Adhyaya 47
Sapta-dvīpa Cosmography and the Vision of Śvetadvīpa–Vaikuṇṭha
પુરાણિક બ્રહ્માંડ-નકશાને આગળ વધારતાં સૂત જંબૂદ્વીપની બહાર ક્રમશઃ દ્વીપ-ખંડોનું વર્ણન કરે છે—દરેકનું વિસ્તરણ દ્વિગુણું અને દરેકને અલગ સમુદ્ર ઘેરી રહે છે. પ્લક્ષદ્વીપમાં કુલપર્વતો, નદીઓ, ધર્મમય સુખસહજ જીવન અને સોમપૂજાથી સોમસાયુજ્ય તથા દીર્ઘાયુનું ફળ જણાવાયું છે. પછી શાલ્મલી, કુશ, ક્રૌંચ અને શાક દ્વીપ—દરેકમાં સાત પર્વતો, સાત મુખ્ય નદીઓ, નામિત જનસમૂહ/વર્ણ અને ભક્તિનું અધિષ્ઠાતા રૂપે ક્રમે વાયુ, બ્રહ્મા, રુદ્ર (મહાદેવ) અને સૂર્ય; તેમની કૃપાથી સારૂપ્ય, સાલોક્ય વગેરે ક્રમબદ્ધ સિદ્ધિઓ મળે છે. અંતે ક્ષીરોદ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ શ્વેતદ્વીપ, જ્યાં રોગ, ભય, લોભ અને કપટ નથી; યોગ, મંત્ર, તપ અને જ્ઞાનથી નારાયણની ઉપાસના થાય છે. વૈકુંઠ/નારાયણપુરનું દિવ્ય નગરચિત્ર આવે છે—શેષશય્યા પર હરિ અને તેમના ચરણોમાં શ્રી. ઉપસંહારમાં સિદ્ધાંત: નારાયણથી જગત ઉત્પન્ન થાય છે, તેમાં જ સ્થિત રહે છે અને પ્રલયે તેમાં જ લીન થાય છે—તે જ પરમ ગતિ છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः
સૂત બોલ્યા—જંબૂદ્વીપને સર્વ દિશાઓમાં તેના વિસ્તારના દ્વિગુણ પરિમાણથી ઘેરીને, ક્ષારોદ (લવણજળ) સમુદ્રને આવરી પ્લક્ષદ્વીપ સ્થિત છે।
Verse 2
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः
હે વિપ્રેન્દ્રો, પ્લક્ષદ્વીપમાં સાત કુલપર્વતો હતા—સીધા અને ઊંચા વિસ્તરેલા, સુશિખરોવાળા સુગઠિત, અને સિદ્ધસંઘો દ્વારા સેવિત।
Verse 3
गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते / नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा / वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः
તેમામાં ગોમેદ પ્રથમ કહેવાયો છે અને ચંદ્ર દ્વિતીય જાહેર થયો છે. નારદ અને દુન્દુભિ, તેમજ સોમ અને ઋષભ પણ (ગણાય છે). વૈભ્રાજ સાતમો કહેવાયો છે—બ્રહ્માને અત્યંત પ્રિય।
Verse 4
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः / उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्
ત્યાં દેવર્ષિ, ગંધર્વ અને સિદ્ધગણ ભગવાન અજ (અજન્મા)ની ઉપાસના કરે છે. તે વિશ્વાત્મા છે—સર્વનો સાક્ષી અને જગતનો સર્જક।
Verse 5
तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च / न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन
તેમામાં પુણ્ય અને પવિત્ર જનપદો છે; ત્યાં ન દુઃખક્લેશ છે, ન રોગ. અને તે પ્રદેશોમાં કોઈ રીતે પણ પાપકર્મ કરનાર મનુષ્યો નથી।
Verse 6
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः / तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहपुपासते
તે વર્ષોની સાત જ નદીઓ છે અને તે નદીઓ સમુદ્રમાં જઈ મળે છે. તે પવિત્ર જળોમાં બ્રહ્મર્ષિઓ નિત્ય પિતામહ બ્રહ્માની ઉપાસના કરે છે।
Verse 7
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता / अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः
તેમના નામો આ રીતે કીર્તિત છે—અનુતપ્તા, શિખી, વિપાપા, ત્રિદિવા, કૃતા, અમૃતા અને સુકૃતા।
Verse 8
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि / न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः
અસંખ્ય નાની નદીઓ અને બહુ સરોવરો છે; પરંતુ તે પ્રદેશોમાં યુગોની યોગ્ય વ્યવસ્થા પ્રગટ થતી નથી, અને ત્યાંના મનુષ્યો દીર્ઘાયુ નથી થતા।
Verse 9
आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा / ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः
તે દ્વીપમાં આર્યક, કુરુ, વિદશ અને ભાવિન લોકો વસે છે એમ કથિત છે; તેમજ ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર—આ ચાર વર્ણો પણ પરંપરાથી ગણાય છે।
Verse 10
इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः / तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः
ત્યાં વસતા સર્વ વર્ણોના લોકો ભગવાન સોમની પૂજા કરે છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તેમને ફળરૂપે સોમ સાથે સાયુજ્ય અને સારૂપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 11
सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः / पञ्चवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति च निरामयाः
તેઓ બધા સદા ધર્મપરાયણ રહે છે અને તેમનું મન હંમેશાં પ્રસન્ન રહે છે; તેઓ નિરોગી રહી પાંચ હજાર વર્ષ જીવે છે।
Verse 12
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः
શાલ્મલી-દ્વીપ પ્લક્ષ-દ્વીપના પ્રમાણથી ચારેય બાજુ દ્વિગુણ વિસ્તૃત છે અને ઇક્ષુરસ-સમુદ્રને ચારે તરફથી ઘેરીને સ્થિત છે।
Verse 13
सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः
ત્યાં પણ સાત વર્ષ (પ્રદેશો) છે અને તેમ જ સાત કુલપર્વતો છે. તે સીધા વિસ્તરેલા અને સુંદર શિખરોવાળા છે; અને હે સુવ્રત, ત્યાં સાત નદીઓ પણ છે.
Verse 14
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः / द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः
કુમુદ, ઉન્નત અને ત્રીજો બલાહક; પછી દ્રોણ, કંક, મહિષ અને કકુદ્વાન—આ સાત પર્વતો છે.
Verse 15
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी / निवृत्तिश्चैति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम्
યોની, તોયા, વિતૃષ્ણા, ચન્દ્રા, શુક્લા, વિમોચની અને નિવૃત્તિ—આ નદીઓ મનુષ્યોના પાપ હરણ કરનારી તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 16
न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः / न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્યાં ન લોભ છે ન ક્રોધ. ત્યાં યુગોની ક્ષયાવસ્થા પણ નથી; લોકો નિરામય રહીને જીવે છે.
Verse 17
यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् / तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
ત્યાં સર્વ વર્ણોના લોકો સતત સનાતન વાયુનું યજન કરે છે. તેના પ્રસાદથી તેઓ સાયુજ્ય, સારૂપ્ય અને સાલોકતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 18
कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा / पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः
આ દ્વીપમાં બ્રાહ્મણો કપિલવર્ણના કહેવાયા છે અને રાજાઓ પણ તેજસ્વી વર્ણના છે. વૈશ્યો પીળાશવર્ણના સ્મૃત છે, શૂદ્રો કૃષ્ણવર્ણના. અહીં તો દ્વિજ પણ આચારભ્રંશથી ‘વૃષલ’ ગણાય છે.
Verse 19
शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः
શાલ્મલદ્વીપના વિસ્તારથી ચારેય તરફ દ્વિગુણ પરિમાણે કુશદ્વીપ સ્થિત છે; તે સર્વ તરફથી સુરોદધિ (સુરા-સમુદ્ર)ને ઘેરીને રહેલો છે.
Verse 20
विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा / कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः
વિદ્રુમ અને હેમ, દ્યુતિમાન અને પુષ્પવાન; કુશેશય અને હરિ તથા મન્દર—આ સાત પર્વતો છે.
