Adhyaya 6

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् / शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં પંચમ અધ્યાય. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—એક જ ભયંકર એકાર્ણવ હતો, અવಿಭક્ત અને તમોમય; પવન આદિ સર્વ શાંત, કશુંય જણાતું નહોતું।

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे / तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्

જ્યારે તે એકાર્ણવમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ નાશ પામ્યા અને માત્ર તે જ રહ્યો, ત્યારે સહસ્ર નેત્રો અને સહસ્ર પગવાળા બ્રહ્મા પ્રગટ થયા।

Verse 3

सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

સહસ્રશીર્ષ પુરુષ, રુક્મવર્ણ અને ઇન્દ્રિયાતીત—એ જ બ્રહ્મા, જે નારાયણ નામે પ્રસિદ્ધ—ત્યારે જળમાં યોગનિદ્રામાં શયન કરતો હતો।

Verse 4

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति / ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

અહીં નારાયણને પ્રતિ આ શ્લોક પણ ઉદ્ધૃત થાય છે—“બ્રહ્મસ્વરૂપ દેવ, જગતનો પ્રભવ અને અપ્યય તે જ છે।”

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः / अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः

શ્રુતિ કહે છે કે જળ (આપઃ) પૂર્વે ‘નારા’ નામે ઓળખાતા; કારણ કે એ જ તેનું અયન—આશ્રય અને નિવાસ—છે, તેથી તે ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 6

तुल्यं युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

હજાર યુગો સમાન રાત્રિકાળ ઉપાસી, તે મહારાત્રિના અંતે સૃષ્ટિનું કારણ બની તે ફરી બ્રહ્મત્વ ધારણ કરે છે।

Verse 7

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् / अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

પછી તે જળમાં પૃથ્વી અંતર્લીન થઈ છે એમ જાણી, પ્રજાપતિએ વિચારપૂર્વકના અનુમાનથી તેનો ઉદ્ધાર કરવા નિશ્ચય કર્યો।

Verse 8

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः / अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

જળક્રીડામાં તેણે મનોહર વરાહરૂપ ધારણ કર્યું; છતાં અન્યના મનથી પણ અપ્રાપ્ય—વાણીરૂપ બ્રહ્મ, ‘બ્રહ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ।

Verse 9

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम् / दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः

પૃથ્વીના ઉદ્ધાર માટે તે રસાતલમાં પ્રવેશ્યો; અને પોતાની દંષ્ટ્રાથી તેને ઉપર ઉઠાવી લાવ્યો—તે આત્માધાર, જગતનો ધારક અને ઉદ્ધારક।

Verse 10

दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम् / अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम्

દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર સ્થિત પૃથ્વી જોઈ—જેનુ પરાક્રમ પ્રસિદ્ધ—જનલોકસ્થ સિદ્ધો અને બ્રહ્મર્ષિઓએ હરિની સ્તુતિ કરી।

Verse 11

ऋषय ऊचुः नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने / पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च

ઋષિઓએ કહ્યું— દેવોના દેવ, બ્રહ્મ, પરમેશ્વર તમને નમસ્કાર; આદિપુરુષ, પુરાતન, શાશ્વત અને જય-સ્વરૂપ તમને પ્રણામ।

Verse 12

नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने

સ્વયંભૂ, સ્રષ્ટા અને સર્વાર્થવેદી તમને નમઃ; હિરણ્યગર્ભ, વેધસ્ અને પરમાત્માને નમસ્કાર।

Verse 13

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे

વાસુદેવ, વિષ્ણુ—વિશ્વયોનિ—તમને નમસ્કાર; નારાયણ દેવ, દેવોના હિતકારી, તમને પ્રણામ।

Verse 14

नमो ऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे / सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः

ચતુર્વક્ત્ર, શારઙ્ગધનુષ, ચક્ર અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર તમને નમઃ; સર્વભૂતોના અંતરાત્મા, કૂટસ્થ અવિકારી તમને વારંવાર પ્રણામ।

Verse 15

नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये / नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे

વેદરહસ્ય-સ્વરૂપ તમને નમઃ, વેદયોનિ તમને નમસ્કાર; બુદ્ધ (પ્રબુદ્ધ) અને શુદ્ધ તમને નમઃ, જ્ઞાન-સ્વરૂપ તમને પ્રણામ।

Verse 16

नमो ऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः / अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च

આનંદસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; સર્વ જગતોના સાક્ષી તમને નમઃ. અનંત, અપ્રમેય—કાર્ય અને કારણ—તમને પણ નમઃ.

Verse 17

नमस्ते पञ्चबूताय पञ्चभूतात्मने नमः / नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः

પંચમહાભૂતસ્વરૂપ તમને નમઃ; પંચભૂતોના અંતરાત્મા તમને નમઃ. મૂળપ્રકૃતિને નમસ્કાર; માયારૂપ તમને નમઃ.

Verse 18

नमो ऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे / नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते

વરાહસ્વરૂપ તમને નમઃ; મત્સ્યરૂપિણને નમસ્કાર. યોગથી પ્રાપ્ત થનારા તમને નમઃ; હે સંકર્ષણ, તમને નમઃ.

Verse 19

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे / नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने

ત્રિમૂર્તિસ્વરૂપ તમને નમઃ; ત્રિધામના સ્વામી, દિવ્ય તેજસ્વી તમને નમસ્કાર. સિદ્ધ, પૂજ્ય, ત્રિગુણ-વિભાવી તમને નમઃ.

Verse 20

तमो ऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये / नमो ऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः

આદિત્યવર્ણ તમારા સમક્ષ તમસ નાશ પામે; પદ્મયોનિ સ્વરૂપને નમસ્કાર. અમૂર્ત અને મૂર્ત—બંને રૂપવાળા માધવને વારંવાર નમઃ.

Verse 21

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति / पालयैतज्जगत् सर्वं त्राता त्वं शरणं गति

હે પ્રભુ! આ સમગ્ર જગત તારા દ્વારા જ સર્જાયું છે અને અંતે તારા માં જ લય પામશે. આ જગતનું સર્વત્ર પાલન કર; તું જ ત્રાતા, શરણ અને પરમ ગતિ છે.

Verse 22

इत्थं स भगवान् विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः / प्रसादमकरोत् तेषां वराहवपुरीश्वरः

આ રીતે સનક આદિ ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત ભગવાન વિષ્ણુ—વરાહવપુરીના ઈશ્વર—તેમના પર પ્રસન્ન થઈ કૃપા વરસાવી.

Verse 23

ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः / मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रिजापतिः

ત્યારબાદ પૃથ્વીપતિ પ્રજાપતિએ પૃથ્વીને યોગ્ય વ્યવસ્થામાં ગોઠવી, તેના રૂપને મનમાં ધારણ કરીને, તેને સ્થિર સ્થિતિમાં સ્થાપિત કરી દીધી.

Verse 24

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता / विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्

તે ઉગ્ર જલપ્રવાહ ઉપર મહાન પૃથ્વી વિશાળ નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; અને તેમના દેહના વિસ્તૃત આધારથી પૃથ્વી પ્રલયજળમાં ડૂબી નહીં.

Verse 25

पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् / प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गे ऽदधन्मनः

પૃથ્વીને સમતલ કરીને સુવ્યવસ્થિત કર્યા પછી તેણે પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા. ત્યારબાદ પ્રાક્સર્ગની અગ્નિથી દગ્ધ થયેલ સર્વને જોઈ, નવી સૃષ્ટિ માટે મન સ્થિર કર્યું.