Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् / भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય. વ્યાસે કહ્યું—પોતાના આશ્રમધર્મમાં સ્થિર અને નિયતાત્મા યતિઓ માટે જીવનવૃત્તિ ભિક્ષાથી કહેલી છે; અથવા ફળ અને મૂળથી પણ.

Verse 2

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे / भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

યતિએ દિવસે માત્ર એક વાર ભિક્ષા કરવી અને લાંબા વ્યવહારમાં ન ફસાવું. ભિક્ષામાં આસક્ત યતિ સહેજે વિષયભોગોમાં પણ આસક્ત થઈ જાય છે.

Verse 3

सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् / प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्

યતિએ સાત ઘરોમાં ભિક્ષા માટે જવું; ન મળે તો ફરી જવું. પાત્ર ધોઈ તેમાં જ ભોજન કરવું અને પછી પાણીથી ફરી ધોઈ લેવું.

Verse 4

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः / भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः

અથવા બીજું (શુદ્ધ) પાત્ર લઈને નિત્ય તેમાં જ ભોજન કરવું; ભોજન પછી તે પાત્ર ત્યજી દેવું—લોભ વિના, જીવનયાત્રા માટે જેટલું પૂરતું હોય તેટલું જ સ્વીકારવું.

Verse 5

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने / वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

જ્યારે ઘરનો અગ્નિ ધુમાડા વિના હોય, ઉખળી-મૂસળ બાજુએ મૂકેલા હોય, અંગારા ઠંડા પડ્યા હોય, લોકો ભોજન કરી ચૂક્યા હોય અને વાસણો ગોઠવાઈ ગયા હોય—ત્યારે જ યતિએ નિત્ય ભિક્ષા માટે જવું.

Verse 6

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः / भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः

ભિક્ષુએ મુખ નીચે રાખીને ગાય દોહવાનો જેટલો સમય થાય એટલો જ સમય ઊભો રહેવું. ‘ભિક્ષા’ કહી એક વાર જ માગવું અને પછી વાણી-સંયમી, અંતઃશુદ્ધ રહી મૌનમાં ભોજન કરવું.

Verse 7

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि / आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः

હાથ-પગ ધોઈ અને વિધિ પ્રમાણે આચમન કરીને, અન્નને આદિત્યદેવને અર્પણ કરી, પૂર્વ કે ઉત્તરમુખે બેસી ભોજન કરવું।

Verse 8

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः / आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्

પાંચ પ્રાણાહુતિ અર્પણ કરીને, એકાગ્ર મનથી આઠ ગ્રાસ ભોજન કરી; પછી આચમન કરીને દેવસ્વરૂપ બ્રહ્મ—પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું।

Verse 9

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः / चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः

દૂધીનું પાત્ર, લાકડાનું પાત્ર, માટીનું પાત્ર અને વાંસનું પાત્ર—આ ચાર યતિના ભિક્ષાપાત્રો છે, એમ પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું છે।

Verse 10

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च / संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्

રાત્રીના પ્રારંભે, રાત્રીના ઉત્તર ભાગે, તેમજ મધ્યરાત્રે; અને વિશેષ કરીને સંધ્યાકાળે—નિત્ય ઈશ્વરનું ચિંતન કરવું।

Verse 11

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् / आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्

હૃદય-કમળના નિવાસમાં ‘વિશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ અને જગતના ઉદ્ભવકારણ એવા આત્માને સ્થાપિત કરી; સર્વભૂતોના પરમાત્માને તમસથી પર સ્થિત તરીકે ચિંતન કરવું।

Verse 12

सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् / प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्

તે સર્વનો આધાર, આનંદસ્વરૂપ, અવિનાશી જ્યોતિ છે. પ્રધાન અને પુરુષથી પરે, સર્વવ્યાપી આકાશ તથા દહનકારી અગ્નિ—એ જ પરમ શુભ શિવ છે।

Verse 13

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् / ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्

સર્વ ભાવોની અંદર નિવાસ કરનાર, બ્રહ્મસ્વરૂપ ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવું—જે અનાદિ, અદ્વૈત અને આનંદાદિ દિવ્ય ગુણોનું ધામ છે।

Verse 14

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् / सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्

હું તે મહાનને વંદન કરું છું—પરમ બ્રહ્મ, પરમ પુરુષ, સત્યસ્વરૂપ અને અવિનાશી. જે શ્વેત તથા અરુણ—બન્ને રૂપે તેજસ્વી, અને વિશ્વરૂપ મહેશ છે।

Verse 15

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि / आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

પછી ઓંકારના અંતે, પોતાની આત્માને પરમાત્મામાં સ્થાપિત કરીને, આકાશમાં સ્થિત દેવ ઈશાન (શિવ)નું ધ્યાન કરવું—જે આકાશના મધ્યમાં વિરાજે છે।

Verse 16

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् / पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्

