Adhyaya 55
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
સૂત સંક્ષિપ્ત બ્રહ્માંડ-વર્ણનમાં કહે છે કે સૂર્ય એકચક્ર રથ દ્વારા આકાશમાં ગતિ કરે છે—ચક્રની રચના, રથના નિર્ધારિત માપ, અને વૈદિક છંદોમાંથી ઘડાયેલા સાત અશ્વ। ધ્રુવને જગતનો ધુરા-કેન્દ્ર માની તેની આધારે ગતિ નિયંત્રિત થાય છે; રશ્મિઓ અને બંધન-રજ્જુઓ યોકને બાંધી રથને પરિક્રમા કરાવે છે, અને આંતરિક/બાહ્ય માર્ગનો ફેરફાર ઋતુપરિવર્તન (ઉત્તરાયણ/દક્ષિણાયણ) દર્શાવે છે। પછી દ્વાદશ માસચક્રની પવિત્ર વ્યવસ્થા આવે છે—આદિત્યો/દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો, ગ્રામણી/યક્ષો અને યાતુધાન માસે માસે ફેરવાઈ સૂર્યતત્ત્વની પૂજા, ગાન, નૃત્ય, કિરણસંગ્રહ, વહન અને રક્ષા કરે છે, જેથી ભાસ્કરનું તેજ વધે છે। અંતે કહે છે કે આ સ્થાનદેવતાઓ મન્વંતરોમાં પુનરાવર્તિત થાય છે; હરિત અશ્વો અને એકચક્રવાળો સૂર્ય સાત દ્વીપ-સાત સમુદ્રો ઉપર ગગનમાં વિચરે છે—કાલચક્ર, લોકશાસન અને ઈશ્વરાધીન શૈવ તેજના આગળના વિચાર માટે પુલ બને છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच छरिओत् ओफ़् सूर्य सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં જ્યોતિશ્ચક્ર વિભાગમાં ‘સૂર્યગત્યાદિકથન’ નામનો ચતુઃપંચાશત્તમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હું સંક્ષેપમાં સૂર્યનો રથ, ચંદ્રનો રથ, તેમજ અન્ય ગ્રહો આકાશમાં કેવી રીતે ગતિ કરે છે તે વર્ણવીશ.
Verse 2
सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, બ્રહ્માએ સૌરદેવને સર્જ્યો; અને તેનો રથ પણ હેતુ અનુસાર સંવત્સરના અવયવોમાંથી જ રચાયો છે.
Verse 3
त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु
ભાસ્કરનું ધામ સુવર્ણમય છે; તેમાં ત્રણ નાભિ અને પાંચ આરાવાળું ચક્ર છે, અને તે સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે.
Verse 4
नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः
તેની પહોળાઈ અને લંબાઈ નવ હજાર યોજન કહેવાય છે; અને રથોપસ્થથી નીકળેલો ઈષાદંડ પ્રમાણ મુજબ તેની દ્વિગુણો જણાવાયો છે.
Verse 5
असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते
આ રથ અસંગ (અલિપ્ત) અશ્વોથી યુક્ત છે અને જ્યાં તેનું ચક્ર સ્થિત છે ત્યાં જ સ્થિર રહે છે; તેના સાત વાજિ વેદછંદોથી નિર્મિત છે.
Verse 6
चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः
ચક્રના પાર્શ્વે બંધાયેલો અક્ષ ધ્રુવ પર સ્થાપિત છે. અશ્વ અને ચક્ર સાથે તે ભ્રમે છે; અને અક્ષ સાથે ધ્રુવ પણ ભ્રમતો કહેવાય છે—ઈશ્વરની વ્યવસ્થાથી.
Verse 7
अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः
ધ્રુવ દ્વારા પ્રેરિત તે અક્ષ એકચક્ર સાથે ભ્રમે છે. બુદ્ધિમાન ધ્રુવ પવનસમાન કિરણોથી જ્યોતિઓનો પ્રેરક બને છે—પતિ (શિવ)ની નિયત વ્યવસ્થામાં સર્વ પાશુજીવો તેના અધિન ગતિ કરે છે.
