Adhyaya 10

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः / तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—દેવ મહેશ્વર સ્વધામે ગયા પછી પિતામહ બ્રહ્માએ નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા એ જ અતિ વિશાળ કમળ પર આસન ગ્રહણ કર્યું.

Verse 2

अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ / महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ

પછી લાંબા સમય પછી ત્યાં અદ્વિતીય પરાક્રમવાળા બે મહાસુર—ભાઈઓ મધુ અને કૈટભ—આવી પહોંચ્યા.

Verse 3

क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ / कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

તેઓ પ્રચંડ ક્રોધથી આવિષ્ટ, મહાપર્વત સમાન દેહવાળા હતા; દેવોના દેવ શારઙ્ગધારી પ્રભુના કાનના અંતરભાગમાંથી તેઓ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 4

तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः / त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि

તેઓ બંને આવ્યા છે એમ જોઈ અજ, સર્વવ્યાપી પ્રભુએ નારાયણને કહ્યું—“આ બે અસુર ત્રિલોકના કંટક છે; તેમનો વધ કરવો તને જ યોગ્ય છે।”

Verse 5

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः / आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ

તેણાં તે વચન સાંભળી હરિ—નારાયણ પ્રભુએ, તે બે શત્રુઓના વધાર્થે, તે બંને દિવ્ય પુરુષોને આજ્ઞા આપી।

Verse 6

तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः / व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्

હે દ્વિજોય! તેની આજ્ઞાથી તેમના વચ્ચે મહાયુદ્ધ થયું. વિષ્ણુએ કૈટભને પરાજિત કર્યો અને વિજયી (જિષ્ણુ)એ મધુને પણ પરાજિત કર્યો।

Verse 7

ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् / बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः

પછી હરિએ, સ્નેહથી ભરેલા મનથી, પદ્માસન પર બિરાજમાન જગન્નાથ—જગત્પિતામહને મધુર વચન કહ્યાં।

Verse 8

अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो / नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्

હે પ્રભુ! હું તમને સંબોધું છું, તેથી તમે પદ્મમાંથી અવતર કરો. તેજોમય અને ગુરુ એવા તમારા વૈભવને હું વહન કરી શકતો નથી।

Verse 9

ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः / अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना

ત્યારે વિશ્વાત્મા અવતીર્ણ થઈ ચક્રધારી ભગવાનના દેહમાં પ્રવેશ્યો; વિષ્ણુ સાથે એકરૂપ બની વૈષ્ણવી નિદ્રાશક્તિને સંબોધી પ્રેરિત કરી।

Verse 10

सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः / ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा

ત્યારે સહસ્ર શિર અને નેત્રોથી યુક્ત, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, નારાયણ નામે પ્રસિદ્ધ તે બ્રહ્મા મહાજળમાં શયન કર્યો।

Verse 11

सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः / अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्

તેણે દીર્ઘ સમય પરમાત્માના આનંદનો અનુભવ કરીને, ‘બ્રહ્મ’ નામે ઓળખાતી પોતાની આત્માને અનાદિ, અનંત અને અદ્વૈત રૂપે જાણ્યો।

Verse 12

ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः / ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः

પછી પ્રભાતે યોગચેતનામાં સ્થિત ચતુર્મુખ દેવ બ્રહ્માએ વૈષ્ણવ ભાવ (નારાયણની ધારણશક્તિ)નો આશ્રય લઈને તે સ્વરૂપ અનુસાર સૃષ્ટિ રચી।

Verse 13

पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा / ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्

આદિમાં દેવે સનંદ અને સનકને, તેમજ ઋભુ અને સનત્કુમારને સર્જ્યા—તેઓ આદ્ય, પ્રાચીન, પ્રથમજ અને સનાતન હતા।

Verse 14

ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः / विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्

તેઓ દ્વંદ્વના મોહથી મુક્ત થઈ પરમ વૈરાગ્યમાં સ્થિત થયા. પરમ ભાવ જાણીને સૃષ્ટિના પ્રપંચમાં મન ફરી રાખ્યું નહીં.

