Adhyaya 8
Tāmasa Sarga, the Androgynous Division of Brahmā, and the Lineages of Dharma and Adharma
પાછલા અધ્યાયની સૃષ્ટિકથાના અનુસંધાને કૂર્મ કહે છે કે બ્રહ્માએ ઉત્પન્ન કરેલા નવા જીવો વધતા નથી, તેથી બ્રહ્મા વ્યથિત થાય છે અને નિર્ણયકારી બુદ્ધિ પ્રગટે છે. બ્રહ્મા એવું તામસ શાસનતત્ત્વ જુએ છે જે રજસ-સત્ત્વને ઢાંકી દે છે; પછી સત્ત્વયુક્ત રજસ તમસને દૂર કરે છે અને પૂરક યુગલ ઉત્પન્ન થઈ સર્જનાત્મક ધ્રુવતા સ્થિર થાય છે. અધર્મ અને હિંસા વધતાં બ્રહ્મા અંધકારમય દેહ ત્યજી તેજોમય રૂપ ધારણ કરે છે, પુરુષ-સ્ત્રીમાં વિભાજિત થઈ વિરાજ/વિરાટ અને શતરূপાને ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ સ્વાયંભુવ મન્વંતરની વંશાવળી—મનુ-શતરূপા, તેમના પુત્રો પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, તથા દક્ષ અને રૂચિ વગેરેના વિવાહોથી સૃષ્ટિવિસ્તાર. દક્ષની પુત્રીઓની ગણના, ધર્મના વિવાહોથી ગુણોના દૈવી સ્વરૂપો અને કલ્યાણકારી સંતતિ; જ્યારે અધર્મવંશથી હિંસા, અસત્ય, ભય, નરક, મૃત્યુ, રોગ અને શોક જેવા દુઃખલક્ષણ ઊર્ધ્વરેતસ પ્રાણી જન્મે છે. અંતે આને તામસ સર્ગ કહી, છતાં ધર્મનિયમન અને જગત-સામાજિક વ્યવસ્થા સ્થિર કરવા માટે તે કાર્યકર છે એમ જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં સાતમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—આ રીતે સ્થાવર અને ચર એવા ભૂતો સર્જાયા; પરંતુ તેની પ્રજાઓ સર્જાઈ છતાં, તે ધીમાન હોવા છતાં તેઓ વધ્યા નહીં।
Verse 2
तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्
તમોમાત્રથી આવૃત બ્રહ્મા ત્યારે દુઃખિત થઈ શોક કરવા લાગ્યા। ત્યારબાદ તેમણે અર્થ અને પ્રયોજનનો નિશ્ચય કરાવનારી બુદ્ધિને પ્રગટ કરી।
Verse 3
अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः
પછી તેમણે આત્મામાં તમોમાત્રથી બનેલી નિયામક શક્તિને જોઈ, જે રજસ્ અને સત્ત્વને ઢાંકી રાખીને પણ પોતાના સ્વધર્મ મુજબ પ્રવર્તે છે।
Verse 4
तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत
પછી સત્ત્વથી સંયુક્ત રજસે તે તમસને દૂર હટાવ્યું। અને તે તમસ પ્રતિહત થતાં, નિશ્ચયે એક મિથુન (યુગલ) ઉત્પન્ન થયું।
Verse 5
अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्
હે વિપ્રો! જ્યારે અધર્મનું આચરણ અને અશુભ લક્ષણવાળી હિંસા ઉદ્ભવી, ત્યારે બ્રહ્માએ પોતાનીમાંથી તે તમોમય દેહ ત્યજી તેજસ્વી દિવ્ય રૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 6
द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः
પછી પ્રભુએ પોતાનો દેહ ફરી બે ભાગમાં કર્યો—એક અર્ધથી પુરુષ બન્યા અને બીજા અર્ધથી નારી; અને તે અધિપતિ પુરુષે વિરાજને ઉત્પન્ન કર્યો।
Verse 7
नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता
તેમણે શતરূপા નામની શુભ યોગિની નારીને પણ સર્જી; તે પોતાની મહિમાથી સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેમાં વ્યાપીને સર્વત્ર સ્થિર રહી।
Verse 8
योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः
યોગૈશ્વર્ય અને મહાબળથી યુક્ત, તેમજ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંયુક્ત—તે પુરુષમાંથી જન્મેલો પુત્ર થયો: અવ્યક્તજન્મા વિરાટ।
Verse 9
स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
સ્વાયંભુવ મનુ—દેવસ્વરૂપ—માનવોમાં મુનિ અને આચરણમાં સાચા પુરુષ બન્યા. અને શતરূপા નામની દેવીએ અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું।
Verse 10
भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत
શતરূপાએ બ્રહ્માના પુત્ર મનુને પતિરૂપે સ્વીકાર્યો; અને તેના દ્વારા શતરূপાએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો।
Verse 11
प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः
પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદને બે અતિ ઉત્તમ પુત્રીઓ હતી; તેમાંની પ્રસૂતિ નામની પોતાની પુત્રીને મનુએ ફરી દક્ષને વિવાહમાં આપી।
Verse 12
प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्
પછી માનસપુત્ર પ્રજાપતિ રુચિએ આકૂતિને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી. આકૂતિથી માનસ રુચિને શુભ યુગલ—યજ્ઞ અને દક્ષિણા—જન્મ્યાં; જેમના દ્વારા જગત પોષાયું અને ફૂલ્યું-ફાલ્યું।
Verse 13
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे
યજ્ઞની પત્ની દક્ષિણાથી બાર પુત્રો જન્મ્યા; સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ ‘યામ’ નામના દેવો તરીકે ઓળખાયા।
Verse 14
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत
અને પ્રસૂતિથી દક્ષે ચોવીસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી. હવે તે કન્યાઓનાં નામો યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો।
Verse 15
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, તૃપ્તિ, પુષ્ટિ, મેધા અને સત્ક્રિયા; તેમજ બુદ્ધિ, લજ્જા, સૌંદર્ય, શાંતિ, સિદ્ધિ અને કીર્તિ—આ તેર શુભ ગુણો છે.
