Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—જ્યારે પ્રભુએ સૃષ્ટિનું ચિંતન કર્યું, પૂર્વ કલ્પોના આરંભની જેમ, ત્યારે પ્રથમ અવિવેકપૂર્વકનો, તમોમય સર્ગ પ્રાદુર્ભૂત થયો.

Verse 2

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

તમ, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર નામનું અંધકારમય ભ્રમ, અને ‘અંધસ’ કહેવાતી સ્થિતિ—આ પાંચ પર્વવાળી અવિદ્યા મહાત્મા જીવમાં પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 3

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः

તે અભિમાનબંધ તત્ત્વ ધ્યાને લીન થતાં સર્ગ પાંચ રીતે સ્થિત થયો; પરંતુ તે તમસથી ઢંકાયેલો રહ્યો—બીજરૂપે સંકુચિત, અને ભુવનોએ આવરણ ધારણ કર્યું હતું.

Verse 4

वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः

તેમની વૃદ્ધિ અંદર તરફ ઘાસ જેવી, તેઓ પ્રકાશરહિત, સ્થબ્ધ અને જાણે ચેતનાશૂન્ય હતા. તેઓ ‘મુખ્યા નગાઃ’ (પ્રાથમિક સ્થાવર) કહેવાયા; અને એ જ ‘મુખ્યસર્ગ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 5

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत

તે સર્ગને અસાધક (અનુપયોગી) જોઈ પ્રભુએ બીજો સર્ગ વિચાર્યો. તેમના અભિધાનથી ‘તિર્યક્સ્રોતસ્’ નામની સૃષ્ટિ પ્રાદુર્ભૂત થઈ—જેનાં જીવનપ્રવાહ આડાં/તિરછાં ચાલે છે.

Verse 6

यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः

જેમની ગતિ તિર્યક રીતે વહે છે, તેથી તેઓ ‘તિર્યક્-સ્રોતસ’ તરીકે સ્મૃત છે. હે દ્વિજોઃ પશુ વગેરે તે પ્રસિદ્ધ જીવો છે, જે ઉત્પથ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 7

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

તે સર્ગને પણ અસાધક જાણીને તેમણે બીજો સર્ગ સર્જ્યો. તે ‘ઊર્ધ્વ-સ્રોત’ કહેવાય; એ દેવસર્ગ છે, જે સાત્ત્વિક-પ્રધાન છે.

Verse 8

ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः

તેઓ સુખથી ભરપૂર છે; બહાર અને અંદરથી અવરોધિત નથી. સ્વભાવથી અંતર-બાહ્ય પ્રકાશમાન હોવાથી તેઓ ‘દેવ’ કહેવાય છે.

Verse 9

ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः

પછી તેઓ સત્યનું ધ્યાન કરતાં આગળ વધ્યા; ત્યારે અવ્યક્તમાંથી ‘અર્વાક્-સ્રોતસ’ નામનો સાધક પ્રાદુર્ભવ્યો.

Verse 10

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता

તેઓ પ્રકાશથી ભરપૂર છે, છતાં તમસનો સ્પર્શ છે; રજસ વધુ હોવાથી દુઃખ તીવ્ર—તથાપિ થોડા સત્ત્વયુક્ત હોવાથી તેઓ ‘મનુષ્ય’ કહેવાય છે.

Verse 11

तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्

તે પૂર્વ સૃષ્ટિને જોઈ અજન્મા ભગવાને ફરી એક અન્ય પ્રકારની સૃષ્ટિનો સંકલ્પ કર્યો. તે સૃષ્ટિનું ધ્યાન કરતાં જ ‘ભૂતાદિ’ સર્ગ—આદિ તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ—પ્રગટ થયો.

Verse 12

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः

તેઓ બધા અપરીગ્રાહી હતા અને ફરી પરસ્પર વહેંચણીમાં રત રહેતા; છતાં ભક્ષણપ્રવૃત્ત અને શીલવિહિન—આ ‘ભૂતાદિ’ તરીકે વર્ણવાયા છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આમ આ પાંચ સર્ગો કહ્યા ગયા છે.