Verse 15

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः / बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः

આ રીતે નિરપેક્ષ રીતે લોકસૃષ્ટિ ચાલતી હતી ત્યારે પિતામહ બ્રહ્માનું ચિત્ત ખરેખર ભ્રમિત થયું; પરમેષ્ઠીની માયાએ તેને ઢાંકી દીધું.

Verse 16

ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः / व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्

ત્યારે પુરાણપુરુષ, જગન્મૂર્તિ જનાર્દને મોહ નાશ કરવા માટે પોતાના પુત્ર પદ્મજ બ્રહ્માને સંબોધન કર્યું.

Verse 17

विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः / यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः

વિષ્ણુએ કહ્યું—શું તું સનાતન દેવ, શૂલપાણિને ભૂલી ગયો છે? એ જ શંકર, જેણે પોતાના આત્મસ્વરૂપથી કહ્યું હતું કે તે તારા પ્રત્યે પુત્રત્વમાં સ્થિત છે.

Verse 18

अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः / प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्

ગોવિંદ પાસેથી પોતાની સંજ્ઞા (નામ-પરિચય) મેળવી પદ્મયોનિ પિતામહ બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી પરમ દુષ્કર તપ કર્યું.

Verse 19

तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत / ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत

આ રીતે તપ કરતા છતાં તેને કશુ ફળ મળ્યું નહીં. પછી લાંબા સમય પછી દુઃખમાંથી તેના અંતરમાં ક્રોધ ઊભો થયો.

Verse 20

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः / ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्

ક્રોધથી આવેશિત થતાં તેની આંખોમાંથી આંસુબિંદુઓ પડ્યા; અને એ જ આંસુબિંદુઓમાંથી ભૂત અને પ્રેત નામના સત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 21

सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन / जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

આ અશ્રુજન્ય સૌને રડતા જોઈ અને જગતના નિર્દોષ આત્મા બ્રહ્માને નિહાળી, ક્રોધથી આવેશિત ભગવાન પ્રજાપતિ (દક્ષ) એ પ્રાણ ત્યાગ્યા.

Verse 22

तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् / सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः

ત્યારે પ્રાણમય રુદ્ર તે ભયંકર મુખમાંથી પ્રાદુર્ભવ્યા; તેઓ સહસ્ર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને યુગાંતની દાહક અગ્નિ સમાન હતા.

Verse 23

रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः / रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत / रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि

દેવોના દેવ સ્વયં શિવે ઘોર છતાં સુસ્વર રોદન કર્યું. તેને રડતો જોઈ બ્રહ્માએ કહ્યું—“રડશો નહીં.” અને આ રોદનથી જ તમે લોકમાં “રુદ્ર” નામે પ્રસિદ્ધ થશો.

Verse 24

अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् / स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः

લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તે આઠને તેમના અન્ય સાત નામો, પત્નીઓ, શાશ્વત પુત્રો તથા તેમની નિર્ધારિત સ્થાનો (લોકપદો) અર્પણ કર્યા।

Verse 25

भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च / भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै

ભવ, શર્વ, ઈશાન અને પશુપતિ; તેમજ ભીમ, ઉગ્ર અને મહાદેવ—આ જ ખરેખર સાત નામો છે।

Verse 26

सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च / दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः

સૂર્ય, જળ, પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ; દીક્ષિત તપસ્વી, બ્રાહ્મણ અને ચંદ્ર—આ પ્રભુની અષ્ટમૂર્તિઓ કહેવાય છે।

Verse 27

स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च / तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्

આ પવિત્ર સ્થાનોમાં જે રુદ્રનું ધ્યાન કરે અને પ્રણામ કરે, તેમને અષ્ટતનુ દેવ પરમ પદ (મોક્ષ) અર્પે છે।

Verse 28

सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा / स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः

સુવર્ચલા તથા ઉમા; વિકેશી અને શિવા; સ્વાહા; દિશાઓ; દીક્ષા અને રોહિણી—આને પત્નીઓ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 29

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः / स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः

શનૈશ્ચર અને શુક્ર, લોહિતાંગ અને મનોજવ; તેમજ સ્કંદ, સર્ગ, સંતાન અને બુધ—આ બધાં તેમના પુત્રો તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 30

एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः / प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः

આ રીતે ભગવાન દેવદેવ મહેશ્વર—પ્રજાધર્મ અને કામ, બન્નેનો ત્યાગ કરીને વૈરાગ્યમાં સ્થિત છે.

