Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः / प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. સૂત બોલ્યા—આ વચન સાંભળી નારદ આદિ મહર્ષિઓએ વરદ વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને, સંશયોથી યુક્ત થઈ, તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 2

ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन / इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि

ઋષિઓએ કહ્યું—હે જનાર્દન! તમે મહત્ વગેરે તત્ત્વોથી આરંભ થતી સૃષ્ટિનું વર્ણન કર્યું છે. હવે અમારો આ સંશય દૂર કરવો તમને યોગ્ય છે।

Verse 3

कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् / पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

પિનાકધારી ભગવાન ઈશ શંભુ, જે સર્વથી પૂર્વજ છે, તે અવ્યક્ત-જન્મા બ્રહ્માના પુત્ર તરીકે કેવી રીતે કહેવાયા?

Verse 4

कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः / अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि

અને ભગવાન બ્રહ્મા—લોકોના પિતામહ, અંડજ (બ્રહ્માંડમાંથી ઉત્પન્ન) તથા જગતના ઈશ્વર—તેઓ કેવી રીતે જન્મ્યા? તે અમને અહીં કહો।

Verse 5

श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः / पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च

શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—હે સર્વ ઋષિઓ! અમિત તેજસ્વી શંકરની વાત સાંભળો—તે બ્રહ્માનો પુત્ર કેવી રીતે કહેવાયો, અને બ્રહ્મા કેવી રીતે પદ્મયોનિ (કમલજ) છે તે પણ।

Verse 6

अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् / आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः

અતીત કલ્પના અંતે ત્રિલોક અંધકારથી આવૃત થયું. ત્યારે આ સર્વ જગત એકમાત્ર મહાર્ણવરૂપ હતું; દેવો નહોતા, ઋષિઓ પણ નહોતા.

Verse 7

तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे / आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः

ત્યાં નિર્જન અને નિરુપદ્રવ વિસ્તારમાં દેવ નારાયણે શેષશય્યાનો આશ્રય લીધો; અને પુરુષોત્તમ યોગનિદ્રામાં લીન થયા.

Verse 8

सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् / सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः

તે સહસ્રશીર્ષ બની સહસ્રનેત્ર અને સહસ્રપાદ થાય છે; સહસ્રબાહુ, સર્વજ્ઞ—જેનુ મનીષીઓ ધ્યાન કરે છે.

Verse 9

पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः / महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः

પીળાં વસ્ત્રધારી, વિશાળ નેત્રવાળા, નીલ મેઘ સમાન; મહાવિભૂતિથી યુક્ત, યોગસ્વરૂપ—યોગીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર.

Verse 10

कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् / त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ

એક વખત તેઓ યોગનિદ્રામાં શયન કરતા હતા ત્યારે, લીલાર્થે તેમની નાભિમાંથી દિવ્ય અદ્ભુત, નિર્મળ કમળ પ્રગટ થયું—ત્રિલોક્યનું સારરૂપ।

Verse 11

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् / दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्

તે સો યોજન જેટલું વિસ્તરેલું, નવોદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતું; દિવ્ય સુગંધથી પરિપૂર્ણ, પુણ્યમય, કર્ણિકા અને કેસરો વડે યુક્ત હતું.

Verse 12

तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः / हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे

આ રીતે શારઙ્ગધારી ભગવાન વિષ્ણુ ત્યાં અતિ દીર્ઘ સમય સુધી નિવાસ કરતાં, ભગવન હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) તે જ પ્રદેશ તરફ પ્રસ્થાન કરી ત્યાં પહોંચ્યા.

Verse 13

स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः

ત્યારે વિશ્વાત્માએ પોતાના હાથથી તે સનાતનને ઊભો કરી, મધુર વચન કહ્યાં—અને તે તેમની માયાથી મોહિત થયો હતો.