સર્વ ભાવોનું કારણ, માત્ર આનંદનું આશ્રય, આદિપુરુષ શંભુનું ધ્યાન કરવાથી મનુષ્ય બંધનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 17

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये / विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

અથવા પ્રકૃતિની ગુફામાં—જગતના મોહનું નિવાસસ્થાન—સ્થિત રહી, સર્વભૂતોના એકમાત્ર કારણ એવા પરમ ‘વ્યોમ’ (સર્વવ્યાપક વ્યાપ્તિ)નું ચિંતન કરવું।

Verse 18

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते / आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

એ પરમ તત્ત્વ જ સર્વભૂતોનું જીવન છે; જેમાં આ લોક લય પામે છે. એ જ બ્રહ્મનો સૂક્ષ્મ આનંદ છે, જેને મુમુક્ષુ સાધકો દર્શે છે।

Verse 19

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् / अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः

તેના મધ્યમાં બ્રહ્મ નિહિત છે—માત્ર જ્ઞાન-લક્ષણ. અનંત અને સત્ય સ્વરૂપ ઈશાનનું ચિંતન કરીને સંયમી સાધક આત્મસંયમમાં સ્થિર રહે।

Verse 20

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् / यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्

આ જ્ઞાન ગુહ્યમાં પણ ગુહ્યતમ છે, યતિઓ માટે પ્રકટ કરાયું છે. જે મહેશ (શિવ)ના ઉપદેશ મુજબ તેનું અનુષ્ઠાન કરે, તે ઐશ્વર્યમય દિવ્ય યોગ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 21

तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः / ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्

અતએવ સદા ધ્યાનરત અને આત્મવિદ્યામાં પરાયણ રહી, બ્રાહ્મ જ્ઞાનનો નિષ્ઠાપૂર્વક અભ્યાસ કરવો—જેનાથી બંધનથી મુક્તિ થાય।

Verse 22

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् / आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्

પોતાના આત્માને સર્વથી અલગ, એકાંત અને નિર્વિકલ્પ જાણીને, પછી ફરી પરમનું ધ્યાન કરવું—આનંદમય, અજર અને જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમ તત્ત્વનું।

Verse 23

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते / स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति

જેનાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે અને જેને પ્રાપ્ત કરીને અહીં ફરી જન્મ થતો નથી—તે જ દેવ ઈશ્વર છે, જે પરાત્પરથી પણ પરે અધિષ્ઠાતા છે।

Verse 24

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् / यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

જે સર્વના અંતરમાં છે તે આકાશસમાન તત્ત્વ શાશ્વત, શિવ અને અવ્યય છે. અને જેના અંશરૂપે આ જગત છે, તે પરમમાં પરાયણ દેવ જ મહેશ્વર છે।

Verse 25

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च / एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते

ભિક્ષુઓ માટે નિર્ધારિત વ્રતો તથા ઉપવ્રતોમાં દરેક એક-એક ઉલ્લંઘન માટે વિશિષ્ટ પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન કરાયેલું છે।

Verse 26

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः / प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः

કામવશ સ્ત્રીને સમીપ ગયેલો મન એકાગ્ર રાખીને પ્રાયશ્ચિત્ત કરે; શુદ્ધ બની પ્રાણાયામসহિત સાંતપન તપનું આચરણ કરે।

Verse 27

ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः / पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः

ત્યારબાદ મનને સંયમમાં રાખીને નિયમ મુજબ કૃચ્છ્ર તપ કરવો. પછી પોતાના આશ્રમમાં પરત આવી શ્રદ્ધાવાન, આત્મસંયમી અને અવિરત રીતે આચરણ કરવું.

Verse 28

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः / तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः

વિદ્વાનો કહે છે કે ધર્મ માટે બોલાયેલું અસત્ય હાનિ કરતું નથી; છતાં પણ તે કરવું નહીં, કારણ કે આ ભયંકર પ્રસંગ છે—જે ભારે અનર્થ તરફ લઈ જાય છે.

Verse 29

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा / उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતો યતિ જો અસત્ય બોલી ગયો હોય, તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે એક રાત્રી ઉપવાસ અને સો વાર પ્રાણાયામ કરવો.

Verse 30

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः / स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः / हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका

પરમ આપત્તિમાં પણ બીજાનું ચોરવું ન કરવું. સ્મૃતિ કહે છે—ચોરીથી મોટો અધર્મ નથી. આ સૂક્ષ્મતર હિંસા છે, કારણ કે તે આત્મજ્ઞાનનો નાશ કરે છે.

Verse 31

यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः / स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

જેને ‘ધન’ કહે છે તે ખરેખર બહાર સ્થિત પ્રાણ જ છે. તેથી જે પરધન હરે છે, તે નિશ્ચિત રીતે તેના પ્રાણ હરે છે.

