Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
પૂર્વવર્તી કથન સાંભળીને ઋષિઓ સૂત રોમહર્ષણને ફરી પૂછે છે—જ્યોતિષોમાં, ખાસ કરીને સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ તથા કાર્યો અંગે ચોક્કસ અને વિસ્તૃત વિનિર્ણય કહો. સૂત વિધિ-વિષયથી આગળ જઈ કારણતત્ત્વ સમજાવે છે અને અગ્નિના ત્રિવિધ ભેદ જણાવે છે—સૌર, પાર્થિવ અને વારીગર્ભ/વૈદ્યૂત—જે પરસ્પર પ્રવેશ કરીને એકબીજાનું પોષણ કરે છે. સૂર્ય કિરણો દ્વારા જળ ‘પીને’ દિવસ-રાતનું પરિવર્તન અને ઋતુફળ—ઉષ્ણતા, વરસાદ, શીત—ઉત્પન્ન કરે છે. નાડી-માર્ગો, કિરણોના વર્ગો અને તેમના પરિણામો (વર્ષા, શબનમ/પાળો, તાપ) વર્ણવીને માસવાર સૂર્યના નામ/અધિકારી અને કિરણ-સંખ્યા ગણાય છે. અંતે ચંદ્ર, ગ્રહ અને નક્ષત્રોને સૂર્યજન્ય ઠરાવી સૂર્ય-ચંદ્રને પ્રભુના નેત્ર કહ્યા છે, જેથી આગળ શૈવ પવિત્રક્રમ અને અભિષેક-તત્ત્વનો સંબંધ સ્પષ્ટ થાય.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्
આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણમાં “સૂર્યાદિ-અભિષેક-કથન” નામનો ઓગણસાઠમો અધ્યાય (પ્રારંભ થાય છે). સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી મુનિઓ સંશયયુક્ત થઈ, તે રોમહર્ષણ (સૂત)ને ફરી વધુ સ્પષ્ટ ઉત્તર પૂછવા લાગ્યા।
Verse 2
ऋषय ऊचुः यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂત, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! તમે જે કહ્યું છે તે વિસ્તારે કહો; તેમજ જ્યોતિષ્કો (સૂર્ય-ચંદ્ર-ગ્રહાદિ) વિષે નિશ્ચિત નિર્ણય પણ સ્પષ્ટ કરો।
Verse 3
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
તેમના વચન સાંભળી સૂતે મનને એકાગ્ર કરી, તેમના સંશય નિવારણ માટે પરમ વાણી ઉચ્ચારી।
Verse 4
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
આ વિષયમાં મહાપ્રાજ્ઞ અને શાંતબુદ્ધિ મહર્ષિઓએ જે કહ્યું છે, તે જ હું તમને કહું છું—સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ તથા માર્ગ।
Verse 5
फ़िरे-wअतेर्-चिर्च्ले यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
જેમ અહીં દેવગૃહોની પરિક્રમા જેવી નિયત કક્ષાઓમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અન્ય ગ્રહો ગતિ કરે છે, તેમ હવે હું અગ્નિના ત્રિવિધ ઉદ્ભવનું વર્ણન કરીશ. આ સર્વ વ્યવસ્થા પતિ (શિવ)ના શાસનથી ચાલે છે; અને પાશબદ્ધ પશુ (જીવ) પોતાના કર્મફળ અનુસાર ભોગવે છે।
Verse 6
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
દિવ્ય અગ્નિ, ભૌતિક (તત્ત્વ) અગ્નિ તથા પાર્થિવ અગ્નિ—ઉષાકાળે અને રાત્રિમાં પણ—અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્મા વિષે આ વચન કહેવાયું છે.
Verse 7
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः
ત્યારે આ બધું અવ્યક્ત હતું, મહારાત્રિના અંધકારથી ઢંકાયેલું. જ્યારે આ લોક વિશેષ રીતે લય પામી જાણે માત્ર ચોથો ભાગ જ બાકી રહ્યો, ત્યારે ભેદો નષ્ટ થયા.
Verse 8
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया
ત્યાં સ્વયંભૂ ભગવાન—લોકોના સર્વ અર્થ સિદ્ધ કરનાર—આવર્ભાવ કરવાની ઇચ્છાથી ખદ્યોત (જોનાકી) સમાન વિહર્યા.
Verse 9
सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
લોકોના આરંભે અગ્નિ સર્જીને, પૃથ્વી અને જળમાં આશ્રિત રહી, ઈશ્વરે તે અગ્નિને સંહૃત કરી અને તેના પ્રકાશાર્થે તેને ત્રિધા વિભાજિત કર્યો.
