Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच शतमेकं सहस्राणां योजनानां स तु स्मृतः अनु द्वीपं सहस्राणां द्विगुणं द्विगुणोत्तरम्

આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં અષ્ટચત્વારિંશ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—તેનું પરિમાણ એક લાખ એક સો યોજન સ્મૃત છે; અને દરેક અનુવર્તી દ્વીપમાં તે પરિમાણ દ્વિગુણ, ફરી દ્વિગુણોત્તર ક્રમથી વધે છે.

Verse 2

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता द्वीपैश् च सप्तभिर् युक्ता लोकालोकावृता शुभा

પૃથ્વી સમુદ્રો સહિત પચાસ કરોડ વિસ્તૃત હોવાનું સ્મૃત છે. સાત દ્વીપોથી યુક્ત આ શુભ ધરા લોકાલોક પર્વતથી આવૃત છે.

Verse 3

नीलस्तथोत्तरे मेरोः श्वेतस्तस्योत्तरे पुनः शृङ्गी तस्योत्तरे विप्रास् त्रयस्ते वर्षपर्वताः

હે વિપ્રો! મેરુના ઉત્તરે નીલ પર્વત છે, તેના પણ ઉત્તરે શ્વેત પર્વત છે, અને શ્વેતના ઉત્તરે શૃંગી છે. આ ત્રણેય વર્ષ-પર્વતો કહેવાય છે.

Verse 4

जठरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ निषधो दक्षिणे मेरोस् तस्य दक्षिणतो गिरिः हेमकूट इति ख्यातो हिमवांस्तस्य दक्षिणे

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ—એ બે પર્વતો સ્થિત છે. મેરુના દક્ષિણમાં નિષધ છે, અને તેના પણ દક્ષિણમાં ‘હેમકૂટ’ નામે પ્રસિદ્ધ ગિરિ છે. હેમકૂટના દક્ષિણમાં હિમવાન્ (હિમાલય) પર્વતરાજ છે.

Verse 5

मेरोः पश्चिमतश्चैव पर्वतौ द्वौ धराधरौ माल्यवान्गन्धमादश् च द्वावेतावुदगायतौ

મેરુના પશ્ચિમમાં ધરતીને ધારણ કરનારા બે પર્વતો છે—માલ્યવાન અને ગંધમાદન. આ બંને ઉત્તર તરફ વિસ્તરીને જગતની વ્યવસ્થાને ટેકો આપે છે.

Verse 6

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषाम् अन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमेकशः

આ પર્વતરાજો સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત તથા વંદિત છે. એમના વચ્ચેનું અંતર દરેક વખતે નવ સહસ્ર (યોજન) છે.

Verse 7

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम् हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किंपुरुषं स्मृतम्

આ હિમવત્ પ્રદેશ ‘ભારતવર્ષ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેના પરે હેમકૂટ છે, અને તેનાથી આગળ ‘કિંપુરુષ’ નામનો દેશ સ્મરણમાં વર્ણિત છે.

Verse 8

नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते हरिवर्षात्परं चैव मेरोः शुभमिलावृतम्

હેમકૂટના પરે નિષધ-સીમા તરફનો પ્રદેશ ‘હરિવર્ષ’ કહેવાય છે. હરિવર્ષના પરે, શુભ મેરુને લાગતો ‘ઇલાવૃત’ નામનો દિવ્ય પ્રદેશ છે.

Verse 9

इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् रम्यात्परतरं श्वेतं विख्यातं तद्धिरण्मयम्

ઇલાવૃતથી પરે ‘નીલ’ નામે પ્રસિદ્ધ ‘રમ્યક’ પ્રદેશ છે. ‘રમ્ય’થી પણ આગળ વધુ ઉત્તમ ‘શ્વેત’ છે, જે ‘હિરણ્મય’ (સુવર્ણભૂમિ) તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 10

हिरण्मयात्परं चापि शृङ्गी चैव कुरुः स्मृतः धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे

હિરણ્મયથી પરે ‘શૃંગી’ પણ સ્મરાય છે અને ‘કુરુ’ પણ. ધનુષાકાર પ્રદેશમાં બે વર્ષ જાણવાં—એક દક્ષિણમાં અને એક ઉત્તરમાં.

