Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં અષ્ટચત્વારિંશ અધ્યાય આરંભ થાય છે. ઋષિઓએ કહ્યું—જે મન્વંતરો વીતી ગયા અને જે આવનાર છે, તેમજ દ્વાપર યુગમાં વ્યાસના પ્રાકટ્યો અમને કહો.

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

કલિયુગમાં દેવોના દેવ, ધીમાન ઈશાન, વેદની વિવિધ શાખાઓની રચના-સ્થાપના કરે છે; અને ધર્મરક્ષાર્થે પોતાના અવતારોને પણ પ્રગટ કરે છે.

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

કલિયુગોમાં દેવદેવના શિષ્યો કેટલા હશે? હે સૂત, આ સર્વ તમે અમને અહીં સંક્ષેપમાં કહેવા યોગ્ય છો.

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

સૂતે કહ્યું—પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ, ત્યારબાદ સ્વારોચિષ મનુ. પછી ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને તેમજ ચાક્ષુષ મનુ થયા.

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

આ છ મનુઓ વીતી ગયા છે; હાલમાં સૂર્યપુત્ર વૈવસ્વત મનુ શાસન કરે છે. તેના અધિન આ સાતમું મન્વંતર વર્તમાનમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

કલ્પના આરંભે થયેલું સ્વાયંભુવ મન્વંતર મેં અગાઉ કહી દીધું છે. હવે આગળ સાંભળો—સ્વારોચિષ મનુનું મન્વંતર હું વર્ણવું છું.

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં દેવો પારાવત અને તુષિત હતા; અને દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર ‘વિપશ્ચિત’ નામે, અસુરસંહારક, થયો.

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ઊર્જસ્તંભ, પ્રાણ, દાંત, વૃષભ, તિમિર અને આર્વરીવાન—આઓ તથા એક અન્ય મળીને સાત સપ્તર્ષિ થયા.

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

ચૈત્ર, કિમ્પુરુષ વગેરે સ્વારોચિષ મનુના પુત્રો હતા. આ રીતે બીજું મન્વંતર કહાયું; હવે આગળનું વર્ણન પણ સાંભળો.

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

હે વિપ્રો, તૃતીય મન્વંતરમાં પણ મનુનું નામ ‘ઉત્તમ’ જ હતું. તે સમયમાં સુશાંતિ દેવોના ઇન્દ્ર બન્યા, શત્રુઓને દમન કરનાર।

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

તેમજ સુધામાન, સત્ય, શિવ, પ્રતર્દન અને વશવર્તિન—આ પાંચ ગણો સ્મૃત છે; દરેક ગણ બાર-બાર સભ્યોનો ગણાય છે।

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

રજોર્ધ્વ, ઊર્ધ્વબાહુ, સબલ, અનય, સુતપા અને શુક્ર—આ સાત મહર્ષિ, એટલે સપ્તર્ષિ બન્યા.

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

તામસ મન્વંતરમાં દેવગણો—સુર, વાહરય, તેમજ સત્ય અને સુધિય—આ બધાં મળીને સત્તાવીસ ગણો તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

તેમજ શિબિરિન્દ્ર શતયજ્ઞ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. તે શંકરનો ભક્ત બની, મહાદેવની આરાધનામાં સદા રત રહ્યો.

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

જ્યોતિર્ધર્મા, પૃથુ, કાવ્ય, ચૈત્રોગ્નિ, વનક તથા પીવર—આ સાત ઋષિઓ તે અંતરકાળમાં પણ ત્યાં હાજર હતા।

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

હે વિપ્રેન્દ્રો, પાંચમા મન્વંતરમાં મનુનું નામ રૈવત હતું; અને તે કાળમાં વસુ ઇન્દ્ર બન્યો—અસુરમર્દન કરનાર।

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

ત્યાં (વૈકુંઠમાં) અમિતાભા, ભૂતરયા અને વૈકુંઠ નામના દેવગણો છે—જેઓની મેધા નિર્મળ છે; અને દરેક ગણ ચૌદ-ચૌદની સંખ્યામાં ગણાય છે।

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

હિરણ્યરોમા, વેદશ્રી, ઊર્ધ્વબાહુ, વેદબાહુ, સુધામા અને મહામુનિ પર્જન્ય—હે વિપ્રો, રૈવત મન્વંતરમાં આ સાતર્ષિઓ ત્યાં નિવાસ કરતા હતા।

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ તથા રૈવત—આ ચાર મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશાન્વયી તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

હે દ્વિજ ઋષિઓ, છઠ્ઠા મન્વંતરમાં ચાક્ષુષ મનુ હતા અને તે જ કાળે મનોજવ ઇન્દ્ર હતા. હવે તે સમયના દેવગણોને પણ જાણો.