Verse 10
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
આ લોકમાં પવનથી પોષાતી અગ્નિ ‘પાર્થિવ વહ્નિ’ કહેવાય છે; અને લોકના આદિમાં સૂર્યરૂપે પ્રકાશતી જે શુચિ (નિર્મળ) અગ્નિ છે, તે સ્મૃત છે.
Verse 11
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
‘અબ્જ’ અગ્નિને વૈદ્યુત (વિદ્યુત્-જન્ય) તરીકે જાણવો. હવે હું તેમના લક્ષણો કહું છું. ત્રણ અગ્નિ—વૈદ્યુત, જાઠર અને સૌર; સૌર અગ્નિ જલગર્ભોત્પન્ન માનવામાં આવે છે.
Verse 12
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
એથી સર્વવ્યાપી સૂર્ય જળ પીને પોતાની કિરણોથી દીપ્ત થાય છે. કમળ જળમાં જ વસે છે, અને અગ્નિ જળથી શમતી નથી—આ બધું પ્રભુની શક્તિથી જ ચાલે છે.
Verse 13
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
માનવોના ઉદરમાં સ્થિત પાવક અગ્નિ કદી શમતો નથી. પ્રાણવાયુથી પ્રજ્વલિત એ જ અગ્નિ, બહાર જ્વાળા-પ્રભા ન હોવા છતાં, જાઠરાગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 14
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे
અને જે આ શ્વેત, મંડલાકાર પ્રભા ઉત્પન્ન થાય છે—ઉષ્મા વિના શીતળ—તે સૌર પ્રભા છે. દિવાકર અસ્ત જાય ત્યારે તે માત્ર પાદભાગરૂપે પ્રગટે છે.
Verse 15
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
રાત્રે અગ્નિ સર્વત્ર પ્રવેશે છે, તેથી તે દૂરથી પણ પ્રકાશે છે. અને ફરી સૂર્ય ઉદય થાય ત્યારે અગ્નિની ઉષ્મા સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
Verse 16
पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
એક પાદથી અગ્નિ પાર્થિવ તત્ત્વનો છે; તેથી આ અગ્નિ નિશ્ચયે દહન કરે છે. તેનો સ્વભાવ પ્રકાશ અને ઉષ્ણતા છે, અને સૌર તથા આગ્નેય ક્ષેત્રોમાં તે તેજરૂપે પ્રગટ થાય છે.
Verse 17
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे
પરસ્પર અનુપ્રવેશથી ભૂતતત્ત્વો એકબીજાને પોષે અને વધારેછે. ઉત્તર ભાગમાં ભૂમિનો અર્ધભાગ છે; દક્ષિણ દિશામાં તેમ જ અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 18
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
સૂર્ય ફરી ઉદય થાય છે અને ફરી જળમાં પ્રવેશ કરે છે. તેથી દિવસ-રાત તેના પ્રવેશથી જળ તામ્રવર્ણ બને છે; આ કાળચક્રમાં પણ પતિ (ઈશ્વર)નું આંતરિક નિયંતૃત્વ પ્રગટ થાય છે.
Verse 19
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે અને જાણે દિવસ જળમાં પ્રવેશ કરે છે. તેથી રાત્રે જળ ફરી ઉજ્જવળ શ્વેતરૂપે તેજસ્વી દેખાય છે.
Verse 20
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः
આ ક્રમયોગ પ્રમાણે, ભૂમિના દક્ષિણ અને ઉત્તર અર્ધભાગોમાં, ઉદય અને અસ્ત સમયે, જળ સતત અહોરાત્રના ચક્રમાં પ્રવેશ કરે છે.