Verse 11

दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यतस्तदिलावृतम् मेरोः पश्चिमपूर्वेण द्वे तु दीर्घेतरे स्मृते

ત્યાં ચાર પ્રદેશો દીર્ઘાકાર જણાવાયા છે; તેમના મધ્યમાં ઇલાવૃત છે. અને મેરુના પશ્ચિમ તથા પૂર્વ તરફ બે અન્ય દીર્ઘાકાર ભૂભાગ પણ સ્મરાય છે.

Verse 12

अर्वाक्तु निषधस्याथ वेद्यर्धं चोत्तरं स्मृतम् वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे

નિષધના દક્ષિણ તરફ વેદી-પ્રદેશનો ઉત્તરાર્ધ કહેવાયો છે. તે વેદી-ક્ષેત્રમાં દક્ષિણ તરફ ત્રણ વર્ષ અને ઉત્તર તરફ પણ ત્રણ વર્ષ છે.

Verse 13

तयोर्मध्ये च विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

તે બંનેની વચ્ચે મધ્યમાં મેરુ ધરાવતું ‘ઇલાવૃત’ જાણવું—તે નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તરમાં છે.

Verse 14

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः योजनानां सहस्रे द्वे उपरिष्टात्तु विस्तृतः

ઉત્તર તરફ માલ્યવાન્ નામનો મહાશૈલ ઊભો થાય છે; તેના શિખર પર તે બે સહસ્ર યોજન જેટલો વિસ્તરેલો છે।

Verse 15

आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः

તેની લંબાઈ ચોત્રીસ સહસ્ર (યોજન) તરીકે કીર્તિત છે; તેના પશ્ચિમ તરફ ગંધમાદન નામનો પર્વત જાણવો।

Verse 16

आयामतः स विज्ञेयो माल्यवानिव विस्तृतः जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः

આયામમાં તે પર્વત માલ્યવાનની જેમ વિસ્તરેલો જાણવો; જંબૂદ્વીપના વિસ્તાર મુજબ તે સર્વ દિશાઓમાં સમરૂપે પ્રસરી રહ્યો છે।

Verse 17

प्रागायताः सुपर्वाणः षडेते वर्षपर्वताः अवगाढाश्चोभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

આ છ ઉત્તમ, સુસંયુક્ત વર્ષ-પર્વતો પૂર્વ તરફ લંબાઈમાં વિસ્તરે છે; અને બંને બાજુએ તેઓ પૂર્વ સમુદ્ર તથા પશ્ચિમ સમુદ્રમાં અવગાઢ છે।

Verse 18

हिमप्रायस्तु हिमवान् हेमकूटस्तु हेमवान् तरुणादित्यसंकाशो हैरण्यो निषधः स्मृतः

હિમવાન્ મોટેભાગે હિમથી આવૃત કહેવાય છે; હેમકૂટ સ્વર્ણપ્રભાથી તેજસ્વી છે; અને નિષધ સ્વર્ણવર્ણ, નવોદિત સૂર્ય સમાન કાંતિમય તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 19

चतुर्वर्णः ससौवर्णो मेरुश्चोर्ध्वायतः स्मृतः वृत्ताकृतिपरीणाहश् चतुरस्रः समुत्थितः

મેરુ પર્વત ચાર વર્ણોથી યુક્ત અને સુવર્ણ તેજથી દીપ્ત, ઊર્ધ્વ દિશામાં મહાવિસ્તારથી ઉન્નત તરીકે સ્મરાય છે. પરિઘે વર્તુળાકાર હોવા છતાં તે ચતુરસ્ર, સુસંસ્થિત રૂપે ઊભો છે.

