Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
આ અધ્યાયમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) કલિયુગનાં લક્ષણો વર્ણવે છે—રોગ, દુર્ભિક્ષ, અનાવૃષ્ટિ, શ્રુતિ પ્રત્યે અવિશ્વાસ, વેદાધ્યયન અને યજ્ઞનો ક્ષય, વર્ણાશ્રમધર્મનો વિપરીત પ્રવાહ, રાજાઓ દ્વારા પ્રજાપીડન, તેમજ દંભ, ચોરી અને હિંસાનો વધારો. ત્યારબાદ શૈવ ઉપાય આવે છે—કલિમાં મહાદેવ શંકર નીલલોહિત રૂપે ધર્મની ‘પ્રતિષ્ઠા’ માટે પ્રગટ થાય છે; જે તેમની શરણાગતિ લે છે તે કલિદોષને પાર કરી પરમ પદ પામે છે. યુગસંધિમાં અંતકાળનો ઉથલપાથલ શુદ્ધિકરણમાં પરિણમે છે; ‘પ્રમિતિ’ નામની દંડશક્તિ પ્રગટે છે અને થોડા ‘કલિશિષ્ટ’ સમુદાયો બચી રહે છે. તેઓ વન-સીમાઓમાં તપસ્વી જીવન અપનાવી નિર્વેદ પામે છે અને નવા કૃતયુગના બીજ બને છે. સપ્તર્ષિઓ શ્રૌત-સ્માર્ત ધર્મ અને વર્ણાશ્રમ આચાર ફરી સ્થાપે છે; શિવકેન્દ્રિત ધર્મ યુગપરિવર્તનમાં પણ અડગ રહી મોક્ષમાર્ગને આધાર આપે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः शक्र उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः
આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ચાલીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા—તિષ્ય (કલી) યુગમાં તમસથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળા મનુષ્યો માયા, અસૂયા અને તપસ્વીઓનો વધ સુધી સાધે છે।
Verse 2
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
કલિયુગમાં પ્રમાદનો રોગ સતત રહે છે, અને વારંવાર ભૂખનો ભય ઊભો થાય છે. અનાવૃષ્ટિનો ઘોર ભય થાય છે, અને દેશોમાં વ્યવસ્થા ઉલટી પડી જાય છે।
Verse 3
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः
લોકોમાં શ્રુતિ (વેદ)નું પ્રામાણ્ય રહેતું નથી, અને તેઓ અધર્મનું સેવન કરે છે. અધાર્મિકો સદાચારવિહોણા—મહાક્રોધી અને અલ્પબુદ્ધિ હોય છે।
Verse 4
अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः
તિષ્ય (કલી) યુગમાં જન્મેલા લોભી લોકો અસત્ય બોલે છે, અને દુષ્ટ પ્રજા પણ જન્મે છે. દુરિષ્ટ, દુરધીત, દુરાચાર અને દુરાગમ (કુમાર્ગ)થી તેઓ ભરાઈ જાય છે।
Verse 5
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः
વિપ્રોના કર્મદોષથી પ્રજામાં ભય જન્મે છે. ત્યારે દ્વિજ વેદોનું અધ્યયન કરતા નથી અને યજ્ઞકર્મ પણ કરતા નથી.
Verse 6
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह
ક્રમશઃ લોકો—ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ—અવનતિ પામે છે. અને મંત્રોના (અયોગ્ય) પ્રયોગથી શૂદ્રોનો બ્રાહ્મણો સાથે સંબંધ થવા લાગે છે.
Verse 7
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते
તે કલિયુગમાં શયન, આસન અને ભોજન જેવી બાબતોમાં પણ શૂદ્રપ્રાય સ્વભાવવાળા રાજાઓ બ્રાહ્મણોને પીડિત કરશે.
Verse 8
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः
પ્રજામાં ભ્રૂણહત્યા અને વીરહત્યા જેવા પાપો ઉપજે છે. અને આચાર ઉલટાય છે—શૂદ્રો બ્રાહ્મણાચાર અપનાવે છે, બ્રાહ્મણો શૂદ્રાચાર તરફ ઢળી પડે છે.
Verse 9
राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः
ચોરો રાજવૃત્તિમાં સ્થિર થશે અને રાજાઓ ચોરાચાર અપનાવશે. એકપતિવ્રતા સ્ત્રીઓ સંયમિત નહીં રહે, અને ગુપ્ત પરસ્ત્રીગમન વધશે.