Verse 32

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

આ રીતે કરીને તે દુષ્ટચિત્ત, જેના આચરણમાં ભંગ થયો છે અને જે વ્રતથી ચ્યૂત થયો છે, તે ફરી પશ્ચાત્તાપથી યુક્ત થઈ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરે।

Verse 33

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः

શ્રુતિ કહે છે—શાસ્ત્રદૃષ્ટ વિધાન મુજબ તેને એક વર્ષ સુધી કરવું. ત્યારબાદ વધુ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને ભિક્ષુએ અપ્રમાદી બની સતત આચરણ કરવું.

Verse 34

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् / कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा

જો ભિક્ષુ અચાનક અનિચ્છાએ હિંસા કરી બેસે, તો તેને ‘કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર’ નામનું કઠોર તપ કરવું જોઈએ; અથવા પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ચાન્દ્રાયણ વ્રત પણ કરી શકે।

Verse 35

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि / तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश / दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा

ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યથી જો યતિ સ્ત્રીને જોઈ સંયમથી સ્ખલિત થાય, તો તેણે નિશ્ચયે સોળ પ્રાણાયામોથી પોતાને સ્થિર કરવો. જો દિવસમાં આ સ્ખલન થાય, તો ત્રણ રાત્રિ નિયમ રહે; તેમજ સો પ્રાણાયામ પણ નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 36

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च / प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

એકાન્ન ભોજનના દોષમાં, તેમજ મધુ અને માંસના સેવનમાં, નવશ્રાદ્ધના પ્રસંગમાં, અને પ્રત્યક્ષ રીતે લવણ ગ્રહણમાં—આ બધામાં શુદ્ધિકારક પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે પ્રાજાપત્ય વ્રત કહ્યું છે।

Verse 37

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् / तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

જે સદા ધ્યાનમાં નિષ્ઠિત રહે છે, તેના સર્વ પાપ સતત નાશ પામે છે. તેથી મહેશ્વરને યથાર્થ જાણી, તેના ધ્યાનમાં પરાયણ થવું જોઈએ.

Verse 38

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् / यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

જે બ્રહ્મ પરમ જ્યોતિ છે—આધાર, અક્ષય અને અદ્વૈત—અને જે અંતરાત્મા રૂપે એ જ પરબ્રહ્મ છે, તે જ મહેશ્વર તરીકે જાણવો.

Verse 39

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः / तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्

આ દેવ જ મહાદેવ છે—એકમાત્ર પરમ શિવ. એ જ અક્ષર અદ્વૈત તત્ત્વ છે; એ જ આદિત્યના અંતરમાં પરમ અંતર્જ્યોતિ છે.

Verse 40

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते / आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः

કારણ કે દેવ પોતાના સ્વધામમાં—જે ‘જ્ઞાન’ તરીકે ઓળખાય છે—અને ‘આત્મયોગ’ નામના તત્ત્વમાં મહિમાવાન થાય છે, તેથી તેઓ ‘મહાદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 41

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति / तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

જે મહાદેવથી ભિન્ન કોઈ દેવતાને અલગ નથી જોતો અને તેમને જ આત્મા રૂપે અનુસરે છે, તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 42

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् / न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

જે પોતાનાં આત્માને પરમેશ્વરથી ભિન્ન માને છે, તેઓ તે દેવને સાચે નથી જોતા; તેમનો સર્વ પ્રયત્ન વ્યર્થ થાય છે।

Verse 43

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् / स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते

એકમાત્ર પરમ બ્રહ્મ—અવ્યય તત્ત્વ—જાણવા યોગ્ય છે. એ જ દેવ મહાદેવ છે; આ ન જાણે તો બંધનમાં રહે છે।

Verse 44

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः / ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः

અતએવ યતિએ સતત નિયમિત પ્રયત્ન કરવો—મન સંયમિત રાખવું—જ્ઞાનયોગમાં રત, શાંત, અને મહાદેવમાં સંપૂર્ણ પરાયણ થવું।

Verse 45

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः / पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्

હે વિપ્ર, યતિઓનો આ શુભ આશ્રમધર્મ તને કહ્યો છે—જેમ પૂર્વકાળે વિભુ પિતામહ (બ્રહ્મા) એ મુનિઓને પ્રકટ કર્યો હતો।

Verse 46

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् / ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्

આ અનુત્તમ ઉપદેશ પુત્ર, શિષ્ય અથવા સમર્પિત યોગી સિવાય અન્યને આપવો નહીં. આ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા કહેલું, યતિધર્મ પર આધારિત અને શિવમાં પ્રતિષ્ઠિત શુભ જ્ઞાન છે।

Verse 47

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः / न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति

આ રીતે યતિ-નિયમોનું આ વિધાન કહેવાયું છે—પશુપતિને પ્રસન્ન કરવાનું એકમાત્ર અસરકારક કારણ. જેમનું મન સદા ઈશ્વરમાં સ્થિર છે અને જે તેને નિત્ય આચરે છે, તેમને ફરી બંધનનો ઉદય થતો નથી અને પ્રાપ્ત અવસ્થાથી પતન પણ થતું નથી.