

स्नाने च संध्ययोश्चैव कुर्यादेकादशेन वै शुचिः पर्वतमारुह्य जपेल्लक्षमतन्द्रितः

સ્નાન સમયે અને બન્ને સંધ્યાઓમાં શુચિ રહી એકાદશ-વિધ મંત્રથી આ ક્રિયા કરવી. પછી પર્વત પર ચડી, આળસ વિના, એક લાખ જપ કરવો—નિયમબદ્ધ જપથી પશુ (જીવ) પતિ શિવ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 188

महानद्यां द्विलक्षं तु दीर्घमायुरवाप्नुयात् दूर्वाङ्कुरास्तिला वाणी गुडूची घुटिका तथा

મહાનદીના તટે (અનુષ્ઠાનથી) દીર્ઘાયુ—અહીં સુધી કે બે લાખ (વર્ષો) સુધી—પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ દૂર્વાના અંકુર, તલ, વાણી (સરಸ್ವતી-તત્ત્વ), ગુડૂચી અને ઘુટિકા—આ અર્પણો શિવભક્તિથી સમર્પિત કરવાથી મંગલદાયક બને છે.

Verse 189

तेषां तु दशसाहस्रं होममायुष्यवर्धनम् अश्वत्थवृक्षमाश्रित्य जपेल्लक्षद्वयं सुधीः

આમાંથી દશસહસ્ર આહુતિઓનો હોમ આયુષ્યવર્ધક છે. અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષનો આશ્રય લઈને, સુબુદ્ધિ સાધકે બે લાખ જપ કરવો જોઈએ.

Verse 190

शनैश्चरदिने स्पृष्ट्वा दीर्घायुष्यं लभेन्नरः शनैश्चरदिने ऽश्वत्थं पाणिभ्यां संस्पृशेत्सुधीः

શનૈશ્ચર (શનિવાર)ના દિવસે વિધિપૂર્વક શુભ-સ્પર્શ કરવાથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ પામે છે. તેથી શનિવારે વિદ્વાનએ બંને હાથથી અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષને સ્પર્શ કરવો.

Verse 191

जपेदष्टोत्तरशतं सोममृत्युहरो भवेत् आदित्याभिमुखो भूत्वा जपेल्लक्षमनन्यधीः

તે એકસો આઠ વાર જપ કરે; તેથી તે સોમ-સંબંધિત મૃત્યુને હરનાર બને છે. સૂર્યાભિમુખ થઈ, અચલ ચિત્તથી, એક લાખ જપ કરવો.

Verse 192

अर्कैरष्टशतं जप्त्वा जुह्वन्व्याधेर्विमुच्यते समस्तव्याधिशान्त्यर्थं पलाशसमिधैर् नरः

અર્ક-મંત્રનું આઠસો વાર જપ કરીને પછી હવન કરવાથી મનુષ્ય રોગમાંથી મુક્ત થાય છે. સર્વ વ્યાધિ-શાંતિ માટે પલાશની સમિધાઓથી હોમ કરવો.

Verse 193

हुत्वा दशसहस्रं तु निरोगी मनुजो भवेत् नित्यमष्टशतं जप्त्वा पिबेद् अम्भो ऽर्कसन्निधौ

દસ હજાર આહુતિ આપવાથી મનુષ્ય નિરોગી બને છે. અને રોજ આઠસો જપ કરીને અર્ક (સૂર્ય)ની સાન્નિધ્યમાં જળ પીવું.

Verse 194

औदर्यैर्व्याधिभिः सर्वैर् मासेनैकेन मुच्यते एकादशेन भुञ्जीयाद् अन्नं चैवाभिमन्त्रितम्

ઉદર સંબંધિત સર્વ વ્યાધિઓમાંથી તે એક જ માસમાં મુક્ત થાય છે. એકાદશ-વિધિનું પાલન કરીને મંત્રાભિમંત્રિત અન્ન જ ભોજન કરવું.

Verse 195

भक्ष्यं चान्यत्तथा पेयं विषमप्यमृतं भवेत् जपेल् लक्षं तु पूर्वाह्णे हुत्वा चाष्टशतेन वै

ભક્ષ્ય અને પેય વગેરે જે કંઈ હોય, તે વિષમય હોય તોય અમૃતસમાન બને છે. પૂર્વાહ્ને એક લાખ જપ કરીને, પછી અગ્નિમાં આઠસો આહુતિ અર્પણ કરવી જોઈએ.

Verse 196

सूर्यं नित्यमुपस्थाय सम्यगारोग्यमाप्नुयात् नदीतोयेन सम्पूर्णं घटं संस्पृश्य शोभनम्

નિત્ય સૂર્યની ઉપાસના કરવાથી સમ્યક અને સંપૂર્ણ આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. નદીના જળથી ભરેલા સુંદર ઘટને સ્પર્શ કરવાથી શુદ્ધિ થઈ પૂજાને યોગ્ય શુભભાવ જાગે છે.

Verse 197

जप्त्वायुतं च तत्स्नानाद् रोगाणां भेषजं भवेत् अष्टाविंशज्जपित्वान्नम् अश्नीयाद् अन्वहं शुचिः

દસ હજાર જપ કરીને અને તે મુજબ સ્નાન કરવાથી તે રોગોનું સાચું ઔષધ બને છે. પછી અઠ્ઠાવીસ વાર જપ કરીને, શુદ્ધ રહીને દરરોજ અન્ન ગ્રહણ કરવું જોઈએ.

Verse 198

हुत्वा च तावत्पालाशैर् एवं वारोग्यम् अश्नुते चन्द्रसूर्यग्रहे पूर्वम् उपोष्य विधिना शुचिः

એટલાં જ પલાશ સમિધાઓથી હોમ કરવાથી આ રીતે નિરોગતા પ્રાપ્ત થાય છે. ચંદ્ર અથવા સૂર્યગ્રહણ સમયે પહેલાં નિયમ મુજબ ઉપવાસ કરીને શુદ્ધ રહેવું જોઈએ.

Verse 199

यावद्ग्रहणमोक्षं तु तावन्नद्यां समाहितः जपेत्समुद्रगामिन्यां विमोक्षे ग्रहणस्य तु

ગ્રહણના આરંભથી લઈને મુક્તિ (સમાપ્તિ) સુધી નદીમાં સ્થિત રહી મનને એકાગ્ર રાખવું જોઈએ. અને જે નદી સમુદ્રગામી હોય તેમાં ગ્રહણ-મોક્ષ સુધી જપ ચાલુ રાખવો જોઈએ.

Verse 200

अष्टोत्तरसहस्रेण पिबेद्ब्राह्मीरसं द्विजाः ऐहिकां लभते मेधां सर्वशास्त्रधरां शुभाम्

અષ્ટોત્તર સહસ્ર (1008) ગણતરીથી બ્રાહ્મીરસ પીએ તો દ્વિજને ઐહિક મેધા પ્રાપ્ત થાય—શુભ અને સર્વ શાસ્ત્ર ધારણ કરવાની શક્તિવાળી.