Verse 8
युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः
સૂર્યના રથના યુગદંડના ટોચે બે રશ્મિઓ બંધાયેલાં છે. તે રશ્મિઓથી બંધાયેલું તે ધ્રુવની આસપાસ ભ્રમે છે, યુગના છેડાઓથી ધારણ થયેલું—આ રીતે નિયત ક્રમે જગતની ગતિ ચાલે છે.
Verse 9
भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
આકાશમાં ગતિ કરતો તે રથ ફરતો રહે ત્યારે મંડલાકાર પરિક્રમાઓ બને છે. તેના યુગ, અક્ષ અને બહાર નીકળેલા છેડા રથના દક્ષિણ (જમણા) ભાગે સ્થિત છે—આ રીતે દિવ્ય વાહનની રચના વર્ણવાય છે.
Verse 10
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ
ધ્રુવ દ્વારા દૃઢપણે ધારિત, અને ચક્ર તથા અશ્વયુક્ત દિવ્ય રથ સાથે રજ્જુઓથી બંધાયેલ—તે બે, ધ્રુવ અને માર્ગદર્શક રશ્મિ, ભ્રમણમાન ગતિને અનુસરે છે અને આકાશની નિયત પરિક્રમાને ધારણ કરે છે.
Verse 11
युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु कीले सक्ता यथा रज्जुर् भ्रमते सर्वतोदिशम्
વાયુતરંગોથી ચાલતા આ રથની યુગ-અક્ષની ટોચ કીલમાં અટકી સર્વ દિશામાં ભ્રમે છે—જેમ ખૂંટે બંધાયેલી દોરી ચારે તરફ ઘૂમે છે.
Verse 12
भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु
ભાસ્કર ફરતો રહે ત્યારે ઉત્તરાયણમાં મંડળોમાં તેની કિરણો વધે છે; અને દક્ષિણાયણમાં પણ તેમ જ મંડળો ક્રમે ભ્રમણ કરે છે।
Verse 13
आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा आभ्यन्तरस्थः सूर्यो ऽथ भ्रमते मण्डलानि तु
જ્યારે તે મંડળો ધ્રુવને આધાર બનાવી ખેંચાઈને સ્થિર રાખવામાં આવે છે, ત્યારે અંદર સ્થિત સૂર્ય તે મંડળોમાં પરિભ્રમણ કરે છે; આ રીતે પતિ-ઈશ્વરની વ્યવસ્થાથી વિશ્વચક્ર ટકેલું રહે છે અને બંધિત પશુજીવો તે માપેલા ચક્રમાં જ ગતિ કરે છે।
Verse 14
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
બે કાષ્ઠાઓ વચ્ચેનું અંતર એકસો એંસી મંડળ કહેવાય છે; અને ફરી ધ્રુવથી મુક્ત થતી કિરણોના વિસ્તરણ તથા પરત ફરવાના ક્રમથી પણ તે ગણાય છે।
Verse 15
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
એ જ રીતે બાહ્ય માર્ગે પણ સૂર્ય મંડળોમાં પરિભ્રમણ કરે છે; તે વેગથી મંડળોને વળાંકી મંડળપથ પર આગળ વધે છે।
Verse 16
देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्
દેવો અને મુનિઓ પણ નિત્ય, દિવસ-રાત, સતત તે દેવનું યજન કરે છે—ભાસ્કર, ભવ, પરમ ઈશ્વર (પતિ)—જે અંતર્જ્યોતિરૂપે પ્રકાશિત થઈ બંધનમોચન આપે છે।
Verse 17
सरथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
તે રથ દેવતાઓ દ્વારા અધિષ્ઠિત હતો—આદિત્યો અને મુનિઓ સહિત—ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, તેમજ ગણનાયકો, નાગો અને રાક્ષસોથી પણ પરિભ્રમિત હતો।
Verse 18
एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर् भास्करं शिवम्
આ દિવ્યગણ સૂર્યમાં ક્રમે બે-બે માસ નિવાસ કરે છે; અને પોતાના તેજથી આદિત્ય—ભાસ્કર—જે સ્વયં શિવસ્વરૂપ છે, તેને પોષે છે।
Verse 19
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते
મુનિઓ પોતાના સુગ્રથિત વચનોથી રવિની સ્તુતિ કરે છે; અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ નૃત્ય-ગીત દ્વારા તેને જ ઉપાસે છે।
Verse 20
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च
ગણનાયક યક્ષ-ભૂતો સૂર્યના કિરણોનો સંગ્રહ કરે છે; નાગો સૂર્યને વહન કરે છે; અને યાતુધાનાઓ અનુસરે છે—આ રીતે ભગવાનની નિયતિ-વ્યવસ્થા નિયુક્ત ગણોથી સ્થિર રહે છે।
Verse 21
वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
‘વાલખિલ્યો ઉદયથી રવિને પરિભ્રમિત કરીને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે; આ રીતે તેઓ દિવાકર સાથે બે-બે માસ નિવાસ કરે છે.’