Verse 31

आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः / पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्

આત્મામાં આત્માનું ધ્યાન કરીને, ઐશ્વર્યભાવમાં સ્થિત રહી, તે અક્ષર બ્રહ્મને પાન કરે છે—શાશ્વત અને પરમ અમૃતરૂપ.

Verse 32

प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः

બ્રહ્માએ ‘પ્રજાઓ સર્જ’ એમ આદેશ આપતાં નীলલોહિત રુદ્ર; શિવે પોતાના આત્માસમાન રુદ્રોને મનથી જ સર્જ્યા.

Verse 33

कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः / त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्

હું તે કપર્દી પ્રભુઓને વંદન કરું છું—જે નિરાતંક, નીલકંઠ, પિનાકધારી; ત્રિશૂલહસ્ત, શત્રુબળનાશક, મહાનંદમય અને ત્રિલોચન છે.

Verse 34

जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् / वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः

પ્રભુએ કરોડો કરોડો શત સંખ્યક જીવોને જોયા—જે જરા-મરણથી મુક્ત, મહાવૃષભવાહન, વિરાગી અને સર્વજ્ઞાનમાં સિદ્ધ હતા।

Verse 35

तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् / जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः

તે વિવિધ રુદ્રોને—નિર્મળ, નીલ-લોહિત વર્ણવાળા અને જરા-મરણમુક્ત—જોઈને પૂજ્ય ગુરુએ હર (શિવ) ને શ્રદ્ધાભરે સંબોધ્યા।

Verse 36

मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः / अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः

હે દેવ! મૃત્યુવિહિન એવી પ્રજાને સર્જશો નહીં; હે ભૂતેશ! જન્મ અને મૃત્યુથી યુક્ત અન્ય જીવોને સર્જો।

Verse 37

ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः / नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः

ત્યારે કામશાસક ભગવાને કપર્દીને કહ્યું—“એવો સર્ગ મને શક્ય નથી; તું જ અશુભ પ્રજાઓને સર્જ।”

Verse 38

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः / स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत / स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः

તે સમયથી તે દેવ અશુભ પ્રજાઓને ફરી ઉત્પન્ન કરતો નથી. પોતાના જ તત્ત્વમાંથી જન્મેલા તે રુદ્રો સાથે તે નિવૃત્તચિત્તે સ્થિત રહ્યો. તેથી દેવદેવ શૂલધારી ‘સ્થાણુ’—અચલ—રૂપે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 39

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः / स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, તપ, સત્ય, ક્ષમા, ધૃતિ, સર્જનશક્તિ, આત્મબોધ અને અધિષ્ઠાતૃત્વ—આ જ ભગવાનનાં લક્ષણો છે.

Verse 40

अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे / स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः

આ દસ અવ્યય ગુણો સદાય શંકરમાં સ્થિત રહે છે. તે જ સాక్షાત્ શંકર—પિનાકી પરમેશ્વર છે.

Verse 41

ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् / सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः

પછી ભગવાન બ્રહ્માએ ત્રિલોચન દેવને જોઈ, પોતાના માનસપુત્રો સાથે, પ્રીતિથી વિસ્તરેલા નેત્રો વડે નિહાળ્યા.

Verse 42

ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा / तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

જ્ઞાનચક્ષુથી પ્રભુની પરાત્પર ઐશ્વર્યસ્થિતિ જાણી, તેમણે જગતના એકમાત્ર સ્વામીનું સ્તવન કર્યું અને શિરે અંજલિ ધરાવી.

Verse 43

ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर / नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; હે પરમેશ્વર, તમને નમસ્કાર. દેવ શિવને નમઃ; બ્રહ્મરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 44

नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे / प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः

મહેશ્વરને નમસ્કાર; શાંત સ્વરૂપ કારણરૂપ તમને નમઃ. પ્રધાન અને પુરુષના ઈશ્વર, યોગાધિપતિને નમઃ.