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

આદ્ય, પ્રસૂત, ભાવ્ય, પૃથુગ અને દિવૌકસ; તેમજ મહાનુભાવ અને લેખ્ય—આ જ અષ્ટકાઓમાં ગણાતા મુખ્ય ગણો છે.

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

સુમેધા, વિરજા, હવિષ્માન, ઉત્તમ, મધુ, અતિનામા અને સહિષ્ણુ—આ સાત શુભ ઋષિઓ હતા.

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

હે વિપ્રો, વિવસ્વાનના પુત્ર મહાતેજસ્વી શ્રાદ્ધદેવ જ તે બુદ્ધિમાન મનુ છે, જે હાલમાં સાતમા મન્વંતરમાં અધિષ્ઠિત છે.

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

તે કાળે દેવોમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને મરુદ્ગણ હતા; અને પુરંદર નામે ઇન્દ્ર પણ હતો, જે વિરોધી પક્ષના વીરનો સંહારક બન્યો.

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

વસિષ્ઠ, કશ્યપ, અત્રિ, જમદગ્નિ, ગૌતમ, વિશ્વામિત્ર અને ભરદ્વાજ—આ સાત મહર્ષિઓ જ ‘સપ્તર્ષિ’ થયા।

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

વિષ્ણુની અનુપમ શક્તિ સત્ત્વથી પરિપૂર્ણ થઈ પાલન-સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે; એ શક્તિના અંશમાંથી સર્વ રાજશક્તિઓ તથા ત્રિદિવવાસી દેવગણ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

પૂર્વ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, હે દ્વિજોઃ, આકૂતિમાં માનસપુત્રરૂપે પ્રજાપતિ રુચિનો ‘યજ્ઞ’ નામે પ્રભુ અંશાવતાર બની પ્રગટ થયો।

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

પછી સ્વારોચિષ મન્વંતર આવતાં, એ જ દેવ તુષિતામાં તુષિત દેવતાઓ સાથે ફરી પ્રગટ થયો।

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

ઔત્તમ મન્વંતરમાં પણ વિષ્ણુ, ‘સત્ય’ નામના શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે, સત્યાયામાં પ્રગટ થઈ પોતે ‘સત્ય’ બન્યો—સત્યરૂપ જનાર્દન।

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

તામસ મન્વંતર ફરી પ્રાપ્ત થતાં, હર્યા નામના કાળમાં હરિ કહેવાતા દેવોમાં સ્વયં હરિ જ ધરી (ધારક-પાલક) રૂપે ફરી પ્રગટ થયા।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

રૈવત મન્વંતરમાં પણ, સંભૂતિના ચક્રમાં ‘માનસ’ દેવ પ્રગટ થયો; અને મહાદ્યુતિ સંભૂત, માનસો સાથે તથા દેવતાઓ સાથે પ્રાદુર્ભૂત થયો।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પણ પુરુષોત્તમ વૈકુંઠ પ્રગટ થયા; તેઓ વિકુંઠાથી જન્મ્યા અને વૈકુંઠ નામના દેવતાઓ સાથે પ્રાદુર્ભૂત થયા।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

આ મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં, વૈવસ્વત કાળમાં વિષ્ણુ કશ્યપથી અદિતિમાં વામન રૂપે જન્મ્યા।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

તે મહાત્માએ ત્રણ પગલાંમાં આ લોકોને જીતી, સર્વ કંટક—વૈરી અને વિઘ્ન—નાશ કરી, ત્રિલોક્ય પુરંદર (ઇન્દ્ર) ને અર્પણ કર્યું।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