Verse 10
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
જ્યારે સર્વત્ર મનુષ્યોમાં વર્ણ અને આશ્રમની પ્રતિષ્ઠા થાય છે, ત્યારે ધરતી ક્યાંક અલ્પફળ આપે છે અને ક્યાંક મહાફળવતી બને છે—પતિ-સ્વરૂપ પ્રભુ દ્વારા ધારિત ધર્મ-સામ્ય અનુસાર।
Verse 11
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः
કલિયુગમાં રાજાઓ રક્ષક નહીં, પરંતુ હર્તા બનશે; તેઓ શિલાભોજી સમાન જીવન જીવશે. અને શૂદ્રો જ સર્વે જ્ઞાની માનાશે, જેમને બ્રાહ્મણો પણ અભિવંદન કરશે।
Verse 12
अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः
ક્ષત્રિયત્વ વિનાના રાજાઓ અને શૂદ્રોપજીવી બ્રાહ્મણો—આસનસ્થ રહી દ્વિજોને જોઈને પણ ઊભા થતા નથી; તેઓ અલ્પબુદ્ધિ છે. શૈવ દૃષ્ટિએ આ પાશબદ્ધ આચરણનું લક્ષણ છે; ધર્માવમાનથી પાશ દૃઢ બને છે।
Verse 13
ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः
અલ્પબુદ્ધિ શૂદ્રો દ્વિજેન્દ્રોને પણ તાડે છે; અને દ્વિજો હાથ મોઢા પર રાખીને શૂદ્રના કાનમાં ગુપ્ત રીતે બોલે છે।
Verse 14
नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ
ત્યારે, હે દ્વિજવૃષભ, તેઓ તેને નીચ સમાન માની વિનયપૂર્વક વચન બોલે છે—વિશેષ કરીને દ્વિજમધ્યે ઉચ્ચ આસન પર બેઠેલા શૂદ્રો પ્રત્યે।
Verse 15
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः
ધર્મ જાણીને રાજા હિંસા કરતો નથી; પરંતુ કલિયુગમાં કાળના વશ થઈ તે પુષ્પો, સુગંધિત દ્રવ્યો અને અન્ય શુભ-મંગલ કર્મોથી કલ્યાણ સાધે છે।
Verse 16
शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज
હે દ્વિજ! અલ્પશ્રુત, અલ્પભાગ્ય અને દુર્બળ બળવાળા શૂદ્રો યોગ્ય આદર-પૂજન કરતા નથી; ગર્વથી તેઓ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને જોતા પણ નથી।
Verse 17
सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः
સેવાનો અવસર જોઈ દ્વિજ દ્વારે ઊભા રહે છે; અને વાહનસ્થાનો ઘેરી શૂદ્રો તથા શૂદ્રોપજીવી લોકો ત્યાં જ રહે છે।
Verse 18
सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः
કલિયુગમાં ત્યાં બ્રાહ્મણો આશ્રય-સેવામાં લાગી સ્તુતિઓથી ચાટુકારિતા કરે છે; અને દ્વિજોત્તમો તપ તથા યજ્ઞફળોના પણ વેચનાર બની જાય છે।
Verse 19
यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते
આ કલિયુગમાં ઘણા યતિઓ (સન્યાસીઓ) થશે; અને યુગાંત નજીક આવતાં પુરુષો ઓછા અને સ્ત્રીઓ વધુ થશે।
Verse 20
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः
કલિયુગમાં દ્વિજ વેદવિદ્યા અને વિધિપ્રધાન કર્મોની નિંદા કરે છે. છતાં કલિમાં દેવ સ્વયં મહાદેવ—શંકર, નીલલોહિત—છે; બંધિત જીવ (પશુ) માટે એ જ પતિ અને ધર્મક્ષયમાં નિશ્ચિત શરણ છે.
Verse 21
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्
ધર્મની પ્રતિષ્ઠા માટે એક સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે—વિકૃત જેવું દેખાય, છતાં તત્ત્વવિરોધી નથી. જે બ્રાહ્મણો તે (તત્ત્વ)નું સેવન કરે છે, તેઓ કોઈ પણ રીતે અંતે શંકરનું જ શરણ લે છે.
Verse 22
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः
કલિના દોષોને જીતીને જીવો પરમ પદને પામે છે. તે કાળમાં હિંસક પશુઓનું બળ વધે છે અને ગાયોનો ક્ષય તથા વિનાશ થાય છે.