Verse 14

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते / एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ

આ ભયંકર એકાર્ણવમાં, જે નિર્જન અને તમસથી આવૃત છે, તું એકલો કોણ અહીં શયન કરે છે? મને કહો, હે પુરુષર્ષભ।

Verse 15

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः / उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः

તેના તે વચન સાંભળી ગરુડધ્વજ ભગવાન હસ્યા અને મેઘગંભીર ધ્વનિ સમાન સ્વરે દેવ બ્રહ્માને કહ્યું.

Verse 16

भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् / महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्

અરે અરે! મને નારાયણ દેવ તરીકે જાણ—જે લોકોના ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું કારણ છે; મને મહાયોગેશ્વર, પુરુષોત્તમ તરીકે ઓળખ।

Verse 17

मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् / सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्

મારામાં સમગ્ર જગતને જો—અને તને પણ, હે લોકપિતામહ! પર્વતો સહિત મહાદ્વીપોને જો; તે સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે।

Verse 18

एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः / जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्

આ રીતે કહી વિશ્વાત્મા હરિએ તે પુરુષને સંબોધ્યો. જાણતા હોવા છતાં મહાયોગીએ વેધસ (સ્રષ્ટા)ને પૂછ્યું—“તમે કોણ છો?”

Verse 19

ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः / प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा

ત્યારે વેદનિધિ, પ્રભુ ભગવાન બ્રહ્મા હસ્યા અને કમળનેત્ર પ્રભુને સ્મિત સાથે, મૃદુ અને સુમધુર વાણીથી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 20

अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः

હું ધાતા અને વિધાતા, સ્વયંભૂ પ્રપિતામહ છું. મારામાં જ આ સમગ્ર વિશ્વ સ્થિત છે; હું વિશ્વતોમુખ બ્રહ્મા છું।

Verse 21

श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः / अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्

એ વાણી સાંભળી સત્યપરાક્રમી ભગવાન વિષ્ણુએ અનુમતિ આપી, યોગશક્તિથી બ્રહ્માના દેહમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 22

त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् / उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः

તે દેવના ઉદરમાં દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર ત્રિલોક જોઈને તે અતિ વિસ્મિત થયો।

Verse 23

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः / अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्

ત્યારે પન્નગેન્દ્રના નિકેતનમાં નિવાસ કરનાર અजातશત્રુ ભગવાન તેના મુખમાંથી બહાર આવી પિતામહ બ્રહ્માને બોલ્યા।

Verse 24

भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् / प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ

હે પુરુષર્ષભ! તું પણ આજે એ જ રીતે મારા આ શાશ્વત મનોહર દર્શનમાં પ્રવેશ કરીને આ વિચિત્ર લોકોને જો।

Verse 25

ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च / श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः

પછી તે આનંદદાયી વાણી સાંભળી અને ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારી, કુશધ્વજ ફરી શ્રીપતિના ઉદરમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 26

तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः / पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः

સત્યવિક્રમે એ જ લોકોને વિશ્વગર્ભમાં સ્થિત જોયા; પરંતુ દેવના અધિકારક્ષેત્રમાં ફર્યા છતાં હરિ શ્રીવિષ્ણુનો કોઈ અંત તેણે જોયો નહિ।

Verse 27

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना / जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत

પછી મહાત્મા જનાર્દને સર્વ દ્વારો બંધ કરી દીધા; અને બ્રહ્માએ નાભિમાં એક દ્વાર (માર્ગ) શોધી કાઢ્યો।

Verse 28

तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः / उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः

ત્યાં યોગબળથી પ્રવેશ કરીને, સુવર્ણાંડજ ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ કમળમાંથી પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું।

Verse 29

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः

કમળ પર બિરાજમાન, પદ્મગર્ભ સમ તેજસ્વી—સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્મા, જગતની યોનિ અને પિતામહ, પ્રગટ થયા।

Verse 30

समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् / प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा

વિશ્વેશ્વર વિષ્ણુને પરમાત્મા અને પરમ પદ માનીને, તેણે તે પુરુષ વિષ્ણુને મેઘગંભીર વાણીથી સંબોધ્યો।

Verse 31

किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया / एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति

હવે પોતાની જ જીતની ઇચ્છાથી તું શું સિદ્ધ કર્યું? “હું એકલો જ પ્રબળ છું, બીજો કોઈ નથી—મને કોણ પરાજિત કરી શકે?”

