Adhyaya 50

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः / द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં એકોનપંચાશમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—આ વર્તમાન મન્વંતરમાં પૂર્વે મહાન્ વિભુએ પરંપરા ગોઠવી; અને પ્રથમ દ્વાપરમાં વ્યાસરૂપે સ્વાયંભુવ મનુ માનવામાં આવે છે.

Verse 2

बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः / द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

પ્રભુ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી તેમણે એક વેદને અનેક ભાગોમાં વિભાજિત કર્યો. અને બીજા દ્વાપરમાં પ્રજાપતિ વેદવ્યાસે પણ આ વિભાજન કર્યું.

Verse 3

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः / सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः

ત્રીજામાં ઉશના વ્યાસ, ચોથામાં બૃહસ્પતિ સ્મૃત. પાંચમાં સવિતા વ્યાસ, અને છઠ્ઠામાં મૃત્યુ પ્રકીર્તિત (વ્યાસરૂપે) છે.

Verse 4

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः / सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

સાતમાં તેમ જ ઇન્દ્ર, આઠમાં વસિષ્ઠ માનવામાં આવે છે. નવમાં સારસ્વત, અને દસમાં ત્રિધામા સ્મૃત છે.

Verse 5

एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः / त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे

અગિયારમા ચક્રમાં ત્રિવૃષ; તેના પછી શતતેજસ્. તેરમા ધર્મ અને ચૌદમા તરક્ષુ થયા.

Verse 6

त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः / कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः

પંદરમા ચક્રમાં ત્ર્યારુણિ; સોળમા ધનંજય. સત્તરમા કૃતંજય અને અઢારમા ઋતંજય થયા.

Verse 7

ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः / राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः

તેથી વ્યાસ, અને વ્યાસથી ભરદ્વાજ ઉત્પન્ન થયા. ભરદ્વાજ પછી ગૌતમ. ગૌતમથી એકવીસમો રાજશ્રવા, અને તેના પછી શુષ્માયણ થયો.

Verse 8

तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः / पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः

ત્રેવીસમા તૃણબિંદુ; તેના પછી વાલ્મીકી સ્મરાય છે. પચ્ચીસમા શક્તિ અને છવીસમા પરાશર થયા.

Verse 9

सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः / अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः / पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्

સત્તાવીસમા દ્વાપરમાં મહામુનિ જાતૂકર્ણ વ્યાસ થયા. અને હવે આ અઠ્ઠાવીસમા દ્વાપરમાં, હે દ્વિજગણ, પરાશરપુત્ર વ્યાસ કૃષ્ણદ્વૈપાયન થયા છે.

Verse 10

स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः / पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः

એ જ સર્વ વેદો અને પુરાણોના પ્રકાશક તથા વ્યાખ્યાતા છે—પરાશરપુત્ર મહાયોગી કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ, જે સ્વયં હરિ છે।

Verse 11

आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् / तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः

ઈશાન દેવની આરાધના કરીને અને સામ્બ—ત્રિલોચન શિવનું દર્શન કરીને, તેમની કૃપાથી તે મહાપ્રભુ વેદોના વ્યાસ (વિન્યાસક) બન્યા।

Verse 12

अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् / जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च / पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः

પછી તે મહામુનિએ વેદપારંગત પાંચ શિષ્યો સ્વીકાર્યા—જૈમિની, સુમંતુ, વૈશમ્પાયન; ચોથો પૈલ; અને પાંચમો તરીકે મને।

Verse 13

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः / यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च

તે મહામુનિએ પૈલને ઋગ્વેદનો શ્રાવક‑પ્રસારક બનાવ્યો અને યજુર્વેદના પ્રવક્તા તરીકે વૈશમ્પાયનને જ નિયુક્ત કર્યો।

Verse 14

जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत / तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् / इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्

તેમણે જૈમિનીને સામવેદનો શ્રાવક‑પ્રસારક નિમ્યો; તેમજ અથર્વવેદ માટે ઋષિશ્રેષ્ઠ સુમંતુને. અને ઇતિહાસ‑પુરાણોના પ્રવચન માટે મને જ નિયુક્ત કર્યો।