Verse 21
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा / विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः
ત્યાં જળ વહન કરતી નદીઓ ધુતપાપા, શિવા, પવિત્રા, સંમતા તેમજ વિદ્યુદંભા અને મહી—આ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 22
अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः / तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते
હે વિપ્રો, અન્ય પણ સૈકડો શુભ નદીઓ છે, જેમનું જળ મણિ સમાન ઝગમગે છે; તે જળોમાં દેવોમાં અગ્રગણ્યજન ઈશાન—જે બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રભુ છે—તેમની પરિપૂજા કરે છે.
Verse 23
ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा / वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः
ત્યાં એમ પ્રકીર્તિત છે કે બ્રાહ્મણો ધન‑સાધન તરફ પ્રવૃત્ત, ક્ષત્રિયો તેજ‑પરાક્રમથી યુક્ત, વૈશ્યો સ્નેહ‑આસક્તિથી ચિહ્નિત, અને શૂદ્રો મંદબુદ્ધિ કહેવાયા છે।
Verse 24
सर्वे विज्ञानसंपन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः / यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः
તેઓ બધા જ સાચા વિવેક‑જ્ઞાનથી સંપન્ન, મૈત્રી વગેરે ગુણોથી યુક્ત; બધા આજ્ઞા મુજબ કર્તવ્ય કરનાર અને સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત હતા।
Verse 25
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
તેઓ વિવિધ યજ્ઞોથી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની આરાધના કરે છે; અને તેમને બ્રહ્મ‑સાયુજ્ય, સારૂપ્ય તથા સলোকતા જેવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 26
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्
હે વિપ્રો! કુશદ્વીપના વિસ્તારથી ચારેય તરફ દ્વિગુણ પરિમાણે વિસ્તરેલો, ત્યાર પછી ક્રૌંચદ્વીપ આવેલો છે; તે ઘૃત‑સમુદ્રને ચારે તરફથી ઘેરી રાખે છે।
Verse 27
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः / देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च / नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः
ક્રૌંચ, વામનક, ત્રીજો અંધકારક; દેવાવૃક, વિવિંદ અને પુન્ડરીક—આ ક્રમે કહ્યા છે. અને સાતમો પર્વત ‘દુન્દુભિસ્વન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જેના નાદ ઢોલ સમાન છે।
Verse 28
गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः
ગૌરી, કુમુદ્વતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ અને પુણ્ડરીકા—આ નદીઓ મુખ્ય તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 29
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः
પુષ્કર, પુષ્કલ, ધન્ય અને તિષ્ય—આ બધાં તેની પરંપરામાં ક્રમે યથાવિધિ ઉત્પન્ન થયા. હે દ્વિજોત્તમ, તેના પરથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર પણ પ્રગટ થયા।
Verse 30
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः / व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः
તેઓ યજ્ઞ, દાન અને સમાધિ દ્વારા મહાદેવની અર્ચના કરે છે; વિવિધ વ્રત-ઉપવાસોથી, સુવર્ણાર્પણથી, તેમજ સ્વાધ્યાય અને તર્પણથી પણ।
Verse 31
तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् / सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः
તેમને રુદ્ર-સાયુજ્ય અને અતિ દુર્લભ રુદ્ર-સારૂપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ રુદ્રલોકમાં નિવાસ અને તેમની સમીપતા પણ તેમના પ્રસાદથી જ થાય છે।
Verse 32
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम्
હે વિપ્રો, ક્રૌંચદ્વીપના વિસ્તારથી ચારે તરફ દ્વિગુણ પરિમાણે શાકદ્વીપ સ્થિત છે, જે દધિસાગરને આવેષ્ટિત કરીને રાખે છે।
Verse 33
उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा / आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः
ઉદય, રૈવત, શ્યામાક અને અસ્તગિરિ; તેમજ આંબિકેય, રમ્ય અને કેશરી—આ (પ્રસિદ્ધ) પર્વતો છે.
Verse 34
सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा / इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः
સુકુમારી, કુમારી, નલિની અને રેણુકા; ઇક્ષુકા, ધેનુકા તથા ગભસ્તિ—આ (પવિત્ર) નદીઓ છે.
Verse 35
आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः / अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
આ (પવિત્ર પ્રવાહોના) જળને પીને ત્યાં વસતા માનવો જીવે છે—રોગરહિત, શોકમુક્ત અને રાગ-દ્વેષથી સર્વથા રહિત.