Verse 21
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
જે સૂર્ય તપે છે અને પોતાની કિરણોથી જળને પી લે છે, તે પાર્થીવ અગ્નિ સાથે મિશ્રિત હોવા છતાં દિવ્ય અને સ્વભાવથી શુદ્ધ માનવામાં આવે છે।
Verse 22
सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
તે વહ્નિ ‘સહસ્રપાદ’ તરીકે સ્મૃત છે અને આકારમાં ગોળ કુંભ સમાન કહેવાય છે; તે ચારે તરફથી સહસ્ર નાડીઓ દ્વારા ગ્રહણ કરે છે।
Verse 23
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
જળ અનેક પ્રકારનાં છે—નદીજન્ય, સમુદ્રજન્ય, કૂવામાંથી મેળવેલાં અને મેઘવૃષ્ટિથી સંગ્રહિત; કેટલાંક સ્થિર, કેટલાંક વહેતાં—વાપી, કુલ્યા આદિના જળ।
Verse 24
च्लस्सेस् ओफ़् सुन्रय्स् तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
તે (સૂર્ય)માંથી કિરણોની સહસ્ર ધારાઓ નીકળે છે, જે શીત, વર્ષા અને ઉષ્ણ રૂપે વહે છે; તેમાંથી ચારસો નાડીઓ અનેક અદ્ભુત રૂપે વરસે છે।
Verse 25
भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
આ તમામ કિરણો ‘ભજના’, ‘માલ્યા’, ‘કેતના’, ‘પતના’ અને ‘અમૃતા’ નામે ઓળખાય છે; આ કિરણો જ વરસાદ સર્જનારી શક્તિઓ છે।
Verse 26
हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
એ નાડીઓ હિમ વહન કરનાર છે; અને કિરણો ફરી ત્રણસો કહેવાય છે. તે ‘રેશા’, ‘મેઘા’ અને ‘વાત્સ્ય’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ—શીતલ ધારાઓ, જે તુષાર અને હિમ ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 27
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा
આ બધું નામથી ‘ચન્દ્રભા’ (ચન્દ્રપ્રભા) તરીકે ઓળખાય છે. ગભસ્તિ (સૂર્યકિરણો) પીળાશભર્યા છે; દિશાઓ શ્વેત છે; અને વિશ્વને ધારણ કરનાર શક્તિઓ—‘ગાયો’ સમાન—પણ તેવી જ વર્ણિત છે।
Verse 28
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
તે બધું નામથી ‘શુક્લા’—ત્રણસો, જે ઉષ્મા અને તેજ ઉત્પન્ન કરે છે. એ જ દ્વારા સોમ (ચંદ્ર) મનુષ્યો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને ધારણ-પોષણ કરે છે।
Verse 29
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ
તે અહીં મનુષ્યોને ઔષધી-વનસ્પતિઓથી તૃપ્ત કરે છે, પિતૃઓને ‘સ્વધા’ અર્પણથી, અને સર્વ દેવતાઓને અમૃતથી—આ ત્રણ ઉપાયોથી તે ત્રણે વર્ગને પૂર્ણ તૃપ્તિ આપે છે।
Verse 30
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
વસંત અને ગ્રીષ્મમાં તે ત્રણસો કિરણોથી તપે છે; અને વર્ષા તથા શરદમાં ચારસો (કિરણોથી) વરસાવે છે।
Verse 31
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः गऺत्तेर् इन् देर् सोन्ने इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં આ ત્રણ શક્તિઓ હિમ/પાળાને દૂર કરે છે. સૂર્યના ગતિમાર્ગમાં ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, પૂષા, મિત્ર તથા પછી વરુણ અને અર્યમા—આ કાળક્રમના નિયામક દેવતાઓ છે. સર્વ દેવોના અંતર્યામી પતિ (પરમેશ્વર)ના અધિન વિશ્વનો લય નિર્વિઘ્ને ચાલે છે.
Verse 32
अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने
સૂર્યના નામક્રમમાં તે અંશુ, વિવસ્વાન, ત્વષ્ટા, પર્જન્ય, વિષ્ણુ અને વરુણ કહેવાય છે. માઘ માસમાં તે વિશેષ કરીને વરુણ-રૂપે, અને ફાલ્ગુનમાં ‘સૂર્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે.
Verse 33
चैत्रे मासि भवेदंशुर् धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः
ચૈત્ર માસમાં સૂર્ય અંશુ-રૂપે કાર્ય કરે છે; વૈશાખમાં ધાતા—તાપ આપનાર; જ્યેષ્ઠમાં ઇન્દ્ર; અને આષાઢમાં અર્યમા—દીપ્તિમાન રવિ—નિયત શક્તિઓથી કાળને નિયમિત કરી લોકોને પોષે છે.
Verse 34
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः
શ્રાવણ માસમાં સૂર્ય ‘વિવસ્વાન’ કહેવાય છે. પ્રૌષ્ઠપદમાં તે ‘ભગ’ તરીકે સ્મરાય છે. આશ્વયુજમાં તે ‘પર્જન્ય’ બને છે; અને કાર્તિકમાં સૂર્ય નિશ્ચયે ‘ત્વષ્ટા’ કહેવાય છે.
Verse 35
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
માર્ગશીર્ષ માસમાં (સૌરશક્તિ) ‘મિત્ર’ રૂપે રહે છે; પૌષમાં સનાતન ‘વિષ્ણુ’ અધિષ્ઠિત રહે છે. વરુણના અર્કકર્મમાં (સૂર્યકાર્યમાં) પાંચ હજાર કિરણો કાર્યરત માનવામાં આવ્યા છે.