Verse 16
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
પત્ની માટે ધર્મે દક્ષની શુભ પુત્રીઓ (દાક્ષાયણીઓ) સ્વીકારી; અને તેમની પાસેથી કનિષ્ઠ પરંપરામાં અગિયાર શિષ્ટ, સુલોચના પુત્રીઓ જન્મી.
Verse 17
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ખ્યાતિ, તેમજ સતી; સંભૂતિ; સ્મૃતિ; પ્રીતિ; અને ક્ષમા; તેમ જ સંતતિ અને અનસૂયા; તથા ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા.
Verse 18
भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्
ભૃગુ, ભવ, મરીચિ; તેમજ મુનિ અંગિરા; પુલસ્ત્ય અને પુલહ; તથા ક્રતુ—આ બધા પરમ ધર્મવિદ હતા.
Verse 19
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः
અત્રિ, વસિષ્ઠ, વહ્નિ (અગ્નિ) અને પિતૃગણ—યથાક્રમે—ખ્યાતિ વગેરે કન્યાઓને ગ્રહણ કરી વિવાહ કર્યા; તેઓ મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
Verse 20
श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते
શ્રદ્ધાથી કામ જન્મે છે; લક્ષ્મીનો પુત્ર તરીકે દર્પ સ્મરાય છે. ધૃતિથી નિયમ પુત્રરૂપે પ્રગટે છે, અને તુષ્ટિથી સંતોષ કહેવાય છે.
Verse 21
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च
પુષ્ટિથી લાભ નામનો પુત્ર જન્મ્યો; તેમજ મેધાથી શ્રુત (શ્રવણજન્ય જ્ઞાન) ઉત્પન્ન થયો. ક્રિયાથી દંડ અને સમય—આ બે પુત્રો થયા.
Verse 22
बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः
બુદ્ધિથી બોધ નામનો પુત્ર જન્મ્યો; તેમ જ અપ્રમાદ પણ પ્રગટ્યો. લજ્જાથી વિનય પુત્ર થયો, અને વપુ (સુદેહ)થી વ્યવસાય/દૃઢ પ્રયત્ન ઉત્પન્ન થયો.
Verse 23
क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः
શાંતિથી ક્ષેમ પુત્ર જન્મ્યો; તેમજ સુખ અને સિદ્ધિ પણ જન્મ્યા. એ જ રીતે કીર્તિથી યશ પુત્ર થયો—આ બધા ધર્મના પુત્રો કહેવાય છે.
Verse 24
कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः
કામથી હર્ષ નામનો પુત્ર થયો, અને તેમાંથી દેવાનંદ ઉત્પન્ન થયો. આ રીતે ધર્મનો આ સર્ગ કીર્તિત છે, જે સુખરૂપ શુભ ફળે પર્યવસાય પામે છે.
Verse 25
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च
અધર્મમાંથી જ હિંસા જન્મી; તેના પુત્રો નિકૃતિ અને અનૃત (અસત્ય) થયા. પછી નિકૃતિ અને અનૃતમાંથી ભય તથા નરક જન્મ્યા.
Verse 26
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
માયા અને વેદના—એ બંને યુગલ બન્યા. પછી ભયમાંથી માયાએ ભૂતોને હરી લેતા મૃત્યુને જન્મ આપ્યો.
Verse 27
वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे
રૌરવમાંથી વેદના ઉત્પન્ન થઈ અને તેનો પુત્ર દુઃખ પણ જન્મ્યો. મૃત્યુમાંથી વ્યાધિ, જરા, શોક, તૃષ્ણા અને ક્રોધ જન્મ્યા.
Verse 28
दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
આ બધા દુઃખમાં અંત પામનારા અને અધર્મના લક્ષણવાળા ગણાય છે. એમને ન પત્ની છે ન પુત્ર; એ બધા ઊર્ધ્વરેતસ છે.
Verse 29
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा
આ રીતે ધર્મને નિયમિત કરનાર તામસ સર્ગ ઉત્પન્ન થયો. હે મુનિપુંગવ, મેં સંક્ષેપમાં આ વિસૃષ્ટિ કહી છે.
Frequently Asked Questions
It links the impasse to the dominance of tamas and resolves it through the arising of buddhi and the action of rajas conjoined with sattva, which repels tamas and produces mithuna (paired polarity), enabling propagation.
It functions as a moral-cosmological counterline: Adharma generates violence, deceit, falsehood, fear, hell, and death—mapping how suffering arises and thereby reinforcing dharma as the stabilizing principle of cosmic and social order.
Svāyambhuva Manu and Śatarūpā anchor the human-cosmic genealogy; their line connects to Priyavrata and Uttānapāda, and extends through marital alliances involving Dakṣa, Ruci, Ākūti, Yajña, and Dakṣiṇā.