Adhyaya 51
Incarnations of Mahādeva in Kali-yuga (Vaivasvata Manvantara) and the Nakulīśa Horizon
દ્વાપરયુગના વ્યાસાવતારોનો પ્રસંગ પૂર્ણ કરીને સૂત વૈવસ્વત મન્વંતરના કલિયુગમાં મહાદેવના અવતારોનું વર્ણન કરે છે. કલિના આરંભે શંભુ હિમાલયશિખર (ચગલ) પર શ્વેતરૂપે પ્રગટ થાય છે; ત્યાં તેજસ્વી, વેદસિદ્ધ બ્રાહ્મણ ઋષિઓ શિષ્ય બની આદર્શ સ્થાપે છે. પછી શ્વેતસંબંધિત મુખ્ય પુરુષો, ઉપાધિઓ, તીર્થો અને નામોની ક્રમબદ્ધ ગણના આવે છે અને વૈવસ્વત મન્વંતરમાં કુલ અઠ્ઠાવીસ શૈવ અવતારો હોવાનું સ્પષ્ટ કહેવામાં આવે છે. કલિના અંતે ભગવાન એક તીર્થસ્થાને સాక్షાત્ નકુલીઈશ્વરરૂપે પ્રગટ થઈ પાશુપત માર્ગનું દિશાસૂચક ક્ષિતિજ અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા સ્થાપે છે. વિસ્તૃત શિષ્ય/ઋષિ યાદીઓ તપ, યોગ, બ્રહ્મવિદ્યા અને બ્રાહ્મણો માટે વૈદિક ધર્મવ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપનાને ભાર આપે છે. અંતે ભાવિ સાવર્ણ મનુઓનો સંકેત, સ્નાન પછી મંદિરે કે નદીકાંઠે શ્રવણ-પાઠની ફલશ્રુતિ, અને નારાયણ-વિષ્ણુના કૂર્મરૂપને નમસ્કાર સાથે અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—દ્વાપરમાં વેદવ્યાસના અવતારો વર્ણવાયા; હવે, હે સુવ્રતજન, કલિયુગમાં મહાદેવના અવતારો સાંભળો।
Verse 2
आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे
કલિયુગના આરંભમાં દેવોના દેવ, મહાદ્યુતિમાન પ્રભુ ‘શ્વેત’ નામે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે પ્રગટ થયા।
Verse 3
हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः
હિમાલયના રમ્ય શિખરે—છગલ નામના શ્રેષ્ઠ પર્વતે—તેમના શિષ્યો શિખા ધારણ કરીને અપરિમિત તેજથી દીપ્તિમાન બન્યા।
Verse 4
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः
શ્વેત, શ્વેતશિખ, શ્વેતાસ્ય અને શ્વેતલોહિત—આ ચાર મહાત્મા બ્રાહ્મણ ઋષિઓ વેદપારંગત હતા।
Verse 5
सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे
સાતમા ક્રમે સુભાન, દમન, સુહોત્ર અને કંકણ; લોકાક્ષિરથ, યોગીઓના અધિપતિ, તથા જૈગીષવ્ય—આ ગણાય છે.
Verse 6
अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः
આઠમા ક્રમે દધિવાહ થશે, નવમા ક્રમે પ્રભુ વૃષભ. દસમા ક્રમે ભૃગુ કહ્યા છે; તેથી તે ચક્રમાં ઉગ્ર પરમ સ્મૃત છે.
Verse 7
द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्
બારમા ક્રમે અત્રિ ઘોષિત છે, તેરમા ક્રમે બલી. ચૌદમા ક્રમે ગૌતમ કહ્યા છે; અને ત્યાર પછી વેદશીર્ષા આવે છે.
Verse 8
गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्
તે કારણે તે સ્થાન ‘ગોકર્ણ’ નામે ઓળખાયું; પછી ‘ગુહાવાસ’ અને ‘શિખંડી’ નામો થયા. ક્રમશઃ ‘જટામાલ્ય’, ‘અટ્ટહાસ’, ‘દારુક’ અને ‘લાંગલી’ નામો પણ પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 9
श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः
પછી ક્રમશઃ શ્વેત, પર, શૂલી, ડિંડિ અને મુંડી; તેમજ સહિષ્ણુ અને સોમશર્મા—અને અંતે પ્રભુ નકુલીષ કહેવાય છે.