Verse 20

नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान्

તેને નীল—વૈડૂર્યમણિમય; શ્વેત—ઉજ્જ્વલ; હિરણ્મય—સુવર્ણમય; મયૂરપિચ્છ સમાન વર્ણવાળો; શાતકુંભ સોનાથી રચિત; અને ત્રિશૃંગયુક્ત કહેવામાં આવ્યું છે—આ પતિ (શિવ)ના લિંગના શુભ સ્વરૂપો છે.

Verse 21

एवं संक्षेपतः प्रोक्ताः पुनः शृणु गिरीश्वरान् मन्दरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ

આ રીતે સંક્ષેપમાં કહેવાયું; હવે ફરી ગિરીશ્વર પર્વતોનું વર્ણન સાંભળો. પૂર્વ દિશામાં મંદર અને દેવકૂટ—આ બે પર્વતો છે.

Verse 22

कैलासो गन्धमादश् च हेमवांश्चैव पर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

પૂર્વ દિશામાં કૈલાસ અને ગંધમાદન—આ બે વિસ્તૃત પર્વતો, તેમજ હેમવાન પણ છે. તેઓ પરિભ્રમણ સમુદ્રની અંદર સ્થિત રહી લોકધર્મના પવિત્ર આધાર બની રહે છે, શિવસન્નિધિના આસનરૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 23

निषधः पारियात्रश् च द्वावेतौ वरपर्वतौ यथा पूर्वौ तथा याम्याव् एतौ पश्चिमतः श्रितौ

નિષધ અને પારિયાત્ર—આ બે ઉત્તમ પર્વતશ્રેણીઓ છે. જેમ પૂર્વના યુગલ પર્વતો સ્થિત છે, તેમ જ આ બંને દક્ષિણ ભાગને સંબંધિત થઈ પશ્ચિમ તરફ સ્થિત છે.

Verse 24

त्रिशृङ्गो जारुचिश्चैव उत्तरौ वरपर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

ઉત્તરે ત્રિશૃંગ અને જારુચિ નામે ઉત્તમ પર્વતો છે. અને પૂર્વે આ બે દીર્ઘવિસ્તૃત પર્વતશ્રેણીઓ સમુદ્રની અંદર સ્થિત રહી, પ્રભુ (પતિ) સ્થાપિત જગતની મર્યાદાઓ દર્શાવે છે.

Verse 25

मर्यादापर्वतान् एतान् अष्टावाहुर्मनीषिणः यो ऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः

મનીષીઓ આને આઠ મર્યાદા-પર્વતો કહે છે. અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે મેરુ ઊંચો, સુવર્ણમય પર્વત છે.

Verse 26

तस्य पादास्तु चत्वारश् चतुर्दिक्षु नगोत्तमाः यैर्विष्टब्धा न चलति सप्तद्वीपवती मही

તેના ચાર પાદ ચાર દિશામાં ઉત્તમ પર્વતો છે. જેમના આધારથી સપ્તદ્વીપવતી પૃથ્વી ન કંપે, ન ખસે.

Verse 27

दशयोजनसाहस्रम् आयामस् तेषु पठ्यते पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

તેમનો વિસ્તાર દસ હજાર યોજન કહેવાયો છે. પૂર્વે મન્દર નામનો (પર્વત) અને દક્ષિણે ગંધમાદન છે.

Verse 28

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः महावृक्षाः समुत्पन्नाश् चत्वारो द्वीपकेतवः

પશ્ચિમ બાજુએ વિપુલ અને ઉત્તરે સુપાર્શ્વ સ્મૃત છે. તેમજ ચાર મહાવૃક્ષો ઉત્પન્ન થયા—દ્વીપોના કેતુ (ધ્વજચિહ્ન) રૂપે, શિવની સુવ્યવસ્થિત સૃષ્ટિના સંકેત।

Verse 29

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महावृक्षः सकेतुराट् प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश् चैत्यपादपः

મંદર પર્વતના શિખરે ધ્વજસમાન ઊંચો એક મહાન કદંબવૃક્ષ સ્થિત છે. તેની લાંબી શાખાઓ શિખરરૂપે ફેલાયેલી છે; તે પૂજ્ય ચૈત્યવૃક્ષ છે.