Verse 45

नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने / नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः

કાલસ્વરૂપ રુદ્ર, મહાગ્રાસક અને શૂલધારીને નમઃ. પિનાકહસ્ત ત્રિનેત્ર પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 46

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते / ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने

ત્રિમૂર્તિ સ્વરૂપ તમને નમઃ; બ્રહ્માના જનકને નમઃ. બ્રહ્મવિદ્યાના અધિપતિ અને બ્રહ્મવિદ્યા આપનારને નમઃ.

Verse 47

नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः / वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये

વેદોના રહસ્ય સ્વરૂપને નમઃ; કાળને પણ અતિક્રમ કરનાર કાળને નમઃ. વેદાંતના સારનો પણ સાર, વેદાત્મમૂર્તિને નમઃ.

Verse 48

नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः / प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते

પ્રબુદ્ધ અને શુદ્ધ સ્વરૂપને નમઃ; યોગીઓના ગુરુને નમઃ. શોક ત્યજી દીધેલા વિવિધ ભૂતગણોથી પરિભ્રમિત તમને પ્રણામ.

Verse 49

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः / त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने

બ્રાહ્મણોને અનુગ્રહ કરનાર બ્રહ્મણ્યદેવને નમસ્કાર; બ્રહ્મના અધિપતિને નમઃ. ત્ર્યંબક દેવને પ્રણામ; હે પરમેષ્ઠિન, તમને નમસ્કાર.

Verse 50

नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने / अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

દિશાઓને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર; મુંડિત મસ્તકવાળા દંડધારી તપસ્વીને નમઃ. અનાદિ, મલરહિત અને જ્ઞાનથી જ ગમ્ય એવા તમને નમસ્કાર.

Verse 51

नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे / नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः

તારક ‘તારા’—તીર્થસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; યોગસિદ્ધિઓના હેતુને નમઃ. ધર્મથી અધિગમ્ય અને યોગથી ગમ્ય એવા તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 52

नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः / ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने

પ્રપંચાતીત અને નિરાભાસ (નિરુપાધિક) એવા તમને નમસ્કાર. વિશ્વરૂપ બ્રહ્મ અને પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર.

Verse 53

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् / त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय

તમારા દ્વારા જ સર્વ સૃષ્ટિ સર્જાઈ; તમામાં જ સર્વ સ્થિત છે. તમારા દ્વારા જ વિશ્વ સંહરાય છે—હે જગન્મય, પ્રધાનાદિ સહિત।

Verse 54

त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः / परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः

તમે જ ઈશ્વર—મહાદેવ; પરમ બ્રહ્મ; મહેશ્વર છો. તમે પરમેષ્ઠી, શિવ, શાંત; નિષ્કલ અવಿಭાજ્ય પુરુષ—હર છો.

Verse 55

त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः / त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा

તમે અક્ષર, પરમ જ્યોતિ છો; તમે જ કાળ, હે પરમેશ્વર। તમે જ અનંત પુરુષ છો; તેમજ પ્રધાન—પ્રકૃતિ પણ તમે જ છો.

Verse 56

भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च / यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને અહંકાર—આ જ જેમનું સ્વરૂપ છે; બ્રહ્મ તરીકે ઓળખાતા તમને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 57

यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः / आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्

જેનુ મસ્તક સ્વર્ગ છે, પગ પૃથ્વી છે, દિશાઓ ભુજાઓ છે, અને આકાશ ઉદર છે—તે વિરાટ વિરાજને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 58

संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः / ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः

જે પોતાના તેજથી સમગ્ર વિશ્વને તપાવે છે અને દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે—જે નિત્ય બ્રહ્મ-તેજોમય છે—તે સૂર્યાત્માને નમસ્કાર.