Verse 10
वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः
વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ત્રિશૂલધારી શંભુ પ્રભુના અઠ્ઠાવીસ અવતારો કહ્યા છે. કલિયુગના અંતે એક પવિત્ર તીર્થમાં દેવેશ્વર દેહાવતાર લઈને નકુલીઈશ્વર રૂપે પ્રગટ થશે.
Verse 11
तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः
ત્યાં દેવાદિદેવના તપમાં સમૃદ્ધ ચાર તપોધન શિષ્યો બન્યા. અને અન્ય દરેક માટે પણ અલગ અલગ રીતે ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ મુનિપુંગવો શિષ્યરૂપે થયા.
Verse 12
प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्
જેનાં મન પ્રસન્ન છે, ઇન્દ્રિયો દમિત છે, અને જેમણે ઈશ્વરી ભક્તિનો આશ્રય લીધો છે—એવા યોગના પરમ જાણકાર યોગીઓનું હું હવે ક્રમે ક્રમે વર્ણન કરીશ.
Verse 13
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः
‘શ્વેત, શ્વેતશિખ, શ્વેતાસ્ય, શ્વેતલોહિત, દુન્દુભિ, શતરূপ, ઋચીક, કેતુમાન, વિકેશ, વિશોક, વિશાપ અને શાપનાશન’—આ તેમના નામો છે.
Verse 14
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः
તે સુમુખ પણ છે અને દુર્મુખ પણ; દુર્દમ અને દુરતિક્રમ પણ છે. તે સન છે અને સનાતન પણ; તે પવિત્ર ‘મુ’ અક્ષર છે અને સનન્દન પણ છે.
Verse 15
दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च
દાલભ્ય મહાયોગી, ધર્માત્મા અને મહાતેજસ્વી; તેમજ સુધામા, વિરજ અને શંખપાત્રજ પણ (હતા)।
Verse 16
सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः
તેમજ સારસ્વત, મેઘ, ઘનવાહ, સુવાહન; અને કપિલ તથા આસુરી; તેમજ વોઢુ અને મુનિ પંચશિખ પણ (હતા)।
Verse 17
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
પરાશર, ગર્ગ, ભાર્ગવ અને આંગિરસ પણ; તેમજ બલબંધુ, નિરામિત્ર અને કેતુશૃંગ—આ તપોધન ઋષિઓ (હતા)।
Verse 18
लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च
તે લંબોદર, લંબ, લાંબાક્ષ અને લંબકેશ છે; તે સર્વજ્ઞ, સમબુદ્ધિ, સાધ્ય (પ્રાપ્ય લક્ષ્ય) અને સત્યસ્વરૂપ છે।
Verse 19
शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः
શુધામા, કાશ્યપ, વસિષ્ઠ અને વિરજા; તેમજ અત્રિ અને ઉગ્ર; અને શ્રવણ તથા શ્રવિષ્ઠક—આ અહીં ઉલ્લેખિત ઋષિઓ છે।
Verse 20
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः
તથા કુણિ, કુણિબાહુ, કુશરીર અને કુનેત્રક; તેમજ કશ્યપ, ઉશના (શુક્ર), ચ્યવન અને પછી બૃહસ્પતિ—આ પણ (ઋષિઓ) ગણાય છે.
Verse 21
उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः
ઉતથ્ય અને વામદેવ; મહાકાય અને મહાનિલ; વાચશ્રવા અને સુપીક; શ્યાવાશ્વ અને સપથીશ્વર—આ પૂજ્ય મહર્ષિઓ પણ ગણાય છે.
Verse 22
हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः
હરિણ્યનાભ, કૌશલ્ય, લોકાક્ષિ અને કૂથુમિ; સુમંતુ, વિદ્વાન વર્ચરી, કબંધ અને કુશિકંધર—આ ઋષિઓ અહીં ગણાવાયા છે.
Verse 23
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः
પ્લક્ષ અને દાર્ભાયણિ; કેતુમાન અને ગૌતમ; ભલ્લાપી, મધુપિંગ અને શ્વેતકેતુ—જે તપશક્તિનો ખજાનો હતો.