Verse 32

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः / सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः

લોકવ્યવસ્થાના સંચાલક બ્રહ્માના વચન સાંભળી નારાયણ હરિએ તેમને સાંત્વના આપવા માટે આ મીઠો અને સૌમ્ય ઉત્તર કહ્યું।

Verse 33

भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे

તમે ધાતા અને વિધાતા છો; તમે સ્વયંભૂ, આદ્ય પ્રપિતામહ છો. ઈર્ષ્યા કે દ્વેષથી મારા દ્વાર બંધ કરાયા નથી.

Verse 34

किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया / को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्

પરંતુ આ તો માત્ર લીલાર્થ છે; તમને અવરોધવાની ઇચ્છાથી નથી. દેવોના દેવ એવા આદ્ય પિતામહનો વિરોધ કોણ કરવા ઇચ્છે?

Verse 35

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् / सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव

તમે તેને અન્યથા ન સમજશો; તમે સર્વ રીતે મારા માટે પૂજ્ય છો. તમારા વંશનું જે કલ્યાણ મેં હરણ કર્યું છે, તે બધું સંપૂર્ણપણે તમને પાછું મળે.

Verse 36

अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् / पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय

આ કારણથી, હે બ્રહ્મન, તું મારો પુત્ર થા. ‘પદ્મયોનિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ, જગન્મય બની, મારા પ્રિય હેતુ માટે જગતની સૃષ્ટિ કર.

Verse 37

ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने / प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत

પછી તે ભગવಾನ್ દેવએ કિરીટધારીને વર આપીને, અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત કરી, ફરીથી વિષ્ણુને સંબોધ્યો.

Verse 38

भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः / सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्

તમે સર્વાત્મા, અનંત અને સર્વના પરમેશ્વર છો. તમે જ સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા, સનાતન પરમ બ્રહ્મ છો.

Verse 39

अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः / मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः

હું જ સર્વ લોકનો આત્મા, લોકમહેશ્વર છું. આ સર્વ જગત મારાથી વ્યાપ્ત અને મારામય છે; હું બ્રહ્મ છું, પરમ પુરુષ છું.

Verse 40

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः / एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ

આ બે સિવાય લોકોના પરમેશ્વર બીજો કોઈ નથી. એક જ દિવ્ય તત્ત્વ બે રૂપે ભિન્ન દેખાય છે—નારાયણ અને પિતામહ (બ્રહ્મા).

Verse 41

तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् / इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति

એ રીતે કહ્યા પછી વાસુદેવે બ્રહ્માને કહ્યું— “આ તમારી પ્રતિજ્ઞા તમારા વિનાશનું કારણ બનશે.”

Verse 42

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्

તું યોગેશ્વરને કેમ નથી જોતો—જે અવ્યય, બ્રહ્માના પણ અધિપતિ, પ્રધાન અને પુરુષના ઈશાન છે? તેમને પરમેશ્વર તરીકે જાણ.

Verse 43

यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् / अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज

જેનને યોગીન્દ્રો પણ જોઈ શકતા નથી અને સાંખ્ય પણ મહેશ્વર રૂપે યથાર્થ જાણતા નથી—તે અનાદિ-અનંત બ્રહ્મ છે; માત્ર તેની જ શરણ જા.

Verse 44

ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् / भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्

પછી ક્રોધિત થઈ બ્રહ્માએ કમળનેત્ર કેશવને કહ્યું— “નિશ્ચયે તું તારા પોતાના આત્મસ્વરૂપ—તે પરમ અક્ષરને—જાણતો નથી.”