Verse 59

हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः / कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः

જે નિત્ય દેવતાઓ માટે હવ્ય વહન કરે છે, જેના દેહમાં રુદ્રતેજ પ્રજ્વલિત છે, અને જે પિતૃગણોને કવ્ય પહોંચાડે છે—તે અગ્ન્યાત્મા પરમેશ્વરને નમસ્કાર।

Verse 60

आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् / पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः

જે પોતાના સ્વધામના તેજથી સમગ્ર જગતને નિત્ય પોષે છે, અને દેવતાઓના સમૂહ દ્વારા (આનંદ-સોમરૂપે) પાન કરવામાં આવે છે—તે સોમાત્મા પરમાત્માને નમસ્કાર।

Verse 61

विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा / शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः

જે સદા અંતરમાં વિહરી સર્વ ભૂતોને ધારણ કરે છે—તે વાય્વાત્મા પરમેશ્વરને નમસ્કાર। હે પ્રભુ, માહેશ્વરી શક્તિ તમારી જ છે।

Verse 62

सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः / स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः

જે સ્વાત્મામાં સ્થિત રહી જીવોના કર્માનુસાર આ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે—તે ચતુર્વક્ત્રાત્મા પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 63

यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया / स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः

જે શેષશય્યા પર શયન કરે છે, પોતાની માયાથી વિશ્વને આવરી લે છે, અને સ્વાત્માનુભૂતિ-યોગથી અનુભૂતિમાં આવે છે—તે વિશ્વાત્મા પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 64

विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् / ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः

જે અખિલાધાર શેષાત્મા નિત્ય શિરે દ્વિસપ્ત-ભુવનાત્મક બ્રહ્માંડ ધારણ કરે છે, તેને નમસ્કાર।

Verse 65

यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् / नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः

જે રુદ્રાત્મા અનંત મહિમાવાન છે, પરાંતે દિવ્ય એક-સાક્ષી પરમાનંદ પીને નૃત્ય કરે છે, તેને નમસ્કાર।

Verse 66

यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः / तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्

જે ઈશ્વર સર્વભૂતોના અંતરમાં નિયંતા રૂપે સ્થિત છે, તે સર્વસાક્ષી દેવને હું નમસ્કાર કરું છું; આપની એ જ તનુને પ્રણામ।

Verse 67

यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः / ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः

જેનને નિદ્રારહિત, શ્વાસજયી, સંતોષી અને સમદર્શી યોગીઓ ધ્યાનમાં યુક્ત થઈ આંતરિક જ્યોતિરૂપે જુએ છે—તે યોગાત્માને નમસ્કાર।

Verse 68

यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः / अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः

જે શક્તિથી કલ્મષ ક્ષીણ થયેલો યોગી માયા પાર કરી અપાર પરતટને પામે છે—તે વિદ્યાત્માને નમસ્કાર।

Verse 69

यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् / प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्

જેનાં તેજથી આ અદ્વય તત્ત્વ પ્રકાશિત થાય છે અને જે તમસથી પર છે—તે પરમ તત્ત્વ, તે સ્વરૂપ પરમેશ્વરની હું શરણ લઉં છું.

Verse 70

नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् / प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्

નિત્યાનંદસ્વરૂપ, નિરાધાર, નિષ્કલ અને પરમ શિવ—હે પરમાત્મા પરમેશ્વર, હું તમારી શરણ લઉં છું.

Verse 71

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને, તે ભાવથી ભાવિત બ્રહ્મા કરજોડે પ્રણામ કરીને ઊભા રહ્યા અને સનાતન બ્રહ્મનું ગાન કરતા રહ્યા.

Verse 72

ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् / ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः

પછી મહાદેવ હરએ તેમને દિવ્ય અનુત્તમ યોગ, ઐશ્વર્ય, બ્રહ્મનિષ્ઠ સદ્ભાવ અને વૈરાગ્ય પણ અર્પણ કર્યા.

Verse 73

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा / व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्

ત્યારે પ્રણતજનની આર્તિ હરનાર સ્વયં દેવએ પોતાના અતિ શુભ બે કરોથી સ્પર્શ કરીને, પિતામહ (બ્રહ્મા) પર અનુગ્રહ કરી, તેની ચિંતા હરણ કરનાર વચન ઉચ્ચાર્યાં.

