Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં સત્તેચાળીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—શાકદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણો પુષ્કરદ્વીપ સ્થિત છે; તે ક્ષીરસાગરને આશ્રય કરીને પુષ્કર પ્રદેશથી પરિભ્રમિત છે.

Verse 2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः / योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

હે વિપ્રેન્દ્રો, અહીં માનસોત્તર નામનો એક જ પર્વત છે. તેની ઊંચાઈ એક હજાર પચાસ યોજન છે, એટલો જ વિસ્તાર છે; સર્વ તરફથી તે સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર છે.

Verse 3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः / एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

એ જ દ્વીપનો પશ્ચિમાર્ધ ‘માનસોત્તર’ તરીકે ઓળખાય છે. તે એક જ મહાન ઊંચો ભૂભાગ છે, પરંતુ તેની રચનાથી તેને બે ભાગમાં વિભક્ત કહેવાયો છે.

Verse 4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ / महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

તે દ્વીપમાં બે શુભ અને પુણ્ય જનપદો સ્મૃતિમાં વર્ણિત છે—એક ‘માનસ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને બીજો પર્વતનો પરિમંડલ-પ્રદેશ. ત્યાંનું વર્ષ ‘મહાવીત’ તથા ‘ધાતકીખંડ’ નામે પણ ઓળખાય છે.

Verse 5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

મીઠા જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો પુષ્કર (દ્વીપ) છે. તે દ્વીપમાં એક મહાવૃક્ષ ન્યગ્રોધ (વટવૃક્ષ) છે, જેને અમર દેવતાઓ પણ પૂજે છે.

Verse 6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

એ જ સ્થાને બ્રહ્મા નિવાસ કરે છે—તે વિશ્વાત્મા અને જગતને ભાવિત-પોષિત કરનાર છે. ત્યાં જ, હે મુનિશાર્દૂલો, શિવ અને નારાયણનું ધામ છે.

Verse 7

वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः / संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः / गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

અહીં મહાદેવ નિવાસ કરે છે—અવ્યય પ્રભુ, જે અર્ધ હર અને અર્ધ હરિ છે. બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા કુમાર આદિ યોગનિષ્ઠ મુનિઓ તેમને સમ્યક પૂજે છે; ગંધર્વ, કિન્નર અને યક્ષ પણ કૃષ્ણ-પિંગળ વર્ણવાળા તે ઈશ્વરની આરાધના કરે છે.

Verse 8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः / निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

ત્યાંની સર્વ પ્રજા સ્વસ્થ અને સુસ્થિત છે, બ્રહ્મા સમાન તેજસ્વી. તેઓ નિરામય, વિશોક અને રાગ-દ્વેષથી રહિત છે.

Verse 9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः / न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

ત્યાં ન સત્ય છે ન અસત્ય; ન ઉત્તમ‑અધમ‑મધ્યમનો ભેદ. ત્યાં વર્ણ‑આશ્રમધર્મો નથી; નદીઓ નથી, પર્વતો પણ નથી.

Verse 10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् / स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

પુષ્કરના પશ્ચિમે મહાન મીઠાજળનો સમુદ્ર છે; તે પ્રદેશને સર્વ દિશાઓથી ઘેરી રાખે છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.

Verse 11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

તેના પરે વિશાળ લોકવ્યવસ્થા દેખાય છે. ત્યાં સુવર્ણમય ભૂમિ છે, જે દ્વિગુણ વિસ્તૃત છે અને સર્વત્ર શિલા જેવી દૃઢ છે.

Verse 12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

તેના પરે એક પર્વત છે, જે આત્મમંડળની મર્યાદારૂપ સીમા છે. તે પ્રકાશમય પણ છે અને અપ્રકાશમય પણ; તેથી તેને ‘લોકાલોક’ કહે છે.

Verse 13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः / तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

મહાગિરિ લોકાલોકની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે; અને તેનો વિસ્તાર પણ એટલો જ છે.

Verse 14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् / तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

જ્યારે તે પર્વત ઢંકાઈ ગયો, ત્યારે સર્વ દિશામાં ઘોર તમસ્ સ્થિત થયું; અને તે અંધકાર મહાકટાહ સમાન, ચારે તરફથી તેને સંપૂર્ણ રીતે ઘેરી રહ્યો હતો।

Verse 15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः / ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

આ રીતે આ સાત મહાલોકો અને સાત પાતાળો વર્ણવાયા. બ્રહ્માંડનો આ વિસ્તાર અને રચના મેં સંક્ષેપમાં કહ્યો છે।

Verse 16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः / सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

આવા બ્રહ્માંડ-અંડો કરોડો—હજારો પર હજારો—જાણવા યોગ્ય છે; કારણ કે અવિનાશી સ્વરૂપ ધરાવતું કારણ ‘પ્રધાન’ સર્વવ્યાપી છે।

Verse 17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश / तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

આ તમામ બ્રહ્માંડ-અંડોમાં ચૌદ ભુવન છે; અને દરેકમાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, રુદ્ર, નારાયણ વગેરે દિવ્ય શક્તિઓ વિરાજે છે।

Verse 18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् / समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

અને પછી, હે વિપ્રો, દરેક બ્રહ્માંડની આસપાસ સાત-સાત આવરણોના સત્તર મંડળો સર્વ તરફ સ્થિત છે—જેનાં તરફ મનીષીઓ ધ્યાન-યાત્રામાં આગળ વધે છે।

Verse 19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् / अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

અનંત, એક, અવ્યક્ત, આદિ-અંત રહિત મહાન—આ અક્ષર પ્રકૃતિ સમગ્ર જગતને અતિક્રમીને પણ તેમાં સર્વત્ર વ્યાપ્ત રહે છે।

Verse 20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते / तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

અનંતનું અનંતત્વ એથી છે કે તેનું કોઈ સંખ્યા-પરિમાણ નથી; તેથી તેને ‘અવ્યક્ત’ જાણો—એ જ બ્રહ્મ, એ જ પરમ પદ છે।

Verse 21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते / तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

અનંતનું આ સ્તોત્ર/ઉપદેશ સર્વત્ર, સર્વ સ્થાનોમાં પાઠ થાય છે; તેનું અવિનાશી માહાત્મ્ય મેં અગાઉ પણ કહ્યું છે।

Verse 22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले / अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

તે સર્વવ્યાપી બની સર્વત્ર, સર્વ સ્થાનોમાં વર્તે છે—પૃથ્વી પર, રસાતળમાં, આકાશમાં, વાયુ અને અગ્નિમાં, સર્વ સમુદ્રોમાં તથા સ્વર્ગમાં પણ; તેમાં સંશય નથી।

Verse 23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः / अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

તેમજ તમસ અને સત્ત્વમાં પણ એ જ મહાદ્યુતિ પ્રગટે છે; અનેક રીતે અંગોને વિભાજિત કરીને પુરુષોત્તમ લીલા રૂપે જગતને પ્રકટ કરે છે।

Verse 24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् / अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

પરમેશ્વર મહેશ્વરે અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું બ્રહ્માંડરૂપ અંડ પ્રગટ કર્યું. તે અંડમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા અને તેમના દ્વારા આ સમગ્ર જગત સર્જાયું.