Verse 45

ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् / नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः

એ જ બ્રહ્મા છે—સમસ્ત જગતોનો એક આત્મા, વિશ્વનો એકમાત્ર અંતર્યામી અને પરમ પદ. તેમના સિવાય લોકનો બીજો પરમેશ્વર નથી.

Verse 46

संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय / तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत

વિપુલ નિદ્રા ત્યજી પોતાના આત્મસ્વરૂપનું અવલોકન કરીને, તેના ક્રોધજન્ય વચન સાંભળી ભગવાન વિષ્ણુ બોલ્યા।

Verse 47

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः / न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते

હે કલ્યાણ! આમ ન બોલ; મહાત્માનો પરિવાદ ન કર. હે બ્રહ્મન્, મને કશું અજ્ઞાત નથી; અને હું તને સત્ય સિવાય અન્યથા કહતો નથી।

Verse 48

किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी / मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा

પરંતુ હે બ્રહ્મન્, પારમેશ્વરી જ તમને મોહિત કરે છે; તે આત્મામાંથી ઉદ્ભવી માયા અને તેના શેષ વિશેષ પ્રકટતાઓનું કારણ બને છે।

Verse 49

एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह / ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्

આટલું કહી ભગવાન વિષ્ણુ મૌન થયા; કારણ કે તેમણે પરમ તત્ત્વને—પોતાના આત્મસ્વરૂપને—મહેશ્વર તરીકે જાણી લીધું હતું।

Verse 50

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः / प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः

પછી ક્યાંક અદૃશ્ય સ્ત્રોતમાંથી, અપરીમેય આત્મસ્વરૂપવાળા, સર્વ ભૂતોના પરમેશ્વર હર બ્રહ્માને પ્રસાદ આપવા પ્રગટ થયા।

Verse 51

ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः / त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः

લલાટે નેત્ર ધરાવનાર અનંત, જટામંડળથી શોભિત; ત્રિશૂલપાણિ ભગવાન—તે સર્વ તેજનો પરમ નિધિ છે।

Verse 52

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः / मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्

તેમણે દિવ્ય અને વિશાળ માળા ધારણ કરી હતી—ગ્રહોથી ગૂંથેલી, સૂર્ય-ચંદ્ર-તારાઓ સહિત—અત્યદ્ભુત આકારની, જે પગ સુધી લટકતી હતી।

Verse 53

तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः / मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्

તે ઈશાન દેવને જોઈ લોકપિતામહ બ્રહ્મા તેમની માયાથી અત્યંત મોહિત થયા અને પીતવસ્ત્રધારીને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 54

क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन

હે જનાર્દન! આ કોણ અનંત પુરુષ છે—શૂલપાણિ, ત્રિલોચન—અમેય આત્મા, તેજનો ઢગલો—જે નજીક આવી રહ્યો છે?

Verse 55

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः / अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि

તે વચન સાંભળી દાનવમર્દન વિષ્ણુએ નિર્મળ જળમાં જ્વલંત તેજથી પ્રકાશિત ઈશ્વર દેવને જોયા।

Verse 56

ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् / प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्

તે પરમ ઐશ્વર્યમય ભાવ—ઈશ્વરરૂપ બ્રહ્મભાવના—જાણી ભગવાન ઊભા થયા અને દેવદેવ પિતામહ બ્રહ્માને સંબોધી બોલ્યા।

Verse 57

अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्

આ દેવ જ મહાદેવ—સ્વયંપ્રકાશ અને સનાતન; આદિ-અંત રહિત, અચિંત્ય, અને સર્વ લોકોના મહાન ઈશ્વર છે।

Verse 58

शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः / भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः

તે શંકર, શંભુ અને ઈશાન—સર્વાત્મા, પરમેશ્વર; ભૂતોના અધિપતિ, મહાયોગી, મહેશ—વિમલ, કલ્યાણમય શિવ છે।

Verse 59

एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः / यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः

તે ધાતા અને વિધાતા—પ્રધાન તથા પુરુષના ઈશ્વર; બ્રહ્મભાવથી ભાવિત યતિઓ તેને પ્રત્યક્ષ દર્શે છે।