Verse 36
मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु
અહીં ક્રમશઃ મગ, મગધ, માનવ અને મન્દગ; તેમજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—આ (સમુદાયો) ઉલ્લેખિત છે.
Verse 37
यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् / व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम्
તેઓ સર્વ લોકના એકમાત્ર સાક્ષી એવા દેવની સદા ઉપાસના કરે છે—દેવોના દેવ દિવાકર (સૂર્ય)ની, વિવિધ વ્રત અને ઉપવાસોથી.
Verse 38
तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता / सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો! તેની કૃપાથી તેઓ સૂર્ય સાથે સાયુજ્ય, સામીપ્ય, સરૂપતા અને સૂર્યલોકમાં નિવાસ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 39
शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः / श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः
શાકદ્વીપને ચારે તરફથી ક્ષીરોદ-સાગર ઘેરી રહ્યો છે; તેના મધ્યમાં શ્વેતદ્વીપ છે, જ્યાંના નિવાસીઓ સંપૂર્ણ નારાયણપરાયણ છે।
Verse 40
तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः / श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः
ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે, અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત. ત્યાં મનુષ્યો સદા શ્વેતવર્ણે જન્મે છે અને સતત વિષ્ણુ-તત્પર રહે છે।
Verse 41
नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च / क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः
ત્યાં ન માનસિક ક્લેશ છે, ન શારીરિક વ્યાધિ; ન જરા-મૃત્યુનો ભય. તેઓ ક્રોધ-લોભથી મુક્ત અને માયા તથા માત્સર્યથી રહિત છે।
Verse 42
नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः / नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः
તેઓ સદા પુષ્ટ, નિરાતંક અને નિત્યાનંદમાં સ્થિત, સાચા કલ્યાણના ભોગી છે. તેઓ સર્વે નારાયણ-પર છે અને માત્ર નારાયણમાં જ પરાયણ છે।
Verse 43
केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः / केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे
કેટલાક યોગીઓ સદા ધ્યાનમાં તત્પર રહી ઇન્દ્રિયોનું સંયમ રાખે છે. કેટલાક જપ કરે છે અને તપ કરે છે; અને કેટલાક અન્ય વિવેકયુક્ત આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 44
अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः / ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्
બીજા કેટલાક નિર્બીજ યોગથી પરિપક્વ થઈ અને બ્રહ્મભાવથી ભાવિત થઈ, તે પરમ વ્યોમ—વાસુદેવ—નું ધ્યાન કરે છે, જે પરમ પદ (પરમ ધામ) છે.
Verse 45
एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे / पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णवाख्यं तमसः परं
તે પરમ મહાભાગવત એકાંત ભક્તો, કોઈ બાહ્ય આશ્રય વિના, વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ અને અજ્ઞાન-તમસથી પર એવા પરમ બ્રહ્મને દર્શન કરે છે.
Verse 46
सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः / सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः
તેઓ બધા ચતુર્ભુજ સ્વરૂપવાળા હતા, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર. બધા તેજસ્વી પીતવસ્ત્રોથી શોભિત હતા અને સૌના વક્ષસ્થળે શુભ શ્રીવત્સ ચિહ્ન અંકિત હતું.
Verse 47
अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः / स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः
બીજા કેટલાક મહેશ્વર (શિવ) પ્રત્યે પરાયણ હતા; તેમના મસ્તક પર ત્રિપુંડ્ર અંકિત હતું. પોતાના યોગથી ઉદ્ભવેલી તેજકિરણોથી દીપ્ત થઈ તેઓ મહાગરુડ વાહન પર વિહરતા હતા.