Verse 30

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविता जम्बूः सदा पुण्यफला सदा माल्योपशोभिता

દક્ષિણ પર્વતના શિખરે દેવોથી સેવિત જંબૂ વૃક્ષ છે. તે સદા પુણ્યદાયક ફળ આપે છે અને સદા માળાઓથી શોભિત રહે છે.

Verse 31

सकेतुर् दक्षिणे द्वीपे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता विपुलस्यापि शैलस्य पश्चिमे च महात्मनः

જંબૂદ્વીપના દક્ષિણ વિભાગમાં ‘સકેતુ’ નામે પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ/નગર સર્વ લોકમાં વિખ્યાત છે. તે મહાત્મા વિપુલ પર્વતના પશ્ચિમે સ્થિત છે.

Verse 32

संजातः शिखरे ऽश्वत्थः स महान् चैत्यपादपः सुपार्श्वस्योत्तरस्यापि शृङ्गे जातो महाद्रुमः

શિખર પર અશ્વત્થ વૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું—તે મહાન ચૈત્યવૃક્ષ છે. તેમજ સુપાર્શ્વ પર્વતના ઉત્તર શૃંગ પર પણ એક મહાવૃક્ષ જન્મ્યું.

Verse 33

न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो ऽनेकयोजनमण्डलः तेषां चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम्

ન્યગ્રોધ (વટ) વિશાળ કાંડવાળો છે અને અનેક યોજનાના પરિઘ સુધી વિસ્તરેલો છે. હવે હું તે ચાર શૈલેન્દ્રોનું યથાક્રમે વર્ણન કરીશ.

Verse 34

अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालर्तुकानि च मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च

ચાર દિવ્ય દેવક્રીડાસ્થાનો છે—અમાણુષ, રમ્ય અને મનોહર—જ્યાં સર્વકાલ અને સર્વઋતુઓ સદા વિદ્યમાન રહી દેવોના ક્રીડાયોગ્ય બને છે.

Verse 35

वनानि वै चतुर्दिक्षु नामतस्तु निबोधत पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम्

ચારેય દિશામાં આવેલા વનોનાં નામ જાણો: પૂર્વે ‘ચૈત્રરથ’ નામનું વન છે અને દક્ષિણમાં ‘ગંધમાદન’.

Verse 36

वैभ्राजं पश्चिमे विद्याद् उत्तरे सवितुर्वनम् मित्रेश्वरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरम् अतः परम्

પશ્ચિમમાં ‘વૈભ્રાજ’ જાણો, ઉત્તરમાં ‘સવિતૃવન’ છે. પૂર્વે ‘મિત્રેશ્વર’ અને તેના પરે ‘ષષ્ઠેશ્વર’.

Verse 37

वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम् महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, પશ્ચિમમાં ‘વર્યેશ્વર’ છે અને ઉત્તરમાં ‘આમ્રકેશ્વર’. તેમજ ચાર મહાસરોવરો પણ છે.

Verse 38

यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम्

જ્યાં પર્વતો અને વનોમાં મુનિઓ ક્રીડા-વિહાર કરે છે, ત્યાં ‘અરુણોદ’ સરોવર પૂર્વે અને ‘માનસ’ દક્ષિણમાં સ્મરિત છે.

Verse 39

सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रं तथोत्तरम् शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे

સિતોદા નામનું સરોવર પશ્ચિમ દિશામાં છે અને મહાભદ્ર ઉત્તર દિશામાં છે. શાખાના દક્ષિણમાં પવિત્ર ક્ષેત્ર છે અને વિશાખાના પશ્ચિમમાં—લિંગપૂજા દ્વારા પતિ (મહાદેવ)ની આરાધના માટે આ દિશાઓ નિશ્ચિત છે.