Verse 22
मधुश् च माधवश्चैव शुक्रश् च शुचिरेव च नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च
હે વિપ્રેન્દ્ર, મધુ અને માધવ; તેમજ શુક્ર અને શુચિ; પછી નભ અને નભસ્ય; અને એ જ રીતે ઇષ અને ઊર્જ—આ રીતે પવિત્ર કાળચક્રના માસો ગણાયા છે।
Verse 23
सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः
સહ અને સહસ્ય; તેમજ તપસ્ય અને ફરી તપ—આ બાર માસ છે; હે દ્વિજજન, આ જ માનવ વર્ષ કહેવાય છે।
Verse 24
वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा शारदश् च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः
ઋતુઓ આ રીતે સ્મરાય છે—વાસંતિક (વસંત), ગ્રૈષ્મ (ઉનાળો), શુભ વાર্ষિક (વરસાદ), શારદ (શરદ), હિમ (શિયાળો), અને શૈશિર (શિશિર ઋતુ)।
Verse 25
धातार्यमाथ मित्रश् च वरुणश्चेन्द्र एव च विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्यो ऽंशुर् भगस् तथा
ધાતા અને આર્યમા, મિત્ર અને વરુણ, તેમજ ઇન્દ્ર; વિવસ્વાન, પૂષા, પર્જન્ય, અંશુ અને ભગ—આ દિવ્ય શક્તિઓ જગતના ધર્મને ધારણ કરે છે।
Verse 26
त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहश्चात्रिरेव च वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः
ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, અત્રિ; વસિષ્ઠ, અંગિરસ અને ભૃગુ—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ—સૃષ્ટિના વિસ્તારમાં અહીં મુખ્ય ઋષિ-પ્રવર્તક તરીકે ઘોષિત છે।
Verse 27
भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः
ભારદ્વાજ, ગૌતમ, કશ્યપ અને ક્રતુ; તેમજ જમદગ્નિ, કૌશિક, વાસુકિ અને કંકણીકર—આ બધા પૂજ્ય નામ પવિત્ર શૈવ આખ્યાનમાં ગણાયેલા છે।
Verse 28
तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः शङ्खपालस् तथा चान्यस् त्व् ऐरावत इति स्मृतः
તક્ષક, નાગ, એલાપત્ર અને દ્વિજગણ; તેમજ શંખપાલ અને એક અન્ય પણ—તેમામાં ઐરાવતનું પણ સ્મરણ કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 29
धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस् तथा
ધનંજય, મહાપદ્મ અને કર્કોટક—એમનું સ્મરણ થાય છે; તેમજ કમ્બલ, અશ્વતર, અને તુમ્બુરુ તથા નારદ પણ।
Verse 30
हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः उग्रसेनो ऽथ सुरुचिर् अन्यश्चैव परावसुः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હાહા અને હૂહૂ, તેમજ અનુત્તમ વિશ્વાવસુ; પછી ઉગ્રસેન, સુરુચિ અને એક અન્ય—પરાવસુ—પણ (પ્રસિદ્ધ) છે।
Verse 31
चित्रसेनो महातेजाश् चोर्णायुश्चैव सुव्रताः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला
મહાતેજસ્વી ચિત્રસેન, તેમજ સુવ્રત ચોર્ણાયુ; ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચા—અને સాక్షાત્ પ્રગટ થયેલી દેવી કૃતસ્થલા પણ।
Verse 32
शुभानना शुभश्रोणिर् दिव्या वै पुञ्जिकस्थला मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाथ शुचिस्मिता
શુભાનના, શુભશ્રોણી, દિવ્યા, પુઞ્જિકસ્થલા, મેનકા, સહજન્યા, પ્રમ્લોચા અને શુચિસ્મિતા—આ પ્રસિદ્ધ દિવ્ય અપ્સરાઓ પવિત્ર વૃત્તાંતમાં વર્ણવાઈ છે. જગતકથામાં તેમનું સાન્નિધ્ય ઈશ્વરના શાસનમાં પાશબદ્ધ પશુઓ માટે એક નિમિત્ત બને છે.