Verse 23
साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्
યુગક્ષયે સાધુઓની નિવૃત્તિ (વૈરાગ્ય) જાણવી. ત્યારે દાનમૂલક, સૂક્ષ્મ પરંતુ મહાપ્રકાશક વિવેક—દુર્લભ—ઉદ્ભવે છે; તે પશુ (જીવ)ને પાશમાંથી ફેરવી પતિ શિવ તરફ પ્રવૃત્ત કરે છે.
Verse 24
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः
ચતુરાશ્રમની શૈથિલ્યતા આવે ત્યારે ધર્મ ડગમગે છે. રાજાઓ—રક્ષક હોવા જોઈએ—અરક્ષક અને લૂંટારૂ બની બલિભાગ (કર/અર્પણ) હરી લેશે.
Verse 25
युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
યુગાંત સમયે સર્વ લોકો સ્વરક્ષણમાં જ પરાયણ થશે. જનપદો ત્રિશૂલોથી ભરાઈ જશે અને ચૌમાર્ગે શિવત્રિશૂલનાં ચિહ્નો દેખાશે—ભય અને હિંસાથી શાસિત યુગનું લક્ષણ.
Verse 26
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्
કલિયુગમાં સ્ત્રીઓ કઠોર અને કલહપ્રિયા બનશે, જાણે તેમના કેશ જ શૂલ હોય. અને જ્યારે યુગક્ષયની ઘોષણા થશે, ત્યારે દેવ વિચિત્ર રંગોની વર્ષા મોકલશે—પાશબંધનથી દબાયેલા યુગના વિઘટનનું અપશકુન.
Verse 27
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः
તે અધમ યુગમાં વણિકસમુદાય પણ દુષ્ચરિત્ર બનશે. પાખંડી ઠગો—ખાલી બાહ્ય રૂપ ધરાવનારા—આવરણ બની ધર્મને ઢાંકી દેશે.
Verse 28
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः
લોકો પરસ્પર અનેક યજ્ઞકર્મોમાં તત્પર રહેશે, છતાં કઠોર વચન બોલવાનું છોડશે નહીં. ન તો સરળતા રહેશે, ન તો ઈર્ષ્યામુક્તિ—અંતરના દોષોના પાશથી બંધાઈ, શિવભક્તિથી શુદ્ધ નહીં થાય.
Verse 29
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्
યુગ ક્ષીણ થતાં કૃત-વ્યવસ્થામાં પણ સુધાર કરનાર કોઈ નહીં રહે. નિંદકો પતિત બનશે—આ જ યુગાંતનાં લક્ષણો છે.
Verse 30
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च
પૃથ્વી ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓથી શૂન્ય થશે અને તે ધાન્ય-ધનથી ઢંકાયેલી નહીં રહે. દેશ-પ્રદેશો અને નગરોમાં એવા રાજ્ય ઊભાં થશે.
Verse 31
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः
પૃથ્વી પર જળ ઓછું રહેશે અને ફળ પણ ઓછાં થશે. રક્ષક કહેવાતા પણ અરસક્ષક બનશે; શાસનવિહિન શાસકો ઊભા થશે.
Verse 32
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः
પરધન હરણ કરનાર, પરસ્ત્રી પર અત્યાચાર કરનાર, કામવશ અને દુષ્ટ અંતઃકરણવાળા—એ અધમ પુરુષો હશે; તેઓ દુરાસાહસમાં રત રહેશે.
Verse 33
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये
યુગક્ષયે પુરુષોની સદાચરણની ચેષ્ટા નષ્ટ થશે; લોકો ખુલ્લા વાળવાળા અને શસ્ત્રધારી બનશે, અને સંતાન જાણે માત્ર સોળ વર્ષના આયુષ્યવાળું થઈ જન્મશે.
Verse 34
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
યુગાંત નજીક આવે ત્યારે શૂદ્રો પણ તપસ્વીના ચિહ્નો ધારણ કરશે—શ્વેત દાંત, મૃગચર્મ અને રુદ્રાક્ષ; મુંડિત મસ્તક અને કાષાય વસ્ત્ર પહેરી ‘ધર્મ’ આચરશે.
Verse 35
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
લોકો અન્નચોર બનશે અને દૃઢ તથા મોંઘા વસ્ત્રોની લાલસા કરશે. ચોર ચોરનું ધન હરી લેશે; એક લૂંટારો બીજા લૂંટારાને લૂંટશે અને ત્રીજો લૂંટાયેલાને પણ લૂંટશે.
Verse 36
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
જ્યારે લોક યોગ્ય કર્મ છોડીને નિષ્ક્રિયતામાં પડી જશે, ત્યારે કીડા, ઉંદર અને સાપ પણ માનવોને સતાવીને દબાવી દેશે.