Verse 60

सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा / कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः

તે સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે, પાલન કરે છે અને સંહાર પણ કરે છે; કાળરૂપ બની મહાદેવ શિવ એકમાત્ર—નિષ્કલ, નિરુપાધિ અને શુદ્ધ—સ્થિત રહે છે।

Verse 61

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः / वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः

જે સનાતન પ્રભુએ પૂર્વે તમને બ્રહ્મા તરીકે નિમ્યા અને વેદો આપ્યા—એ જ શંકર હવે અહીં પધાર્યા છે।

Verse 62

अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् / वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह

હે પ્રપિતામહ! એ જ પરમાત્માની બીજી સનાતન મૂર્તિ—વિશ્વયોની, જગત્કારણ—મને ‘વાસુદેવ’ નામે જાણો।

Verse 63

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्

તમે યોગેશ્વર, બ્રહ્માના પણ અધિપતિ, અવ્યય પ્રભુને કેમ નથી જોતા? તમારું ચક્ષુ દિવ્ય થાઓ, જેથી તમે તે પરમ તત્ત્વને જોઈ શકો।

Verse 64

लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः / बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्

ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્માએ વિષ્ણુપ્રદત્ત શૈવ-દૃષ્ટિ (દિવ્ય નેત્ર) મેળવી, સામે સ્થિત પરમેશાન શિવને ઓળખી લીધો।

Verse 65

स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः / प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्

પ્રપિતામહ બ્રહ્માએ ઈશ્વરપ્રદત્ત પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, એ જ દેવ—પોતાના પિતા શિવ—ની શરણાગતિ લીધી।

Verse 66

ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना / अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः

પવિત્ર ઓંકારનું સ્થિર અનુસ્મરણ કરીને અને આત્માથી આત્માને સંયમિત કરીને, તે કૃતાંજલિ થઈ ઊભો રહી અથર્વશિરસ્ સ્તોત્રથી દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।

Verse 67

संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः / अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव

બ્રહ્મા દ્વારા આ રીતે સ્તુત થયેલા પરમેશ્વર ભગવાનને પરમ પ્રીતિ પ્રાપ્ત થઈ, અને તેઓ જાણે સ્મિત કરતા હોય તેમ બોલ્યા।

Verse 68

मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् / मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्

તું મારી સમાન છે—એમાં સંશય નથી—કારણ કે તું મારો ભક્ત છે. હે અવ્યય, લોકસૃષ્ટિના હેતુથી આદિમાં મેં જ તને ઉત્પન્ન કર્યો હતો।

Verse 69

त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः / वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ

તું જ આત્મા, આદિપુરુષ છે અને મારા દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. હે વિશ્વાત્મન્, વર માગ; હે અનઘ, હું તને વર આપનાર છું।

Verse 70

स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः / निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्

દેવોના દેવના વચન સાંભળી કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા) પુરુષ વિષ્ણુને નિહાળ્યા; અને વૃષધ્વજ (શિવ)ને પ્રણામ કરીને કહ્યું।

Verse 71

भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते / त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्

હે ભગવન્, ભૂત-ભવ્યના ઈશ્વર, મહાદેવ, અંબિકાપતિ! હું તને જ પુત્રરૂપે ઇચ્છું છું; નહિ તો તારા સમાન સદ્ગુણી પુત્ર ઇચ્છું છું.

Verse 72

मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया / न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव

હે મહાદેવ! તારી સૂક્ષ્મ માયાથી હું મોહિત થયો છું. હે શિવ! તારો પરમ ભાવ હું યથાર્થ રીતે જાણતો નથી.