Verse 13

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

પ્રથમ સર્ગ ‘મહત્’નો છે—જે બ્રહ્મતત્ત્વને સંબંધિત માનવામાં આવે છે. બીજો સર્ગ તન્માત્રાઓનો; એ જ પરંપરામાં ‘ભૂતસર્ગ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 14

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः

ત્રીજો સર્ગ ‘વૈકારિક’ કહેવાય છે; તે જ ‘ઐન્દ્રિયક’—ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ—રૂપે સ્મૃત છે. આ પ્રાકૃત સૃષ્ટિ છે; વિચારપૂર્વક બુદ્ધિથી નહીં, પ્રકૃતિમાંથી સ્વયં સંભવેલી છે.

Verse 15

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

ચોથો સર્ગ ‘મુખ્યાસર્ગ’ કહેવાય છે; તેમાં મુખ્યરૂપે સ્થાવર—વનસ્પતિ વગેરે અચલ જીવ—સ્મૃત છે. જે ‘તિર્યક્સ્રોતસ્’ તરીકે પ્રોક્ત છે, તે જ પાંચમો સર્ગ—તિર્યગ્યોનિ, એટલે પશુયોનિની સૃષ્ટિ.

Verse 16

तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

આ રીતે ઊર્ધ્વસ્રોતસ ધરાવતાં જીવોમાં છઠ્ઠો સર્ગ દેવસર્ગ તરીકે સ્મરાય છે. ત્યાર પછી અધઃસ્રોતસ ધરાવતાંમાં સાતમો સર્ગ માનવસર્ગ છે.

Verse 17

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे

આઠમો ‘ભૌતિક’ સર્ગ કહેવાયો છે—સ્થૂલ ભૂતોથી આરંભ થતાં જીવોનું પ્રાકટ્ય. નવમો ‘કૌમાર’ સર્ગ છે. આ સર્ગો પ્રાકૃત અને વૈકૃત—બન્ને રૂપે કહ્યા છે.

Verse 18

प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પૂર્વના ત્રણ સર્ગ પ્રાકૃત છે અને તે બુદ્ધિ પૂર્વે વિના પ્રવર્તે છે; પરંતુ ‘મુખ્ય’ આદિથી આરંભ થતા સર્ગ બુદ્ધિને અગ્રદૂત બનાવી પ્રવર્તે છે.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः

આદિમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ પ્રથમ પોતાના મનમાંથી, પોતાના સમાન, માનસપુત્ર ઋષિઓને ઉત્પન્ન કર્યા—સનક, સનાતન, સનન્દન, ઋભુ અને સનત્કુમાર।

Verse 20

पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्

આ પાંચ બ્રાહ્મણ યોગીઓ પરમ વૈરાગ્યમાં સ્થિત હતા; જેમનું મન ઈશ્વરમાં આસક્ત હતું, તેમણે સૃષ્ટિ-પ્રવૃત્તિમાં પોતાની બુદ્ધિ લગાવી નહિ.

Verse 21

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः

આ રીતે જ્યારે તે લોકસૃષ્ટિ સ્વયં નિરપેક્ષ રીતે પ્રવર્તતી હતી, ત્યારે પ્રજાપતિ તત્ક્ષણે પરમેષ્ઠી એવા મહામાયાવી પરમેશ્વરની માયાથી મોહિત થયો।

Verse 22

तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः

ત્યારે જગન્માયાના અધિષ્ઠાતા મહામુનિ નારાયણ—મહાયોગી, યોગીઓના ચિત્તને રંજિત કરનાર—એ પોતાના પુત્રને જાગૃત કરી ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 23

बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत

તેણે બોધ કરાવતા વિશ્વાત્માએ પરમ તપ કર્યું; છતાં તપમાં લીન તે ભગવાનને કશું પ્રાપ્ત ન થયું—કોઈ પ્રત્યક્ષ ફળ પ્રગટ ન થયું।

Verse 24

ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः

પછી લાંબા સમય પછી દુઃખમાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો; અને ક્રોધાવિષ્ટ તેના નેત્રોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પડી ગયા।

Verse 25

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः

તેના ભ્રુકુટીથી વાંકાં થયેલા લલાટમાંથી પરમેશ્વર પ્રગટ થયા—મહાદેવ, શરણ્ય, નીલલોહિત (નીલ-લોહિત વર્ણવાળા રુદ્ર)।