Verse 37
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः
ત્યારે અન્નસમૃદ્ધિ, ક્ષેમ, આરોગ્ય અને સામર્થ્ય દુર્લભ થશે; ભૂખના ભયથી પીડિત પ્રદેશો રક્ષા અને પુનઃસ્થાપન માટે કૌશિકીની શરણ લેશે.
Verse 38
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः
કલિયુગમાં પ્રાણીઓ દુઃખથી છવાઈ જશે; ત્યારે પરમ આયુષ્ય પણ માત્ર સો વર્ષ રહેશે. વેદો સંપૂર્ણ દેખાશે, પરંતુ અર્થ ઢંકાઈ જવાથી જાણે દેખાશે નહીં.
Verse 39
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह
ત્યારે યજ્ઞો માત્ર અધર્મના દબાણથી ક્ષીણ થઈ જશે. કાષાયવસ્ત્રધારી પણ આંતરિક સંયમ વિના રહેશે, અને આ જગતમાં કાપાલિકો બહુ વધશે.
Verse 40
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः
કેટલાક વેદનો વેપાર કરે છે, કેટલાક તીર્થપ્રવેશ વેચે છે; અને કેટલાક અન્ય પાખંડી—સન્માર્ગના વિરોધી—વર્ણાશ્રમની મર્યાદાઓને ભ્રષ્ટ કરે છે।
Verse 41
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः
કલિયુગ સંપૂર્ણ રીતે આવી પહોંચે ત્યારે તેઓ પ્રગટ થાય છે—શૂદ્રો વેદોનું અધ્યયન કરે છે અને ધર્મ તથા અર્થના પ્રયોજનોમાં નિપુણ બને છે।
Verse 42
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલા રાજાઓ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરશે; પરંતુ સ્ત્રી, બાળક અને ગાયનો વધ કરીને, અને પરસ્પર એકબીજાને મારીને પણ, પોતાને યજમાન ગણાવશે।
Verse 43
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता
ત્યારે પ્રજાઓ પરસ્પર એકબીજા પર ઉપદ્રવ કરે છે અને આપત્તિઓ ઊભી કરે છે. આયુષ્ય અલ્પ થાય છે, દુઃખ વધે છે, શરીર ક્ષીણ થાય છે અને રોગ સર્વત્ર ફેલાય છે।
Verse 44
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते
અધર્મમાં દૃઢ આસક્તિ હોવાથી કલિને તમોગુણપ્રધાન યુગ તરીકે સ્મરે છે. ત્યારે પ્રજામાં બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો ખરેખર પ્રવર્તે છે।
Verse 45
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः
અતએવ કલિયુગના આગમને આયુષ્ય, બળ અને દેહસૌંદર્ય ક્ષીણ થાય છે. છતાં એ જ યુગમાં પતિ—ભગવાન શિવ—પ્રત્યે એકાગ્ર ભક્તિ અને પશુના પાશોને છેદનારા અનુશાસનો દ્વારા મનુષ્યો અલ્પ સમયમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 46
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः
યુગાંતમાં શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં પ્રકટિત ધર્મને અનસૂયક બની આચરનાર શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ધન્ય છે. એવો આચાર શૈવ શુદ્ધિનો માર્ગ બને છે; તે પશુના પાશોને શિથિલ કરી આત્માને પતિ શિવ તરફ વાળે છે.
Verse 47
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ
ત્રેતામાં ધર્મનું ફળ વર્ષભરના અનુષ્ઠાનથી મળે છે; દ્વાપરમાં તે માસભરનું કહેવાયું છે. પરંતુ કલિયુગમાં જ્ઞાની પોતાની શક્તિ મુજબ ક્લેશ વિના આચરે તો એ જ ફળ એક જ દિવસે પામે છે; આમ પતિ શિવ પાશબદ્ધ પશુ માટે મોક્ષાભિમુખ પુણ્યને સુલભ કરે છે.
Verse 48
संध्यांश एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः
આ કલિયુગની સ્થિતિ સંધ્યાનો અંશ છે; આ સંધ્યાંશને મારી પાસેથી જાણો. દરેક યુગમાં સિદ્ધિઓ ક્રમે ત્રણ-ત્રણ પાદ ઘટતી જાય છે.