Verse 33
अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा
અનુમ્લોચા, ઘૃતાચી, વિશ્વાચી તથા ઉર્વશી—અને પૂર્વચિત્તિ—આ બધાં પ્રસિદ્ધ છે; તે દેવી સాక్షાત્ તિલોત્તમા જ કહેવાય છે.
Verse 34
रंभा चाम्भोजवदना रथकृद् ग्रामणीः शुभः रथौजा रथचित्रश् च सुबाहुर्वै रथस्वनः
રંભા, અંભોજવદના (કમલમુખી), રથકૃત્ (રથનિર્માતા), ગ્રામણી (ગણોના નેતા), શુભ; રથૌજા, રથચિત્ર, સુબાહુ અને રથસ્વન—આ નામોથી પતિ (શિવ) સ્તુત થાય છે, જે પાશબદ્ધ પશુઓને બંધન પાર કરાવે છે.
Verse 35
वरुणश् च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च क्षतजित् सत्यजित्तथा
તે વરુણ છે અને તેમ જ ‘અન્ય’ (અદ્વિતીય) પણ; તે સુષેણ, સેનજિત્ અને શુભ છે. તે તાર્ક્ષ્ય, અરિષ્ટનેમિ, ક્ષતજિત્ તથા સત્યજિત્—આ નામોથી પતિ (મહેશ્વર) સ્તુત થાય છે.
Verse 36
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः
રાક્ષસજન્ય હાનિ, અચાનક પ્રહાર, માનવકૃત હિંસા અને મૃત્યુ; તેમજ સર્પ અને વ્યાઘ્રનો ભય; ફરી શસ્ત્રો, પ્રચંડ પવન, વીજળી અને દાહક સૂર્ય—આ બધાં સંકટોમાં પતિ શિવ પરમ શરણ છે; તે પાશોને છેદી પશુને મુક્ત કરે છે.
Verse 37
ब्रह्मोपेतश् च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च एते देवादयः सर्वे वसन्त्यर्के क्रमेण तु
બ્રહ્માસહિત રક્ષસોના સ્વામી અને યજ્ઞ પણ પોતાના અનુચરો સાથે—આ બધા દેવાદિ ક્રમ પ્રમાણે સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે. લોકધારક પતિ-પરમેશ્વરની નિયતિથી વિશ્વવ્યવસ્થા ક્રમશઃ ચાલે છે.
Verse 38
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः धात्रादिविष्णुपर्यन्ता देवा द्वादश कीर्तिताः
આ જ પોતાના-પોતાના સ્થાનોના અધિષ્ઠાતા ગણ છે—સાત-સાતના બાર સમૂહ. ધાતૃથી લઈને વિષ્ણુ સુધી એમ બાર દેવો કીર્તિત છે.
Verse 39
आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययन्ति ते पुलस्त्याद्याः कौशिकान्ता मुनयो मुनिसत्तमाः
પુલસ્ત્યથી આરંભ કરીને કૌશિક સુધીના તે મુનિશ્રેષ્ઠો પોતાની તેજોમય શક્તિઓથી પરમ આદિત્ય, સર્વોચ્ચ ભાનુને પોષી અને મહિમાવંત કરે છે.