Verse 26

स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्

એ જ એક ભગવાન ઈશ્વર, સનાતન દિવ્ય તેજનો રાશિ છે; જેને વિદ્વાનો પોતાના આત્મામાં સ્થિત પરમેશ્વર રૂપે પ્રત્યક્ષ જુએ છે।

Verse 27

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः

પવિત્ર ઓંકારનું સ્મરણ કરીને અને હાથ જોડીને પ્રણામ કરી, ત્યારબાદ ભગવાન બ્રહ્માએ નાનાવિધ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ શરૂ કરી।

Verse 28

निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्

તે વચન સાંભળી ધર્મવાહન ભગવાન શંકર—શિવે પોતાની આત્મશક્તિથી મનમાં જ પોતાના સમાન રુદ્રોને સર્જ્યા: જટાધારી, નિર્ભય, ત્રિનેત્ર અને નીલ-લોહિત વર્ણવાળા।

Verse 29

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः

ત્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું—“જન્મ-મૃત્યુયુક્ત પ્રજાઓ સર્જો.” પરંતુ ઈશ્વરે ઉત્તર આપ્યો—“હે જગન્નાથ, હું મૃત્યુ અને જરાથી યુક્ત સંતાન સર્જીશ નહીં; તમે જ અશુભ (મર્ત્ય) પ્રજાઓ સર્જો.”

Verse 30

निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत

પછી રુદ્રને રોકીને કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા) એ પોતાના-પોતાના સ્થાન સાથે અભિમાન ધરાવતા સર્વ અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓને સર્જી; હવે તે જે કહે છે તે સાંભળો।

Verse 31

अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च

જળ, અગ્નિ, અંતરિક્ષ, દ્યૌ (આકાશ), વાયુ અને પૃથ્વી; નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, વૃક્ષો તથા લતાઓ અને ઔષધિઓ—આ બધું પ્રગટ સૃષ્ટિક્રમમાં સમાવિષ્ટ છે।

Verse 32

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः

લવ, કાષ્ઠ, કલા અને મુહૂર્ત; દિવસ અને રાત્રિ; અર્ધમાસ અને માસ; તેમજ અયન, વર્ષ, યુગ વગેરે—આ સમયના ક્રમિક વિભાગો છે।

Verse 33

स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च

પોતપોતાના સ્થાનનો અભિમાન ધરાવતા અધિષ્ઠાતાઓને સર્જીને, પછી તેમણે ફરી સિદ્ધ પ્રજાપતિઓને ઉત્પન્ન કર્યા—મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ, વસિષ્ઠ તથા ધર્મ અને સંકલ્પને પણ।

Verse 34

प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च

પ્રાણમાંથી બ્રહ્માએ દક્ષને સર્જ્યો, નેત્રમાંથી મરીચિને; દેવએ શિરમાંથી અંગિરસને અને હૃદયમાંથી ભૃગુને પણ ઉત્પન્ન કર્યો।

Verse 35

श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः

સર્વલોક-પિતામહે બે કાનમાંથી અત્રિ નામના ઋષિને, દૃઢ નિશ્ચયમાંથી ધર્મને, અને સંકલ્પમાંથી સંકલ્પને જ પ્રગટ કર્યો।

Verse 36

पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्

ઉદાનમાંથી પુલસ્ત્ય ઉત્પન્ન થયા; વ્યાનમાંથી મુનિ પુલહ. અપાનમાંથી અવ્યગ્ર ક્રતુ અને સમાનમાંથી વસિષ્ઠ પ્રગટ થયા।

Verse 37

इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः

આ રીતે બ્રહ્માએ સાધક એવા ગૃહમેધીઓને સર્જ્યા. ધર્મે માનવરૂપ ધારણ કરીને, તેમના દ્વારા પ્રવર્તન પામી કાર્યરત થયો।

Verse 38

ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

પછી દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ પ્રગટ કરવા ઇચ્છીને, સર્જનના આધારરૂપે આ આદ્ય જળોમાં પોતાના આત્માને યોક્ત કર્યો।

Verse 39

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः

પ્રજાપતિનું મન યુક્ત હોવા છતાં, તેમાં તમોગુણનું પ્રાબલ્ય વધ્યું. ત્યારે તેના જઘનના પૂર્વભાગમાંથી અસુરો પુત્રરૂપે જન્મ્યા।