Verse 49
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः
અહીં સંધ્યાઓ યુગના સ્વભાવને ધારણ કરીને પાદે પાદે સ્થિત રહે છે; અને યુગો પણ પોતાના પોતાના અંશોમાં સંધ્યાના સ્વભાવને ધારણ કરીને પાદે પાદે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 50
प्रमिति एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः
આ રીતે યુગાંતના સંધ્યાંશકાળે સમય આવી પહોંચતાં, તે અધર્મી ભૂતોનો દંડદાતા પ્રગટ થયો; પશુપતિ પ્રભુની ઇચ્છાથી તેમનો વિનાશ કરી ધર્મની પુનઃસ્થાપના થઈ।
Verse 51
गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
આ જ ગોત્રમાં ‘ચન્દ્રમસ’ ઉપનામથી પ્રસિદ્ધ પ્રમિતિ નામનો પ્રજાપતિ કહેવાય છે. તે મનુનો અંશ બની પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પ્રગટ થયો હતો।
Verse 52
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्
તે પૂરાં વીસ વર્ષ પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો; અને આગળ વધતાં અશ્વ, રથ અને હાથીઓ સહિત પોતાની સેના સાથે ખેંચતો ગયો।
Verse 53
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः
ત્યારે શસ્ત્ર ધારણ કરેલા સૈકડો-હજારો વિપ્રોથી ઘેરાયેલો તે, મ્લેચ્છોને હજારોની સંખ્યામાં સંહારવા લાગ્યો—પશુપતિ શિવની સેવામાં, પાશબદ્ધ જીવોના મુક્તિહેતુ ધર્મરક્ષણ માટે।
Verse 54
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः
તે શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલા તે રાજાઓને સર્વથા સંહાર્યા; ત્યારબાદ સર્વ પાખંડીઓને પણ નિઃશેષ નાશ કર્યા. આ રીતે પ્રભુએ શિવધર્મને આધાર આપતી વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરી।
Verse 55
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः
જે ખરેખર ધર્મમાં સ્થિર નથી, તેમને તે સર્વ દિશાઓથી સંહાર કરે છે; તેમજ વર્ણવ્યત્યાસથી જન્મેલા અને તેમના આધારથી જીવતા લોકોને પણ વિનાશ કરે છે।
Verse 56
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्
ચક્રને પ્રવર્તિત કરીને તે બળવાન—મ્લેચ્છોનો અંત કરનાર—સર્વ પ્રાણીઓ માટે અજય બની પૃથ્વી પર વિહર્યો, ધર્મશક્તિરૂપે જગતને વ્યાપતો રહ્યો।
Verse 57
मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्
અહીં તે પોતાના માનવ અંશ દ્વારા દેવરૂપે પ્રસિદ્ધ થયો; અને પૂર્વજન્મમાં તે વિષ્ણુસંબંધિત ‘પ્રમિતિ’ નામનો વીర్యવાન હતો—એવું સ્મરણ થાય છે।
Verse 58
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः
ચંદ્રગોત્રની ગણતરી મુજબ, પૂર્ણ કલિયુગમાં પ્રભુ વિષે કહેવામાં આવે છે કે બત્રીસમું વર્ષ ઉદિત થતાં તે વીસ વર્ષ પાર કરી ચૂક્યો હતો।
Verse 59
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः
આ ક્રૂરકર્માએ સર્વ પ્રાણીઓને ક્યારેક સૈકડાઓમાં, પછી હજારોમાં સંહાર્યા; અને પૃથ્વીને માત્ર ‘બીજ-અવશેષ’—ભવિષ્યની સૃષ્ટિની સંભાવનામાત્ર—બનાવી દીધી।
Verse 60
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
પરસ્પર ઉશ્કેરણાથી અચાનક ક્રોધ ઉપજતાં, તેણે વારંવાર તે અધાર્મિક અને નીચ લોકોને વશ કરી દમન કર્યા।
Verse 61
गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः
તે અનુચરો સાથે ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં નિવાસે રહ્યો; પછી સમય વીતતાં તે મંત્રીઓ અને સૈન્યসহ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।
Verse 62
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके
બધા ભૂપતિઓને ઉખેડી નાખી અને હજારો મ્લેચ્છ સમૂહોને પણ નાશ કરી, જ્યારે યુગાંતની સંધ્યાંશ ઘડી આવે છે, ત્યારે (પ્રલયની છાયા) નજીક આવે છે।