Verse 36
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽंशुः सप्तभिस् तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
પૂષા દેવ છ હજાર (રશ્મિ-ગણો) સાથે ગણાય છે; અંશુ સાત હજાર સાથે; ધાતા આઠ હજાર સાથે; અને શતક્રતુ ઇન્દ્ર નવ હજાર સાથે—આ રીતે દેવગણોની ગણના કહેવાઈ છે।
Verse 37
विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः सप्तभिस्तपते मित्रस् त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः
વિવસ્વાન દસ (રશ્મિઓ) સાથે ગતિ કરે છે; ભગ અગિયાર સાથે ગતિ કરે છે; મિત્ર સાતથી તપે છે; અને ત્વષ્ટા આઠ સાથે સ્મરાય છે—આ રીતે આદિત્યો ભિન્ન માત્રાથી લોકધર્મ ધારણ કરે છે।
Verse 38
अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम्
અર્યમા દસ (રશ્મિઓ) સાથે ગતિ કરે છે; પર્જન્ય નવ સાથે તેમ જ; પરંતુ વિષ્ણુ છ હજાર રશ્મિઓથી ધરતીને તપાવે અને પ્રકાશિત કરે છે।
Verse 39
वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
વસંતમાં સૂર્ય કપિલવર્ણ દેખાય છે; ગ્રીષ્મમાં કાંચન-પ્રભાથી ઝળહળે છે; વર્ષામાં શ્વેતવર્ણ થાય છે; અને શરદમાં ભાસ્કર પાંડુવર્ણ થાય છે—આ રીતે કાળના ગુણોમાં પ્રભુની શક્તિ દેખાય છે।
Verse 40
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः
હેમંતમાં સૂર્ય તામ્રવર્ણ થાય છે; શિશિરમાં રવિ લોહિત (લાલ) વર્ણ થાય છે; આ રીતે સૂર્યસમુદ્ભવ ઋતુવર્ણો મેં કહ્યા—આ પ્રભુના નિયત શાસનનાં લક્ષણો છે।
Verse 41
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति
સૂર્ય ઔષધિઓમાં બળ સ્થાપે છે; ‘સ્વધા’ અર્પણથી પિતૃઓને પણ તૃપ્ત કરી પોષે છે. દેવોમાં અમૃતને ધારણ કરીને, તે આ ત્રણેને તેમના-તેમના ત્રણ ક્ષેત્રોમાં નિયંત્રિત કરે છે.
Verse 42
एवं रश्मिसहस्रं तत् सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम्
આ રીતે લોકહિત સાધનાર સૂર્યનું સહસ્ર-કિરણમય તેજ ભૂલોકમાં પહોંચી વિભાજિત થાય છે અને જલરૂપે શીતળ તથા ઉષ્ણ પ્રવાહ બનીને વહે છે.
Verse 43
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च
આ રીતે આ શ્વેત, ભાસ્વર, તેજોમય મંડળ ‘સૂર્ય’ તરીકે ઓળખાય છે; નક્ષત્રો, ગ્રહો અને સોમ (ચંદ્ર) માટે આ જ પ્રતિષ્ઠા-આધાર અને યોનિ-કારણ છે.
Verse 44
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः
ચંદ્ર, નક્ષત્રો અને સર્વ ગ્રહો—આ બધાં સૂર્યસંભવ છે એમ જાણવું. નક્ષત્રાધિપતિ સોમ (ચંદ્ર) ઈશ (ઈશ્વર)નું ડાબું નેત્ર છે.
Verse 45
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् तेषां जनानां लोके ऽस्मिन् नयनं नयते यतः
આ રીતે ઈશનું જમણું નેત્ર સ્વયં ભાસ્કર (સૂર્ય) છે; કારણ કે આ લોકમાં તે પ્રાણીઓની દૃષ્ટિને ચલાવે છે—જોવાની શક્તિને માર્ગ આપે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter distinguishes soura (solar/divine), jathara (digestive/fire within beings), and varigarbha/vaidyuta (watery-atmospheric/lightning-related) Agni. Their mutual ‘entry’ explains how heat, digestion, weather, and solar radiance function as a single integrated cosmic economy.
It presents the Sun as drawing waters via rays and distributing effects through ray-channels (nāḍīs): sets of rays are associated with rainfall, heat (gharma), and cold/frost (hima), producing seasonal alternations through day–night and north–south movement.
The chapter states that luminaries (chandra, grahas, nakṣatras) are to be understood as arising from or grounded in the solar principle, with Soma as nakṣatra-lord, while Sun and Moon function as the Lord’s right and left ‘eyes’ governing perception and order in the world.
Read Linga Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.