Verse 15

एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् / चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्

પ્રાચીન કાળે યજુર્વેદ એક જ સંહિતા હતો; પછી તેને ચાર વિભાગોમાં ગોઠવવામાં આવ્યો. એ ગોઠવણીથી ચાતુર્હોત્ર—ચાર ઋત્વિજોની વ્યવસ્થા—ઉદ્ભવી અને તેના દ્વારા યજ્ઞવિધિ યથાવિધી સંપન્ન થઈ।

Verse 16

आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः / औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

હે દ્વિજોત્તમો! અધ્વર્યુનું કાર્ય યજુર્વેદના મંત્રોથી, હોતૃનું કાર્ય ઋગ્વેદથી; ઉદ્ગાતાનું કાર્ય સામવેદના સામગાનોથી, અને બ્રહ્મા-પુરોહિતનું બ્રહ્મત્વ અથર્વવેદથી સિદ્ધ થાય છે।

Verse 17

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः / यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

ત્યારબાદ પ્રભુએ ઋચાઓને ઉદ્ધૃત કરીને ઋગ્વેદ રચ્યો; યજુષ્ મંત્રોથી યજુર્વેદ બનાવ્યો અને સામગાનોથી સામવેદને ઘડ્યો।

Verse 18

एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा / शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्

પ્રાચીન કાળે તેમણે ઋગ્વેદને એકવીસ ભેદોમાં વિભાજિત કર્યો; અને પછી યજુર્વેદને પણ સો શાખાઓમાં ગોઠવ્યો।

Verse 19

सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः / अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु

તેમણે સામવેદને હજાર શાખાઓમાં વિભાજિત કર્યો; અને અથર્વવેદને નવ શાખાઓમાં વિભાજિત કર્યો।

Verse 20

भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः / सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्

અઢાર ભેદોથી પ્રભુ વ્યાસે પુરાણ રચ્યું. આ ઉપદેશ પૂર્વે અતિપ્રાચીન કાળે ચાર પાદવાળો એક જ વેદ હતો, જે આદિકાળથી પરંપરામાં વહેતો આવ્યો.

Verse 21

ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः / वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः

ઓંકાર બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને સર્વ દોષોને શુદ્ધ કરે છે. કારણ કે વેદોથી જાણવાપાત્ર સનાતન ભગવાન વાસુદેવ જ છે.

Verse 22

स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् / एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्

વેદમાં તેમને પરમ તરીકે ગાય છે; જે તેમને જાણે તે જ વેદવિત્. આ જ સર્વથી પરે બ્રહ્મ—પરમ જ્યોતિ અને અનુત્તમ આનંદ.

Verse 23

वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् / वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः

વેદવાક્યો દ્વારા પ્રગટ થયેલું તત્ત્વ એ છે કે વાસુદેવ પરમ પદ છે. જે મુનિ વેદપરાયણ છે, તે આ વેદજ્ઞેય સત્યને જાણી વેદને પણ યથાર્થ જાણે છે.

Verse 24

अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः / स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः / स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते

જે વેદમાં નિષ્ઠાવાન અને ઈશ્વરભક્ત છે, તે વેદપાઠથી પરે પરમ તત્ત્વને જાણે છે. તે ભગવાન મહેશ્વર વેદથી જ્ઞેય છે, જેમની મૂર્તિ જ વેદ છે. તેઓ જ વેદ અને વેદ્ય; માત્ર તેમની શરણથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 25

इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् / अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः

આ રીતે મહામુનિ પારાશર્ય જાણે છે કે જાણવાપાત્ર અવિનાશી અક્ષર ‘ઓંકાર’—એ જ અક્ષય વેદ છે; અને જે સત્ય વૈદિક જ્ઞાનની બહાર છે તેને ‘અવેદ’ તરીકે પણ તે ઓળખે છે।