Verse 40

उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः

અસુરોને સર્જીને પુરુષોત્તમે તે દેહ ત્યજી દીધો. તે દેહ ત્યજાતાં જ ક્ષણે રાત્રિ ઉત્પન્ન થઈ; તે તમસથી ભરપૂર હોવાથી પ્રજાઓ તેમાં નિદ્રા લે છે।

Verse 41

सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे

ત્યારે ભગવાને સત્ત્વમાત્રથી બનેલી બીજી એક દિવ્ય તનુ ધારણ કરી. તેમના મુખમાંથી દિવ્ય તેજે દીપ્ત થઈ દેવગણ પ્રગટ થયા.

Verse 42

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते

તેણે એ તનુ પણ ત્યજી દીધી; તેથી ‘દિવસ’ સત્ત્વપ્રાય અને પ્રકાશમય બન્યો. તેથી ધર્મયુક્ત દેવતાઓ તે (દિવસ/અવસ્થા)ની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરે છે.

Verse 43

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे

પછી તેણે સત્ત્વમાત્રમય બીજી એક તનુ ધારણ કરી. અને જ્યારે તેણે પોતાને પિતાની જેમ માન્યો, ત્યારે પિતૃગણ પ્રગટ થયા.

Verse 44

उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत

પિતૃઓને સર્જીને વિશ્વસૃક્ ભગવાને એ તનુ પણ ઉત્સર્જી. તે ત્યક્ત રૂપમાંથી તરત જ પવિત્ર ‘સંધ્યા’ પ્રગટ થઈ.

Verse 45

तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी

અતએવ દેવતાઓ માટે જે ‘દિવસ’ છે, તે દેવવિદ્વેષીઓ માટે ‘રાત્રિ’ બને છે. અને એ બંનેની વચ્ચે પિતૃઓની સર્વોત્તમ પૂજ્ય મૂર્તિ ‘સંધ્યા’ છે.

Verse 46

तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्

અતએવ દેવો-અસુરો સર્વે, મનુઓ અને માનવો પણ—સંયમયુક્ત થઈ—તે સમયે રાત્રિ અને દિવસની વચ્ચે સ્થિત ‘મધ્યમા તનુ’ની ઉપાસના કરે છે।

Verse 47

रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः

ત્યારે બ્રહ્માએ રજોગુણમાત્રથી બનેલી બીજી તનુ ધારણ કરી. તે રૂપમાંથી રજસથી આવૃત અને પ્રેરિત માનવો—તેના પુત્રો—ઉત્પન્ન થયા।

Verse 48

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते

પછી પ્રજાપતિએ તે તનુને પણ તરત જ ત્યજી દીધી; અને તે જ્યોત્સ્ના (પ્રભા) બની ગઈ. હે વિપ્રો, એ જ ‘પ્રાક્-સંધ્યા’ એટલે પ્રાતઃસંધ્યા કહેવાય છે।

Verse 49

ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

પછી તે ભગવાન બ્રહ્મા, હે દ્વિજપુંગવો, તમારાં સમીપ આવી, સૃષ્ટિકાર્ય આગળ વધે તે માટે, તમસ-રજસપ્રધાન એક મૂર્તિ સાથે ફરી જોડાયા।

Verse 50

अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः

અંધકારમાં, ભૂખથી વ્યાકુળ રાક્ષસો તેમાંથી ઉત્પન્ન થયા. તે નિશાચર, તમોગુણપ્રધાન, બળવાન પુત્રો બન્યા।

Verse 51

सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः

ત્યારે સર્પો, યક્ષો, ભૂતો અને ગંધર્વો પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ પ્રભુએ રજ-તમથી આવિષ્ટ અન્ય જીવોને પ્રેરિત કરી ફરી સર્જ્યા.

Verse 52

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे

કાળપ્રવાહમાંથી પક્ષીઓને સર્જી તેણે પોતાના વક્ષસ્થળમાંથી ભેંસડા (મેષ) ઉત્પન્ન કર્યા. મુખમાંથી બકરાં અને અન્ય જીવો સર્જ્યા, અને ઉદરથી ગાયો પણ ઘડી.