Verse 74

यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम / कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्

હે બ્રહ્મન્! તું જે મને પ્રાર્થના કરી હતી કે હું તારો પુત્ર થાઉં, તે સર્વ મેં પૂર્ણ કર્યું છે. હવે તું વિવિધ રૂપે આ જગતનું સર્જન કર।

Verse 75

त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः

હે બ્રહ્મન્! સર્જન, રક્ષણ અને લયના ગુણ અનુસાર મને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર—એમ ત્રિવિધ નામે કહે છે; પરંતુ તત્ત્વથી હું નિષ્કલ પરમેશ્વર છું।

Verse 76

स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः / ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः

તું જ મારો અગ્રજ પુત્ર છે, સર્જનના હેતુ માટે રચાયેલ. મારા જ દેહના જમણા અંગમાંથી અને ડાબા અંગમાંથી, હે પુરુષોત્તમ, તું પ્રગટ થયો।

Verse 77

तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः / संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः

તે દેવાધિદેવ શંભુના હૃદય પ્રદેશમાંથી રુદ્ર પ્રગટ થયો; અને હું તેની અપરી (દ્વિતીય) તનુ છું।

Verse 78

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः / विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः

હે બ્રહ્મન્! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ—સર્જન, સ્થિતિ અને અંતના હેતુ છે. છતાં પ્રભુ એક હોવા છતાં, પોતાની ઇચ્છાથી આત્મવિભાજન કરીને શંકરરૂપે સ્થિત છે।

Verse 79

तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु / निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः

એ જ રીતે અન્ય સર્વ રૂપો પણ મારી માયાથી રચાયેલાં છે; પરંતુ મહાદેવ સ્વભાવથી નિરુપ, એકમાત્ર અને સદા શુદ્ધ છે।

Verse 80

एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः / माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा

આ બધાથી પરે તે દેવ છે, જેમનું પરમ શરીર ત્રિમૂર્તિ છે; તે મહેશ્વરી ત્રિનેત્રી સદા યોગીઓને શાંતિ આપે છે।

Verse 81

तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्

હે પિતામહ, તે પરમ તત્ત્વની પરમ મૂર્તિ તરીકે મને જાણો—શાશ્વત ઐશ્વર્ય, સત્ય જ્ઞાન, તેજ અને યોગથી યુક્ત।

Verse 82

सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् / कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति

હું તમોગુણને અધિષ્ઠિત કરીને સમગ્ર જગતને ગ્રસી લઉં છું; કાળરૂપ બનીને તમસાથી બીજો કોઈ મને પરાજિત કરી શકશે નહીં।

Verse 83

यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज / तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ

હે પદ્મજ, જ્યારે જ્યારે તું નિત્ય મને ચિંતન કરેશ, ત્યારે ત્યારે, હે નિષ્પાપ, મારું સાન્નિધ્ય તને પ્રાપ્ત થશે।

Verse 84

एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः / सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत

આટલું કહી હર (શિવ) એ પોતાના ગુરુ બ્રહ્માને પ્રણામ કર્યો; અને માનસપુત્રો સહિત ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયો।

Verse 85

सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् / नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः

તે પણ યોગમાં સ્થિત થઈ વિવિધ જગતની સૃષ્ટિ કરી. ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે ભગવાન પૂર્વવત્ ફરી પ્રજાપતિ બન્યા।

Verse 86

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया

યોગવિદ્યાના બળથી તેમણે મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠને સર્જ્યા।

Verse 87

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः

પુરાણમાં નિશ્ચિત રીતે કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ‘નવ બ્રહ્મા’ છે. તેઓ બધા બ્રહ્મા સમાન—સિદ્ધ સાધક અને બ્રહ્મવાદી—છે।

Verse 88

संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् / स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा

જેમ પહેલાં કહ્યું તેમ, મેં તને સંકલ્પ, ધર્મ, દરેક યુગના શાશ્વત યુગધર્મો, તેમજ પોતાના-પોતાના સ્થાનોના અધિષ્ઠાતા (સ્થાનાભિમાની) દેવતાઓ—આ બધું સમજાવ્યું છે।