Verse 40
द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः
તેઓ યથાક્રમે બાર સ્તોત્રોથી ભાનુની સ્તુતિ કરે છે; અને વાસુકિથી આરંભ કરીને અશ્વતર સુધીના શુભ નાગો પણ ક્રમ પ્રમાણે તેની આરાધના કરે છે.
Verse 41
द्वादशैव महादेवं वहन्त्येवं यथाक्रमम् क्रमेण सूर्यवर्चान्तास् तुम्बुरुप्रमुखाम्बुपम्
આ રીતે યથાક્રમે બાર જણ મહાદેવને વહન કરે છે—સૂર્યવર્ચાથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ આગળ વધતા—તુંબુરુ મુખ્ય બની, નિર્ધારિત વ્યવસ્થાનુસાર પ્રભુને આગળ લઈ જાય છે.
Verse 42
गीतैरेनमुपासन्ते गन्धर्वा द्वादशोत्तमाः कृतस्थलाद्या रंभान्ता दिव्याश्चाप्सरसो रविम्
બાર શ્રેષ્ઠ ગંધર્વો ગીતોથી રવિની ઉપાસના કરે છે; અને કૃતસ્થલા થી આરંભ કરી રંભા સુધીની દિવ્ય અપ્સરાઓ પણ ભક્તિપૂર્વક રવિની સેવા કરે છે।
Verse 43
ताण्डवैः सरसैः सर्वाश् चोपासन्ते यथाक्रमम् दिव्याः सत्यजिदन्ताश् च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः
તેઓ બધા પોતાના ક્રમ મુજબ રસાળ તાંડવ નૃત્યોથી ઉપાસના કરે છે—દિવ્ય ગણો, તેમજ સત્યજિદંતો, ગ્રામણ્યો અને રથકૃન્મુખના નેતૃત્વવાળા સમૂહો પણ, પોતાના પદ અનુસાર અર્ચના કરે છે।
Verse 44
द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् प्रयान्ति यज्ञोपेतान्ता रक्षोहेतिमुखाः सह
દ્વાદશ-ચક્રના ક્રમ મુજબ તેઓ કિરણોનું સંગ્રહ કરે છે; પછી યજ્ઞના ઉપસંહાર સાથે આગળ વધે છે—રાક્ષસ-નિવારણને મુખ્ય હેતુ માનનારા, રક્ષણ માટે આયુધ ધારણ કરેલા।
Verse 45
सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्च यथाक्रमम् धातार्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः
યથાક્રમે આયુધધારી આ બાર રાક્ષસો—ધાતા, અર્યમા, તેમજ પુલસ્ત્ય અને પુલહ—પ્રજાપતિ-સ્વરૂપ પણ છે; તેઓ ક્રમથી ગણાયા।
Verse 46
उरगो वासुकिश्चैव कङ्कणीकश् च तावुभौ तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ
ઉરગ, વાસુકિ અને કંકણીક—એ બે; તેમજ તુંબુરુ અને નારદ—ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ—ગાન કરીને સ્તુતિરૂપ ભક્તિ પશુપતિ શિવના ચરણોમાં અર્પે છે।
Verse 47
कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ
કૃતસ્થલા નામની અપ્સરા તથા પુઞ્જિકસ્થલા; અને ગ્રામણી, રથકૃત તથા રથૌજા—આ બે જોડીરૂપે—શિવના નિયત દિવ્ય ગણોમાં ગણાય છે।
Verse 48
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानावुदाहृतौ मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे
રક્ષોહેતિ અને પ્રહેતિ—એમને યાતુધાન કહેવાયા છે. મધુ અને માધવ માસોમાં આ ગણ ભાસ્કર (સૂર્ય)માં વસે છે અને શિવની આજ્ઞાથી જગતના ધર્મમાં પ્રવર્તે છે।
Verse 49
वसन्ति ग्रीष्मकौ मासौ मित्रश् च वरुणश् च ह ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश् च तक्षको नाग एव च
વસંત અને ગ્રીષ્મ ઋતુઓ માટે અધિષ્ઠાતા મિત્ર અને વરુણ; ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ પણ, તેમજ નાગ તક્ષક પણ. આ રીતે દેવ-ઋષિ-સૂક્ષ્મ સત્તાઓ દ્વારા કાળવ્યવસ્થા શિવ (પતિ)ના અધિન ચાલે છે।
Verse 50
मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहाहूहूः सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश् च तावुभौ
મેનકા અને સહજન્યા; તેમજ ગંધર્વ હાહા અને હૂહૂ; અને સુબાહુ નામનો ગ્રામણી તથા રથચિત્ર—આ બે પણ—અહીં ગણ-ગણનામાં સ્મરિત છે।
Verse 51
पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः
‘પૌરુષેય’ અને ‘વધ’—એમને યાતુધાન તરીકે ઉદાહૃત કરાયા છે. શુચિ અને શુક્ર માસોમાં એ સૂર્યમાં વસે છે; શિવ (પતિ)ના અધિનમાં જ સર્વ શક્તિઓ પોતાના સ્થાને પ્રવર્તે છે।
Verse 52
ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्तीह देवताः इन्द्रश्चैव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुरेव च
ત્યારબાદ સૂર્યલોકમાં અન્ય દેવતાઓ પણ નિવાસ કરે છે—ઇન્દ્ર, સ્વયં વિવસ્વાન્ (સૂર્યદેવ), તથા ઋષિ અઙ્ગિરા અને ભૃગુ।
Verse 53
एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तावुभौ विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः
એ જ રીતે એલાપત્ર, સર્પ અને શઙ્ખપાલ—તે બંને; તેમજ વિશ્વાવસુ અને અગ્રસેન; અને વરુણ તથા રથસ્વન (પણ) ગણાય છે।
Verse 54
प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ
પ્રમ્લોચા—વિખ્યાત—અને અનુમ્લોચા: તે બંને; તેમજ યાતુધાનગણ; અને સર્પ તથા વ્યાઘ્ર—તે બંને પણ (ઉદ્ભવ્યા)।
Verse 55
नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः
નભ અને નભસ્ય—આ બે માસોમાં આ ગણ ભાસ્કર (સૂર્ય)માં વસે છે: પર્જન્ય અને પૂષા, તથા ઋષિ ભરદ્વાજ અને ગૌતમ।
Verse 56
धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः सपरावसुः घृताची चाप्सरःश्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना
ધનઞ્જય અને ઇરાવાન, સુરુચિ અને સપરાવસુ; તેમજ ઘૃતાચી—અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠા—અને વિશ્વાચી—અતિશય શોભાયમાન—(એ રીતે) ઉલ્લેખિત છે।
Verse 57
सेनजिच्च सुषेणश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ आपो वातश् च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ
સેનજિત અને સુષેણ—જે સેનાની અને ગ્રામણી નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે—આ બંને યુગલરૂપે સ્મરાય છે. તેઓ આપઃ (જળ) અને વાત (વાયુ) તત્ત્વ સાથે સંકળાયેલા છે અને બંનેને યાતુધાન (અવરોધક ગુપ્ત સત્તા) તરીકે ગણવામાં આવે છે.
Verse 58
वसन्त्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे
આ માસો ખરેખર સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે—ઊર્જ અને ઇષ. તેમ જ હેમંત ઋતુના બે માસ પણ દિવાકરમાં સ્થિત રહે છે. સૂર્યની નિયત ગતિથી કાળ અને ઋતુ ટક્યા રહે છે; તેમાં અંતર્નિયામક પ્રભુ (પતિ) પ્રગટ થાય છે.
Verse 59
अंशुर्भगश् च द्वावेतौ कश्यपश् च क्रतुः सह भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा
અંશુ અને ભગ—આ બે—સાથે કશ્યપ અને ક્રતુ; તેમજ ભુજંગ, મહાપદ્મ, સર્પ અને કર્કોટક—આ નામો પણ ઉલ્લેખિત છે.
Verse 60
चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथैवाप्सरसावुभे
ચિત્રસેન અને ઊર્ણાયુ—આ બંને પ્રસિદ્ધ ગંધર્વ—અને ઉર્વશી તથા પૂર્વચિત્તિ—આ બંને વિખ્યાત અપ્સરાઓ—એ રીતે વર્ણિત છે.