Verse 24
उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
ઉશિજ, બૃહદુક્થ, દેવલ અને કપિ; તેમજ શાલિહોત્ર અને અગ્નિવેશ્ય; ઉપરાંત યુવનાશ્વ અને શરદ્વસુ—આ પણ આ વંશગણનામાં ઉલ્લેખિત છે.
Verse 25
छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः
છગલ, કુંડકર્ણ, કુંભ અને પ્રવાહક; તેમજ ઉલૂક અને વિદ્યુત; અને શાદ્વલ તથા આશ્વલાયન—આ નામો અહીં ગણાવ્યાં છે.
Verse 26
अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च
અક્ષપાદ, કુમાર, ઉલૂક અને વત્સ; તેમજ કુશિક અને ગર્ગ; અને મિત્રક તથા ઋષ્ય—આ ઋષિઓ પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે.
Verse 27
शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः
આ મહાત્મા શિષ્યો યોગીઓના સર્વ આચારોમાં શ્રેષ્ઠ છે—આચરણમાં નિર્મળ, બ્રહ્મમાં દૃઢસ્થિત, અને જ્ઞાનયોગમાં સંપૂર્ણ પરાયણ.
Verse 28
कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै
તેઓ બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે અવતાર ધારણ કરે છે; અને યોગેશ્વરોના આદેશથી વેદોની પુનઃસ્થાપના માટે પ્રગટ થાય છે.
Verse 29
ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः
જે બ્રાહ્મણો સદા તેમનું સ્મરણ કરે છે, નમન કરે છે, અને તર્પણ તથા અર્ચનથી તેમની ઉપાસના કરે છે—તે બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च
આ વૈવસ્વત મન્વંતર વિસ્તારે કહેલું છે. ભવિષ્યમાં સાવર્ણ મનુ થશે અને તેમ જ દક્ષ-સાવર્ણ પણ પ્રગટ થશે.
Verse 31
दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्
દસમો મનુ બ્રહ્મ-સાવર્ણ છે અને અગિયારમો ધર્મ-સાવર્ણ. બારમો રુદ્ર-સાવર્ણ, તેરમો રોચમાન, અને ચૌદમો ભૌત્ય—આ રીતે ક્રમે ભવિષ્યના મનુઓ કહ્યા છે.
Verse 32
अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः
આ અંશ તમને કહ્યો છે—પ્રાચીન ઉપદેશ, જે નારાયણે પ્રકટ કર્યો; અને જે ભૂત, ભવિષ્ય તથા વર્તમાનના આખ્યાનો વડે સમૃદ્ધ છે.
Verse 33
यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते
જે આ પાઠ કરે, અથવા સાંભળે, અથવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સાંભળાવે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મા સાથે આનંદ કરે છે.
Verse 34
पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्
સ્નાન કરીને દેવાલયમાં અને નદીના કાંઠે પણ તેનો પાઠ કરવો જોઈએ; અને ભાવપૂર્વક નારાયણ—પુરુષોત્તમ—ને નમસ્કાર કરવો જોઈએ.
Verse 35
नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे
દેવોના આદિદેવ, દેવતાઓના પરમાત્મા—આદિપુરુષ, પુરાતન—કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુને નમસ્કાર।
Frequently Asked Questions
It explicitly transitions from the Dvāpara-age Vyāsa avatāra cycle to the Kali-age manifestations of Mahādeva, preserving the purāṇic pattern of dharma-maintenance through divinely empowered teachers across yugas.
The lists function as a paramparā-map: they authorize Pāśupata Yoga transmission, portray tapas and yogic discipline as vehicles of Vedic re-establishment, and frame devotion/remembering of these figures as a means toward brahmavidyā.
Nakulīśvara is presented as the culminating bodily manifestation of the Lord at the end of Kali-yuga in a sacred tīrtha, signaling the apex of the chapter’s Śaiva avatāra sequence and the Pāśupata teacher horizon.
While foregrounding Śaṃbhu’s incarnations and Pāśupata lineages, the chapter closes with devotion to Nārāyaṇa and salutations to Viṣṇu as Kūrma, reflecting the text’s consistent integration of Śaiva teaching within a broader Vaiṣṇava-purāṇic frame.