Verse 63
बेहविओउर् ओफ़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्त स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः
યુગાંત સમયે જ્યારે પ્રજાનો થોડોક અંશ જ બાકી રહે, ત્યારે લોકો ક્યાંક ક્યાંક સંયમ ગુમાવે છે; પછી તેઓ સંપૂર્ણ રીતે લોભમાં ડૂબી આંતરિક નિયંત્રણ વિના વર્તે છે। આવી પાશબદ્ધ અવ્યવસ્થામાં પશુ-જીવ પતિ શિવને ભૂલી ઇચ્છાના બંધનોથી ચલાવવામાં આવે છે।
Verse 64
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते
યુગના વશથી જ્યારે અরাজકતા અને સંશય ઊભા થાય, ત્યારે લોકો બહારથી પરસ્પર નમન કરે છે, પણ અંદરથી એકબીજાને હિંસા કરે છે।
Verse 65
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च
ત્યારે સર્વ પ્રજાઓ પરસ્પર ભયથી પીડિત થઈ વ્યાકુળ અને ભ્રમિત બની; પત્નીઓ અને ઘરો પણ ત્યજીને અહીં-ત્યાં ભટકવા લાગી।
Verse 66
स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा
જ્યારે શ્રૌત યજ્ઞવિધિ અને સ્માર્ત આચારધર્મ નષ્ટ થયા, ત્યારે લોકો પોતાના પ્રાણોની પણ પરવા કર્યા વિના નિર્દય અને અત્યંત દુઃખિત બન્યા; અને પરસ્પર હત્યા કરવા લાગ્યા।
Verse 67
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
ધર્મ નષ્ટ થતાં લોકો મર્યાદાવિહીન, અશાસિત, સ્નેહવિહીન અને નિર્લજ્જ બની જાય છે. ધર્મક્ષયથી સદાચાર અવરોધાય છે; કાયાબળ અને કદ ઘટે અને આયુષ્ય માત્ર પચ્ચીસ વર્ષ રહે છે।
Verse 68
हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः
અનાવૃષ્ટિથી પીડિત અને વિવાદથી ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થતાં તેઓ પુત્રો અને પત્નીઓને પણ ત્યજી દે છે; રોજગાર છોડીને દૂર ચાલ્યા જાય છે।
Verse 69
प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा
પોતાના જનપદો ત્યજીને તેઓ પ્રત્યંત સીમાવર્તી પ્રદેશોમાં આશ્રય લે છે; નદીઓ, સમુદ્રો અને કૂવો છોડીને તેઓ પર્વતોમાં પણ શરણ લે છે।
Verse 70
मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
અતિ દુઃખિત થઈ તેઓ મધ, માંસ, મૂળ અને ફળથી જીવન ચલાવે છે. છાલવસ્ત્ર, પાંદડા અને હરણચર્મ ધારણ કરીને, લોકવ્યવહારથી નિવૃત્ત અને પરિગ્રહરહિત રહી, પશુના પાશબંધને શિથિલ કરવા તપ દ્વારા પતિ શિવ તરફ ઉન્મુખ થાય છે.
Verse 71
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा
વર્ણાશ્રમના ધર્મથી ભ્રષ્ટ થયેલી પ્રજા ભયંકર સંકટમાં પડી. આ રીતે કષ્ટથી પીડિત થઈ ત્યારે જીવસમૂહ અલ્પશેષ રહ્યો—માત્ર થોડોક જ અવશેષ બચ્યો.
Verse 72
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा
જરા, વ્યાધિ અને ક્ષુધાથી પીડિત થઈ, દુઃખને કારણે તેમના મનમાં નિર્વેદ થાય છે. એ નિર્વેદમાંથી સાચી વિચારણા (વિવેક) જન્મે છે, અને એ જ વિચારણા પરિપક્વ થઈ સામ્યાવસ્થા—સમત્વ—ને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 73
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्
બોધનું સ્વરૂપ સામ્યાવસ્થા—અંતઃસમત્વ—છે; અને સમ્યક્ સંબોધથી ધર્મશીલતા જન્મે છે. પરંતુ કલિથી ચિહ્નિત લોકો પોતે જ અરૂપ-શમમાં આસક્ત થઈ, માત્ર દમનને જ મોક્ષ માને છે.
Verse 74
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
ત્યારે તેમના માટે એક જ અહોરાત્રમાં યુગનું પરિવર્તન થઈ ગયું. ચિત્ત મોહીત થતાં તેઓ સૂતા કે મત્ત થયેલા માણસ જેવા બની ગયા.
Verse 75
भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
ભાવિ થનાર અર્થના પ્રબળ બળથી ત્યારે કૃત—સત્યયુગનો ક્રમ ફરી પાછો ફર્યો. અને જ્યારે તે નિશ્ચિત પ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ, ત્યારે કૃતયુગ ફરી પ્રગટ થયો.