Verse 61
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ
તાર્ક્ષ્ય અને અરિષ્ટનેમિ, તેમજ સેનાની અને ગ્રામણી—અને તે બંને વિદ્યુત તથા દિવાકર—ઉભયને યાતુધાન (ઉગ્ર, અવરોધક વર્ગ) તરીકે ઉદાહૃત કરવામાં આવ્યા છે.
Verse 62
सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर् निवसन्ति वै
સહા અને સહસ્ય માસોમાં આ દિવ્ય શક્તિઓ સૂર્યદેવમાં નિવાસ કરે છે. ત્યારબાદ શૈશિર ઋતુના બંને માસોમાં પણ તેઓ વસે છે—આ જ તેમનું નિશ્ચિત નિવાસસ્થાન છે.
Verse 63
त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर् विश्वामित्रस्तथैव च काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ
ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, જમદગ્નિ અને વિશ્વામિત્ર; તેમજ કાદ્રવેય વંશના બે નાગ—કંબલ અને અશ્વતર—આ બધા આ પવિત્ર ગણતરીમાં સ્મરણયોગ્ય છે.
Verse 64
धृतराष्ट्रः सगन्धर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा
ગંધર્વોમાં ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચા; અપ્સરાઓમાં તિલોત્તમા; તેમજ મનોહર દેવી રંભા—આ પણ પ્રભુ-પતિની દિવ્ય સભામાં ગણાય છે.
Verse 65
रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः
રથજિત અને સત્યજિત—બન્ને લોકવિખ્યાત ગ્રામ-નેતાઓ—સ્મરણમાં લેવાય છે. તેમજ બ્રહ્મોપેત અને યજ્ઞોપેત નામનો રાક્ષસ પણ પરંપરામાં પ્રસિદ્ધ ગણાય છે.
Verse 66
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
આ દેવતાઓ ક્રમ પ્રમાણે સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે; દરેક જોડી બે-બે માસ ત્યાં રહે છે. તેઓ પોતાના-પોતાના સ્થાનોના અધિષ્ઠાતા છે; ખરેખર તેઓ દ્વાદશ સપ્તક-ગણ છે.
Verse 67
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्
આ મુનિઓ પોતાના તેજસ્વી તપોબળથી પરમ તેજસ્વી સૂર્યને પોષે છે અને સુગૂંથેલા વચનો દ્વારા રવિની સ્તુતિ કરે છે।
Verse 68
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ નૃત્ય-ગીતથી તેમની ઉપાસના કરે છે; અને મુખ્ય યક્ષો તથા ભૂતો તેમની કિરણોનું સંગ્રહ અને વ્યવસ્થાપન કરે છે।
Verse 69
सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
સર્પો નિશ્ચયે સૂર્યને વહન કરે છે, યાતુધાનાઓ તેની પાછળ ચાલે છે; અને વાલખિલ્ય મુનિઓ ઉદયથી રવિને ઘેરીને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે।
Verse 70
एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम्
આ દેવગણોની વ્યવસ્થા તેમના તેજ, તપ, યોગ્યતા, મંત્રાધિકાર, ધર્મપાલન અને બળ અનુસાર જ થવી જોઈએ।
Verse 71
तथा तपत्यसौ सूर्यस् तेषामिद्धस्तु तेजसा इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
આ રીતે તેમના તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ તે સૂર્ય તપે છે. આ જ રીતે દિવાનકરમાં અહીં મહિના બે-બે કરીને વસંતરૂપે સ્થિત રહે છે।
Verse 72
ऋषयो देवगन्धर्वपन्नगाप्सरसां गणाः ग्रामण्यश् च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः
ઋષિઓ, દેવોના ગણ, ગંધર્વો, પન્નગો (નાગો) અને અપ્સરાઓના સમૂહો, તેમના આગેવાનો, તેમજ યક્ષો અને વિશેષ કરીને યાતુધાન—બધા અનેક ટોળાં સાથે એકત્ર થયા।
Verse 73
एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः
આ શક્તિઓ તપે છે, વરસે છે, તેજ આપે છે, પવનરૂપે વહે છે અને સર્જન પણ કરે છે; અને અહીં એમની કીર્તિ એવી કહેવાય છે કે એ પ્રાણીઓના અશુભ કર્મને દૂર કરે છે।
Verse 74
मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति च दुरात्मनाम् दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित्
આ માનવો માટે શુભતા લાવે છે અને દુષ્ટમનના પાપને હરી લે છે; સદ્માર્ગે ચાલનારાઓના દુરિતને તે વારંવાર દૂર કરે છે।
Verse 75
विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः
ઇચ્છાનુસાર ચાલતું અને પવનવેગે દોડતું દિવ્ય વિમાનમાં સ્થિત આ પરિચર, દિવસના ક્રમને અનુસરી, સૂર્ય સાથે જ પરિભ્રમણ કરે છે।
Verse 76
वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः गोपायन्तीह भूतानि सर्वाणि द्यामनुक्षयात्
આ દ્વિજ-સ્વરૂપ શક્તિઓ વરસે છે, તપાવે છે અને શીતળ હર્ષ પણ આપે છે; અને અહીં દ્યુલોકીય વ્યવસ્થા અક્ષય રહે ત્યાં સુધી સર્વ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરે છે।
Verse 77
स्थानाभिमानिनाम् एतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये
આ પદાભિમાની અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓનું નિર્ધારિત સ્થાન છે. મન્વંતરોમાં ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—સર્વ માટે એ જ નિયમ પ્રવર્તે છે.
Verse 78
एते वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह
આ જ સૂર્યમાં વસે છે—સપ્તકરૂપ તે ગણો, કુલ ચૌદ. ચૌદેય મન્વંતરમાં, દરેકમાં, આ જ ગણો અહીં સ્થિત રહે છે.
Verse 79
संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यथावृत्तं यथाश्रुतम् कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः
હે મુનિશાર્દૂલો, દેવદેવ મહેશ્વરના ધીમાન્ ચરિત્રનું વર્ણન મેં સંક્ષેપથી પણ અને વિસ્તારથી પણ—જેમ બન્યું તેમ અને જેમ સાંભળ્યું તેમ—કહ્યું છે.
Verse 80
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
આ દેવતાઓ સૂર્યમાં ક્રમે બે-બે માસ સુધી વસે છે. એ જ પોતાના-પોતાના સ્થાનના અધિષ્ઠાતા પદાભિમાની ગણો છે—બાર સપ્તક-સમૂહો.
Verse 81
इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः
આ રીતે આ દિવાકર સૂર્ય એકચક્ર રથ પર તીવ્ર ગતિથી ચાલે છે; હરિતવર્ણ અશ્વો—અક્ષરસ્વરૂપ, અવિનાશી—તેને ખેંચે છે.
Verse 82
अहोरात्रं रथेनासाव् एकचक्रेण तु भ्रमन् सप्तद्वीपसमुद्राङ्गां सप्तभिः सर्पते दिवि
તે દિવસ-રાત એકચક્ર રથ પર અવિરત ભ્રમણ કરતો આકાશમાં ગતિ કરે છે. સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા જગતને પરિક્રમા કરીને, સાત અશ્વોથી પ્રેરિત આ કાળ—પતિ પરમેશ્વરના નિયમથી—લોકોને ક્રમબદ્ધ ગતિમાં બાંધી રાખે છે.
Frequently Asked Questions
Dhruva is presented as the intelligent ‘impeller’ (preraka) for the luminaries: the chariot’s yoke and axle are bound by rays/tethers, and as Dhruva’s agency is described, the wheel-axle system revolves—symbolizing a fixed cosmic pivot that regulates apparent solar paths and seasonal shifts.
The seven horses symbolize the Vedic metres (chandas), implying that solar movement and vitality are sustained by Vedic order—mantra, rhythm, and yajña—so cosmic light is portrayed as emerging from sacred structure rather than mere physical force.
They are the presiding entities identified with specific cosmic stations/offices—organized here into recurring monthly sets—who collectively sustain the Sun’s tejas through worship, song, protection, and functional roles (carrying, guarding, gathering rays) across cycles of time.