Verse 40

उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः

નૈગમેય કુમારના ઉત્તરે અને પૂર્વ દિશામાં—અરુણોદના પણ પૂર્વ તરફ—‘શૈલેન્દ્રા’ નામે પ્રસિદ્ધ પર્વતરાજો સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 41

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु सितान्तश् च कुरण्डश् च कुररश्चाचलोत्तमः

તે (પર્વત-તીર્થો) વિષે હું સંક્ષેપમાં જ કહું છું; વિસ્તારે કહેવું શક્ય નથી. જેમ કે—સિતાંત, કુરંડ, કુરર અને ઉત્તમ અચલ પર્વત.

Verse 42

विकरो मणिशैलश् च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्दर्दुरस् तथा

વિકર, મણિશૈલ, વૃક્ષવાન અને અચલોત્તમ; તેમજ મહાનીલ, રુચક, સબિંદુ અને દર્દુર—આ પણ (પવિત્ર નામો) કહેવાયા છે.

Verse 43

वेणुमांश् च समेघश् च निषधो देवपर्वतः इत्येते पर्वतवरा ह्य् अन्ये च गिरयस् तथा

વેણુમાંશ, સમેઘ, નિષધ અને દેવપર્વત—આ ખરેખર શ્રેષ્ઠ પર્વતો છે; તેમજ અન્ય ગિરિઓ પણ તેવી જ રીતે છે.

Verse 44

पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धावासा उदाहृताः तेषु तेषु गिरीन्द्रेषु गुहासु च वनेषु च

મંદર પર્વતના પૂર્વમાં આ સિદ્ધોના નિવાસસ્થાનો જણાવાયા છે; તે તે-તે પર્વતરાજાઓ પર, ગુફાઓમાં અને પવિત્ર વનોમાં સ્થિત છે.

Verse 45

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः

અહીં રુદ્રનાં દિવ્ય ક્ષેત્રો છે અને વિષ્ણુ નારાયણનાં પણ; માનસરોવર સરોવરનાં દક્ષિણમાં મહાચલાઓ પવિત્ર આસનરૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 46

ये कीर्त्यमानास्तान्सर्वान् संक्षिप्य प्रवदाम्यहम् शैलश् च विशिराश्चैव शिखरश्चाचलोत्तमः

જે નામો કીર્તિત થાય છે, તે સર્વને હું સંક્ષેપમાં કહું છું—શૈલ, વિશિરા, શિખર અને અચલોત્તમ.

Verse 47

एकशृङ्गो महाशूलो गजशैलः पिशाचकः पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः

એકશૃંગ, મહાશૂલ, ગજશૈલ, પિશાચક, પંચશૈલ; તેમજ કૈલાસ અને હિમવાન—આ બધાં અચલોત્તમ, પર્વતશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 48

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च

આ રીતે આ દેવચરિત, પ્રચંડ અને પર્વતોત્તમ છે; અને તે તે સર્વ પર્વતોમાં તથા તેમના વનોમાં પણ (તેમની પવિત્રતા વ્યાપેલી છે).

Verse 49

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि वः

દેવોમાં શ્રેષ્ઠોએ સ્થાપિત કરેલા દિવ્ય રુદ્રક્ષેત્રો દક્ષિણ દિશામાં કહ્યા છે; હવે હું તમને પશ્ચિમ દિશાના રુદ્રક્ષેત્રો પણ જણાવું છું।

Verse 50

अपरेण सितोदश् च सुरपश् च महाबलः कुमुदो मधुमांश्चैव ह्य् अञ्जनो मुकुटस् तथा

અને આગળ—સિતોદશ, સુરપ, મહાબલ, કુમુદ, મધુમાંશ, અંજન અને મુકુટ—આ બધાં પણ શિવગણોમાં, શિવના પરિકર છે।

Verse 51

कृष्णश् च पाण्डुरश्चैव सहस्रशिखरश् च यः पारिजातश् च शैलेन्द्रः श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः

તે કૃષ્ણ (શ્યામવર્ણ) પણ છે અને પાંડુર (ધવળ તેજસ્વી) પણ; તે સહસ્રશિખર છે। તે પારિજાત, શૈલેન્દ્ર, શ્રીશૃંગ અને અચલોત્તમ—અચલોમાં શ્રેષ્ઠ—પણ છે।

Verse 52

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विताः

આ રીતે દેવચરિતથી પવિત્ર થયેલા આ પ્રચંડ અને શ્રેષ્ઠ પર્વતો—બધા પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત છે અને દરેક રુદ્રક્ષેત્રથી યુક્ત છે।

Verse 53

महाभद्रस्य सरसश् चोत्तरे च महाबलाः ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान् संक्षिप्येह निबोधत

મહાભદ્ર નામના સરોવરનાં ઉત્તરે જે મહાબલીઓ સ્થિત છે, જેમનાં નામ અહીં કીર્તિત થાય છે—તેમને સંક્ષેપમાં હવે જાણો।

Verse 54

शङ्खकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः नागश् च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश् च सानुमान्

શંખકૂટ, મહાશૈલ, વૃષભ, હંસપર્વત, નાગ, કપિલ તથા ઊંચા શિખરોવાળો ઇન્દ્રશૈલ—આ બધા પ્રસિદ્ધ પર્વતો તરીકે ઘોષિત છે. એ જગતના આધાર, પરમ પવિત્ર અને પતિરૂપ ભગવાન શિવની પૂજાને યોગ્ય પાવન નિવાસસ્થાનો છે.

Verse 55

नीलः कण्टकशृङ्गश् च शतशृङ्गश् च पर्वतः पुष्पकोशः प्रशैलश् च विरजश्चाचलोत्तमः

નીલ, કણ્ટકશૃંગ અને શતશૃંગ પર્વત; પુષ્પકોશ, પ્રશૈલ તથા વિરજ—અચલ શિખરોમાં શ્રેષ્ઠ—આ પણ પ્રસિદ્ધ પવિત્ર પર્વતો છે.

Verse 56

वराहपर्वतश्चैव मयूरश्चाचलोत्तमः जारुधिश्चैव शैलेन्द्र एत उत्तरसंस्थिताः

વરાહપર્વત અને મયૂર—ઉત્તમ અચલ શિખર—તથા જારુધી અને શૈલેન્દ્ર; આ બધા ઉત્તરદેશમાં સ્થિત છે.

Verse 57

तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्रशः

તે દિવ્ય પર્વતો પર, દેવોના દેવ ત્રિશૂલધારી શિવને અર્પિત, હજારોની સંખ્યામાં અસંખ્ય દિવ્ય વિમાનો (આકાશ-પ્રાસાદો) છે.

Verse 58

एतेषां शैलमुख्यानाम् अन्तरेषु यथाक्रमम् सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांस्युपवनानि च

આ મુખ્ય પર્વતમાળાઓના અંતરાલોમાં, યથાક્રમે, અંદરની ખીણો પણ છે; તેમજ સરોવરો અને પવિત્ર ઉપવનો પણ છે.

Verse 59

वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश् च शिवभाविताः कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः

પરમેષ્ઠી શિવના પ્રસાદથી, શિવભાવથી પરિપૂર્ણ દેવો, મુનિઓ અને સિદ્ધો પત્નીઓসহ ત્યાં નિવાસ કરે છે।

Verse 60

लक्ष्म्याद्यानां बिल्ववने ककुभे कश्यपादयः तथा तालवने प्रोक्तम् इन्द्रोपेन्द्रोरगात्मनाम्

કકુભાના બિલ્વવનમાં લક્ષ્મી વગેરેનો સમૂહ કહેવાયો છે; તેમજ તાલવનમાં કશ્યપ વગેરેની વંશપરંપરા, અને ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) તથા નાગસ્વભાવીઓની પણ ઘોષણા છે।