Verse 76
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
ત્યારે કલિયુગમાં પણ કૃતયુગની પવિત્રતાના અવશેષ ધરાવતી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. અને અહીં કેટલાક સિદ્ધો સ્થિત રહી અદૃશ્ય રીતે વિચરે છે.
Verse 77
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
ત્યાં સાત (વર્ગો) અને સપ્તઋષિઓ સાથે તેઓ યોગ્ય રીતે સ્થાપિત થયા. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—આ અહીં સૃષ્ટિ-વિસ્તાર માટે બીજતત્ત્વરૂપે સ્મરાય છે.
Verse 78
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च
ત્યારે કલિજ લોકો સાથે તેઓ બધા નિર્વિશેષ—ભેદરહિત બની ગયા. તેમના હિત માટે સપ્તઋષિઓ ધર્મ કહે છે, અને અન્ય પણ તેને પ્રચાર કરે છે.
Verse 79
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते
વર્ણાશ્રમના આચારથી યુક્ત ધર્મ બે પ્રકારનો છે—શ્રૌત અને સ્માર્ત. કૃતયુગમાં જ્યારે લોકો તે ક્રિયાકર્મમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે પ્રજાઓ નિશ્ચયે વધે અને ફલે-ફૂલે છે.
Verse 80
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये
શ્રુતિ‑સ્મૃતિમાં પ્રતિપાદિત અને સપ્તર્ષિઓએ દર્શાવેલ ધર્મમાં, કેટલાક મહર્ષિઓ યુગક્ષયે પણ અહીં ધર્મવ્યવસ્થા જાળવવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવા સ્થિર રહે છે।
Verse 81
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ
મન્વંતરોના અધિકાર‑વિસ્તારમાં મુનિઓ નિશ્ચયે સ્થિર રહે છે; જેમ દાવાગ્નિથી દાઝેલા તૃણમાં પણ ધરતી પર કંઈક શેષ રહે છે, તેમ તેઓ તપ અને પતિ (શિવ)‑ભક્તિમાં સ્થિત રહી કાળના ફેરફારોમાં પણ ટકી રહે છે।
Verse 82
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः
જેમ વરસાદથી વનો પ્રથમ પોતાના મૂળમાંથી જ ઉદ્ભવે છે, તેમ કૃતયુગ પણ અહીં કલિયુગની અંદરથી જ પ્રગટે છે—પતિ (શિવ)ના નિયમથી, જે યુગચક્ર અને સૃષ્ટિ‑વિસ્તારને નિયંત્રિત કરે છે।
Verse 83
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः
આ રીતે અહીં એક યુગ પછી બીજો યુગ પરસ્પર ક્રમમાં, નિર્ધારિત વિભાગો સાથે ચાલતો રહે છે—જ્યાં સુધી મન્વંતરનો અંત ન આવે. આ કાળપ્રવાહમાં પતિ—ભગવાન શિવ—અપરિવર્તિત આધાર છે; અને પશુ (જીવો) કર્મ‑પાશથી બંધાઈ વારંવાર ચક્રોમાં ભટકે છે।
Verse 84
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु
સુખ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ બધું યુગોમાં ક્રમે ક્રમે ઘટે છે; અને દરેક યુગમાં ત્રણ‑ત્રણ પાદ પ્રમાણે હ્રાસ પામે છે।
Verse 85
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु
યુગોના સંધ્યાંશોમાં ધર્મસિદ્ધિઓ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે. તેથી આ પ્રતિસિદ્ધિ—સુધારક સ્પષ્ટીકરણ—ક્રમશઃ યોગ્ય રીતે પ્રકીર્તિત થઈ છે.
Verse 86
चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् युग = हऺहेरे ज़ेइतेइन्हेइतेन् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता
આ જ માપથી ચારેય યુગોની ગણતરી સ્થિર થાય છે. આ ચતુર્યુગ-આવર્તને જ્યારે હજાર ગણું કરીએ, ત્યારે તે ઉચ્ચ કાલ-એકમોનું પ્રમાણ બને છે.
Verse 87
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्
આ રીતે બ્રહ્માનો ‘દિવસ’ કહેવાયો છે અને ‘રાત્રી’ પણ એટલી જ માનવામાં આવે છે. યુગક્ષય સુધી પ્રાણીઓ અનાર્જવ અને જડભાવમાં પડી જાય છે.