આ રીતે તેના સાત મન્વંતરોમાં નિશ્ચયે સાત ધારણકારી તનુઓ (પ્રકટ શક્તિઓ) હતી; અને હે વિપ્રો, પ્રજાઓ રક્ષિત અને સંરક્ષિત રહે તે માટે સાત સાધનો પણ હતાં।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

કારણ કે મહાત્મા વામને આ સમગ્ર જગતમાં પ્રવેશ કરીને તેને વ્યાપી દીધું, તેથી ‘વિશ્’ ધાતુ (પ્રવેશ/વ્યાપવું) પરથી તેઓ ‘વિષ્ણુ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

એ જ કેશવ આદિમાં સર્વનું સર્જન કરે છે, પાલન કરે છે અને સંહાર પણ કરે છે. શ્રુતિ કહે છે કે સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા તે જ ભગવાન નારાયણ છે।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

નારાયણ પોતાના એક અંશથી સમગ્ર જગતને વ્યાપી સ્થિત છે. સર્વવ્યાપી પ્રભુ ચતુર્વિધ રીતે સ્થાપિત છે—સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ભગવાનની એક મૂર્તિ જ્ઞાનસ્વરૂપ, શિવમય (મંગલમય) અને નિર્મળ છે. તે ‘વાસુદેવ’ નામે ઓળખાય છે; તે ગુણાતીત અને સંપૂર્ણ નિષ્કલ (અખંડ) છે।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

બીજી શક્તિ ‘કાળ’ તરીકે ઓળખાય છે; તે તામસી છે અને ‘શેષ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. યુગાંતમાં પરમ વૈષ્ણવી તનુ સર્વ જગતનો સંહાર કરે છે.

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

પ્રકૃતિની બીજી એક શક્તિ સત્ત્વપ્રધાન છે, જે ‘પ્રદ્યુમ્ન’ તરીકે ઓળખાય છે. એ ધ્રુવ પ્રકૃતિ દ્વારા વિષ્ણુ સર્વ જગતને સ્થાપે અને ધારણ કરે છે.

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

વાસુદેવની ચોથી મૂર્તિ ‘બ્રાહ્મી’ તરીકે ઓળખાય છે. તે રાજસી શક્તિ ‘અનિરુદ્ધ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને ‘પ્રદ્યુમ્ન’ સૃષ્ટિને પ્રવર્તાવનાર કારક છે.

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

જે પ્રભુ સર્વનો આત્મા અને પિતા બની, પ્રદ્યુમ્ન સાથે ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—એ જ બ્રહ્મા છે અને એ જ પ્રજાસર્ગ, એટલે જીવોની સૃષ્ટિ કરે છે.

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

હે મુનીશ્વરો, નારાયણની જે તનુ ‘પ્રદ્યુમ્ન’ નામે કહેવાય છે—તે જ શક્તિથી તે દેવ, અસુર અને માનવ સહિત સમગ્ર વિશ્વને મોહિત કરે છે.

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

એ જ સર્વ જગતની પ્રસૂતિરૂપ પ્રકૃતિ તરીકે કીર્તિત છે; અને અનંતાત્મા વાસુદેવ જ એકમાત્ર હરિ—શુદ્ધ, નિર્ગુણ પરમ।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

પ્રધાન, પુરુષ અને કાળ—તત્ત્વોની આ અનુત્તમ ત્રયી સદૈવ વાસુદેવ-સ્વરૂપ છે; આ જાણીને જીવ મુક્ત થાય છે।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

આ એક (વેદ) ચતુષ્પાદ હોવા છતાં, અચ્યુત પ્રભુએ ફરી તેને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો—એ જ વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન, અવિનાશી હરિ।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ સాక్షાત્ વિષ્ણુ—સ્વયં નારાયણ છે. પૂર્વે તેઓ અપાંતરતમાઃ હતા; પોતાની ઇચ્છાથી હરિ આ રૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

આદિ-અંત રહિત પરબ્રહ્મને ન દેવો જાણે, ન ઋષિઓ. તેને માત્ર આ એક જ જાણે છે—ભગવાન વ્યાસ, જે સ્વયં નારાયણ પ્રભુ છે.

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તમને વિષ્ણુનું માહાત્મ્ય કહેલું છે. આ સત્ય છે, ફરી સત્ય; એમ જાણીને મનુષ્ય મોહમાં પડતો નથી.