Verse 53

पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

તેના પગોથી ઘોડા, હાથી, ગધેડા, ગવય અને મૃગ ઉત્પન્ન થયા; તેમજ ઊંટ, ખચ્ચર અને ન્યંકુ નામનો હરણ તથા અન્ય જાતિઓ પણ. અને તેના રોમોથી ફળ-મૂળ આપતી ઔષધિ-વનસ્પતિઓ જન્મી.

Verse 54

गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

પ્રથમ મુખમાંથી તેણે ગાયત્રી છંદ, ઋક્ મંત્ર, ત્રિવૃત્ સામ, રથંતર સ્તોત્ર અને યજ્ઞોમાં અગ્ર અগ্নિષ્ટોમનું નિર્માણ કર્યું.

Verse 55

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्

દક્ષિણ મુખમાંથી તેણે યજુઃ મંત્રો, ત્રૈષ્ટુભ છંદ, પંદરગણો સ્તોમ, બૃહત્ સામ અને ઉક્થ પાઠ પ્રગટ કર્યા.

Verse 56

सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्

પરમેશ્વરના પશ્ચિમ મુખમાંથી સામ-સ્તુતિઓ, જગતી છંદ, સત્તર સ્તોત્રવાળો છંદસ્તોમ કર્મ, તેમજ વૈરૂપ અને અતિરાત્ર સોમયજ્ઞ પ્રગટ થયા।

Verse 57

एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

પરમેશ્વરના ઉત્તર મુખમાંથી એકવીસમો અથર્વવેદ, તેની સાથે આપ્તોર્યામ કર્મ, તેમજ અનુષ્ટુપ છંદ અને વૈરાજ પણ પ્રગટ થયા।

Verse 58

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः

પ્રજાસર્જનમાં પ્રવૃત્ત પ્રજાપતિ બ્રહ્માના અંગોમાંથી ઉચ્ચ અને નીચ—એવા નાનાવિધ ભૂતો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 59

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च

દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને માનવ—આ ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ રચીને, પછી તેમણે સ્થાવર અને જંગમ—બંને પ્રકારના જીવો પણ ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 60

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

તેમણે યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ અને શુભ અપ્સરાઓ; નર, કિન્નર અને રાક્ષસ; પક્ષીઓ, પશુઓ, મૃગો અને સર્પો સર્જ્યા. આ રીતે જગત દ્વિવિધ—અવ્યય અને વ્યય, સ્થાવર અને જંગમ—રૂપે પ્રગટ થયું।

Verse 61

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

પૂર્વ સૃષ્ટિમાં જેમ જેમ કર્મો તે જીવોએ સ્વીકાર્યા હતા, તેમ જ તેઓ ફરી ફરી સર્જાતા વખતે એ જ કર્મોને પુનઃ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 62

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

હિંસા કે અહિંસા, કોમળતા કે ક્રૂરતા, ધર્મ કે અધર્મ, સત્ય કે અસત્ય—અંતરમાં જે ભાવ સંસ્કારિત થયો હોય, જીવ તે તરફ જ વળે છે; તેથી એ જ તેને રુચે છે।

Verse 63

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्

મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયવિષયોમાં અને દેહધારી મૂર્તિઓમાં જે નાનાત્વ છે, તેમજ પ્રાણીઓના કાર્યોના વિભાજનનો વિનિયોગ—તે બધું ધાતા (વિધાતા) સ્વયં જ રચે છે।

Verse 64

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

આદિમાં મહેશ્વરે માત્ર વેદશબ્દોથી જ ભૂતોના નામ-રૂપ અને કર્મ-વિધિઓનો આ પ્રપંચ—સમસ્ત વિસ્તાર—રચ્યો।

Verse 65

आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः

ઋષિપ્રમાણિત અને વેદોમાં દર્શિત એવા નામો, સંતાન જન્મ્યા પછી યોગ્ય સમયે અજ (અજન્મા) પ્રભુ તેમને એ જ નામો અર્પે છે।

Verse 66

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

જેમ ઋતુઓનાં લક્ષણો પરિભ્રમણમાં અનેક રૂપે દેખાય છે, છતાં તે જ ઋતુચિહ્નો રહે છે; તેમ જ યુગાદિ કાળવિભાગોમાં ભાવસ્થિતીઓ વારંવાર પુનરાવર્તિત થાય છે।