Verse 88
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
આ જ સર્વ યુગોનું લક્ષણ સ્મૃત છે. અને આ ચતુર્યુગોની કુલ સંખ્યા સમાહારથી એકોતેર કહેવાઈ છે.
Verse 89
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्
ચક્રો જ્યારે ક્રમશઃ પરિભ્રમણ કરે છે, તે અંતર ‘મન્વંતર’ કહેવાય છે. જેમ એક ચતુર્યુગમાં જે જે યોગ્ય સમયે બને છે, તેમ અહીં પણ યોગ્ય માપે બને છે.
Verse 90
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
એ જ રીતે અન્ય કલ્પોમાં પણ ક્રમ મુજબ તે ફરી ફરી થાય છે. દરેક સર્ગમાં જેમ પહેલાં ભેદો ઉત્પન્ન થયા તેમ જ ફરી ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 91
पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः
કલ્પો પચ્ચીસ પરિમાણના છે—ન ઓછા, ન વધારે. તેઓ યુગો સાથે, પોતાના લક્ષણો સહિત, એ જ રીતે પ્રગટ થાય છે.
Verse 92
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्
બધા મન્વંતરોનું આ જ એક લક્ષણ છે.
Verse 93
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
જેમ યુગોના પરિવર્તન યુગસ્વભાવથી ચિરકાળથી ચાલ્યા આવે છે, તેમ જીવલોક પણ ક્ષય અને ઉદય વચ્ચે ફરતો રહી સ્થિત રહે છે.
Verse 94
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै
આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષેપમાં કહ્યા—ભૂત અને ભાવિ, જે સર્વ મન્વંતરોમાં થાય છે.
Verse 95
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
એક જ મન્વંતરનું વર્ણન કરવાથી વચ્ચેના સર્વ અંતરકાળ પણ સમજાઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી. કારણ કે એક કલ્પ બીજા કલ્પના સમાન ક્રમથી જ પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 96
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
આગામી મન્વંતરોમાં પણ એ જ રીતે તર્કવિચાર જાણકારએ કરવો જોઈએ. કારણ કે અહીં સર્વ મન્વંતરોમાં—ભૂત અને ભવિષ્ય—તત્ત્વ મનનથી જ સમજાય છે.
Verse 97
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः
તેઓ સર્વે સમાન અભિમાન (સ્વભાવ-બોધ) ધરાવે છે; પરંતુ નામ અને રૂપથી ભિન્ન થાય છે. એ જ અષ્ટવિધ દેવગણ છે અને મન્વંતરાધીશો પણ છે.
Verse 98
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे
ઋષિઓ અને મનુઓ—સર્વનો હેતુ એક જ છે. તેમ જ વર્ણ અને આશ્રમનો વિભાગ દરેક યુગે ફરીથી નિર્ધારિત થાય છે.
Verse 99
युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः
ત્યારે પ્રભુ-પતિ દરેક યુગનો સ્વભાવ યથાવત્ નિર્ધારિત કરે છે—વર્ણ-આશ્રમના વિભાગો, યુગોની વ્યવસ્થા, અને યુગાનુસાર સિદ્ધિઓનું વિધાન પણ કરે છે.
Verse 100
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः
દેવી, પ્રસંગવશ તને યુગોના પરિમાણનું વર્ણન કહી દીધું છે. હવે પતિ શિવની દિવ્ય વ્યવસ્થામાં, પદ્મયોનિ બ્રહ્મા ‘દેવીપુત્ર’ તરીકે કેમ પ્રસિદ્ધ થયો તે સંક્ષેપમાં કહું છું।
Frequently Asked Questions
The chapter lists pervasive disorder: disease and fear, drought and famine, loss of śruti authority, decline of Vedic study and yajña, ethical collapse (lying, greed, violence), varṇāśrama inversion, corrupt rulers and thieves, commercialization of sacred acts, and widespread tamasic conduct culminating in yuga-end chaos.
It states that in Kali, Mahādeva Śaṅkara Nīlalohita becomes manifest for the re-establishment of dharma; those who in any manner take refuge in Śaṅkara are said to conquer kali-doṣa and reach the highest state—implying Śiva-bhakti and dharma-aligned living as direct salvific means.
Yuga-sandhyāṃśa is the transitional ‘junction portion’ at the end/beginning of a yuga. The chapter uses it to explain how adharmic accumulation culminates in collapse and purgation, after which small remnant groups (kaliśiṣṭa) become the seed for the renewed Kṛta Yuga under the guidance of sages.