Verse 61

उदुंबरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम् विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे

ઉદુંબરવનમાં કર્દમ તથા અન્ય મહાત્માઓનો નિવાસ છે; અને પુણ્ય, શુભ આમ્રવનમાં વિદ્યાધરો અને સિદ્ધોની પણ સ્થિતિ છે।

Verse 62

नागानां सिद्धसंघानां तथा निंबवने स्थितिः सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च

નિંબવનમાં નાગો અને સિદ્ધસંઘોનો નિવાસ છે; અને કિংশુકવનમાં સૂર્યનું તથા રુદ્રગણોનું પણ સ્થાન છે।

Verse 63

बीजपूरवने पुण्ये देवाचार्यो व्यवस्थितः कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम्

પવિત્ર બીજપૂરવનમાં દેવાચાર્ય યોગ્ય રીતે સ્થિત છે; અને કૌમુદ વનમાં વિષ્ણુ-પ્રમુખ મહાત્માઓ પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 64

स्थलपद्मवनान्तस्थन्यग्रोधे ऽशेषभोगिनः शेषस्त्वशेषजगतां पतिरास्ते ऽतिगर्वितः

પૃથ્વી પર સ્થિત પદ્મવનના આંતરિક ઉપવનમાં આવેલા વડવૃક્ષમાં અનંત ભોગો ધરાવતો શેષનાગ વસે છે; અતિગર્વથી તે પોતાને સર્વ જગતોનો પતિ માને છે।

Verse 65

स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थितः विष्णोर्विश्वगुरोर्मूर्तिर् दिव्यः साक्षाद्धलायुधः

એ જ સર્વ જગતોનો કાળ છે અને પાતાળમાં પણ સ્થિત છે; તે વિશ્વગુરુ વિષ્ણુની દિવ્ય મૂર્તિ છે—પ્રત્યક્ષ હલાયુધ બલરામ, હળ ધારણ કરનાર।

Verse 66

शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः वने पनसवृक्षाणां सशुक्रा दानवादयः

તે વનમાં દેવદેવનું શયનસ્થાન છે; એ જ વિભુ હરિનું કંકણ પણ છે. ત્યાંના ફણસના વૃક્ષો જાણે શુક્ર સહિત દૈત્ય-દાનવ—ભગવાનના પાવન ક્ષેત્રમાં ધારણ કરેલા રૂપો છે।

Verse 67

किन्नरैरुरगाश्चैव विशाखकवने स्थिताः मनोहरवने वृक्षाः सर्वकोटिसमन्विताः

વિશાખક વનમાં કિન્નરો અને નાગો પણ વસે છે; અને મનોહર વનમાં અસંખ્ય ગુણોથી યુક્ત વૃક્ષો ઊભાં છે—જ્યાં પતિ પરમેશ્વરની પૂજા અને ચિંતન થાય, ત્યાં ઉદ્ભવતી શુભ, સુવ્યવસ્થિત શોભા પ્રગટ કરે છે।

Verse 68

नन्दीश्वरो गणवरैः स्तूयमानो व्यवस्थितः संतानकस्थलीमध्ये साक्षाद्देवी सरस्वती

નંદીશ્વર શિવગણોના શ્રેષ્ઠો દ્વારા સ્તુત થતો દૃઢપણે સ્થિત રહ્યો; અને સંતાનક ઉપવનના મધ્યમાં દેવી સરસ્વતી સ્વયં પ્રત્યક્ષ રૂપે વિરાજમાન હતી।

Verse 69

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता वनेषु वनवासिनः असंख्याता मयाप्यत्र वक्तुं नो विस्तरेण तु

આ રીતે વિવિધ વનોમાં વસતા વનવાસી તપસ્વીઓનું સંક્ષેપમાં વર્ણન થયું. તેઓ ખરેખર અસંખ્ય છે; હું પણ અહીં તેમનું વિસ્તૃત વર્ણન કરી શકતો નથી.