Verse 73

त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् / प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः

હે દેવ! ભક્તો માટે તું જ ભાઈ, માતા, પિતા અને સાચો સુહૃદ છે. પ્રસન્ન થા; શરણાગત થઈ હું તારા પાદપદ્મને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 74

स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः / व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्

તેના વચન સાંભળી, વૃષધ્વજ જગન્નાથે ત્યારે જનાર્દનને નિહાળી પોતાના પુત્રને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 75

यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक / विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ

“હે પુત્રક! ભગવાને જે માંગ્યું છે તે હું કરીશ. હે અનઘ! તારા અંદર દિવ્ય ઐશ્વર્ય-વિજ્ઞાન પ્રગટ થશે.”

Verse 76

त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः / तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह

તમે જ સર્વ ભૂતોના આદિકર્તા છો અને આ વિશ્વકાર્યમાં નિયુક્ત છો. તેથી, હે દેવેશ! હું લોકપિતામહ (બ્રહ્મા) કહું તેમ યથોચિત કરો.

Verse 77

एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः / भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः

આ નારાયણ—અનંત—નિશ્ચયે મારી જ પરમ તનુ છે. એ જ હરિ બની તારો ઈશાન થશે અને તારો યોગક્ષેમ—સાધના-સિદ્ધિ તથા કલ્યાણ—વહન કરશે.

Verse 78

एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः / संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्

આ રીતે કહીને અને બંને હાથોથી સંકેત કરીને, પ્રીતાત્મા પરમેશ્વરે દેવ બ્રહ્માને સ્પર્શ કર્યો અને પછી હરિને આ વચન કહ્યું।

Verse 79

तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय / वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः

હે જગન્મય! તારી ભક્તિથી હું સર્વથા તૃપ્ત છું. વર માગ; કારણ કે પરમાર્થથી આપણે બંને ભિન્ન નથી.

Verse 80

श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः / प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्

દેવના વચન સાંભળી, વિશ્વ-જગન્મય વિષ્ણુએ ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) તરફ જોઈને પ્રસન્ન અને શાંત વાણીમાં કહ્યું।

Verse 81

एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् / पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि

આ જ સ્તુત્ય વર છે કે હું પરમેશ્વર પરમાત્માનું દર્શન કરું; આપમાં મારી ભક્તિ પ્રગટ થાઓ.

Verse 82

तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत / भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्

“તથાસ્તુ” કહી મહાદેવે ફરી વિષ્ણુને કહ્યું—“આપ સર્વ કાર્યોના કર્તા છો; હું તેનું અધિદૈવત છું.”

Verse 83

मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः / भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्

આ બધું મારાથી અને તમારાથી વ્યાપ્ત છે—એમાં શંકા નથી. તમે સોમ (ચંદ્ર), હું સૂર્ય; તમે રાત્રિ, હું દિવસ.

Verse 84

भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च / भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः

તમે અવ્યક્ત પ્રકૃતિ છો; હું પુરુષ છું. તમે જ્ઞાન છો; હું જ્ઞાતા. તમે માયા છો; હું તેને અધિષ્ઠિત કરનાર ઈશ્વર છું.

Verse 85

भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः / यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः

તમે વિદ્યાસ્વરૂપ શક્તિ છો; હું તે શક્તિનો ધારક ઈશ્વર છું. અને જે હું—નિષ્કલ, અવિભાજ્ય દેવ—એ જ પરમ નારાયણ છે.

Verse 86

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः / त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति / पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

બ્રહ્મવિદ યોગીઓ એકત્વભાવથી તમને જ દર્શે છે. હે વિશ્વાત્મન્, તમારી શરણ વિના કોઈ યોગી મને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. તેથી દેવ-અસુર-માનવ સહિત આ સમગ્ર જગતનું પાલન કરો.

Verse 87

इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः / जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः

આ રીતે કહીને અનાદિ અને અનંતશક્તિમાન ભગવાન—જેનાં સ્વમાયાથી દેહધારી જીવો ભેદબુદ્ધિમાં મોહિત થાય છે—જન્મ, વૃદ્ધિ અને વિનાશથી રહિત તે એક અવ્યક્ત ધામમાં પ્રસ્થાન કર્યા.