Verse 48
सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः / वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः
સર્વ શક્તિથી યુક્ત, નિત્યાનંદમાં સ્થિત અને નિર્મળ એવા સિદ્ધ પુરુષો ત્યાં વસે છે; તેઓ વિષ્ણુના અંતરાત્મામાં વિચરે છે।
Verse 49
तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् / नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्
ત્યાં નારાયણનું બીજું એક ધામ પણ છે—અતિ દુર્ગમ અને દુરતિક્રમ. ‘નારાયણ’ નામની તે પુરી વ્યાસ આદિ મહર્ષિઓથી શોભિત છે।
Verse 50
हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् / प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् / हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्
તે સુવર્ણ પ્રાકારો વડે ઘેરાયેલું, સ્ફટિક મંડપોથી યુક્ત હતું. હજાર દીપ્તિની પ્રભાથી પરિપૂર્ણ, દુરાધર્ષ અને અતિ શોભન; ઊંચા મહેલોના પ્રાકારો સાથે જોડાયેલું અને અট্টાલિકાઓથી ભરપૂર હતું।
Verse 51
हेमगोपुरसाहस्त्रैर्नानारत्नोपशोभितैः / शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्
તે હજારો હેમગોપુરોથી અલંકૃત હતું, નાનાવિધ રત્નોથી ઝગમગતું; નિર્મળ શ્વેત આસ્તરણોથી યુક્ત અને વિચિત્ર અલંકારોથી સુસજ્જ હતું।
Verse 52
नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभीश्च शोभितम् / सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्
તે નંદનવન સમાન વિવિધ આકારના ઉપવનો વડે શોભિત, વહેતી ધારાઓથી સુંદર; સર્વ તરફ સરોવરો વડે યુક્ત અને વીણા-વેણુના નાદથી ગુંજિત હતું।
Verse 53
पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् / वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः
તે અનેક પ્રકારની વિચિત્ર અને રંગબેરંગી પતાકાઓથી શોભિત હતું; સર્વ દિશામાં વીથીઓ અને ગેલેરી-માર્ગોથી યુક્ત, તથા રત્નોથી ભૂષિત સોપાનો વડે અલંકૃત હતું।
Verse 54
नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् / चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्
તે નગર/ધામ લાખો સ્ત્રીઓથી સમૃદ્ધ, દિવ્ય ગો-સંપત્તિ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત હતું; હંસ અને કારણ્ડવ પક્ષીઓથી આકીર્ણ, તથા ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભિત હતું। ચાર દ્વારવાળું તે અનુપમ સ્થાન દેવદ્વેષીઓ માટે અગમ્ય હતું।
Verse 55
तत्र तत्राप्सरः सङ्धैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम् / नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः
ત્યાં ત્યાં નૃત્ય કરતી અપ્સરાઓના સમૂહોથી તે શોભિત હતું; તેમજ નાનાવિધ ગીત-વિધાનમાં નિપુણ એવા ગાયક-વાદકો પણ હતા, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે।
Verse 56
नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः / प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः
તેઓ નાનાવિધ વિલાસકલા-સંપન્ન, કામરસથી ભરપૂર અને અતિ કોમળ હતા; તેમના મુખ ચંદ્ર સમાન પ્રભાસ્વર હતા, અને નૂપુરના રણકારથી યુક્ત હતા।
Verse 57
ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः / अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः
તેમના મુખ પર હળવું સ્મિત, હોઠ પક્વ બિંબફળ સમાન; બાળસહજ મુગ્ધતા ધરાવતી મૃગનયના તેઓ હતાં। સર્વ પ્રકારના વૈભવ અને આભૂષણોથી વિભૂષિત, તથા તનુમધ્ય (સુડોળ કમર) ધરાવતાં હતાં।
Verse 58
सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः / संलापालापकुशलैर्दिव्याभरणभूषैतैः
દિવ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત તેઓ રાજહંસ જેવી મનોહર ચાલે ચાલતા; સુવેષધારી, મધુરસ્વર, અને શિષ્ટ સંલાપ તથા સુવાક્યમાં નિપુણ હતા।
Verse 59
स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः / नानावर्णविचित्राङ्गैर्नानाभोगरतिप्रियैः
સ્તનભારથી નમ્ર દેહવાળા, મદથી ઘૂમતી નજરવાળા; નાનાં રંગો અને આભૂષણોથી વિચિત્ર અંગવાળા, તેઓ વિવિધ ભોગોમાં રત અને રતિ-ક્રીડામાં પ્રિય હતા।
Verse 60
प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् / असंख्येयगुणं शुद्धमागम्यं त्रिदशैरपि
પ્રફુલ્લ પુષ્પોના ઉદ્યાનો દ્વારા તે સર્વત્ર શોભિત હતું; અસંખ્ય ગુણોથી યુક્ત, પરમ શુદ્ધ, અને દેવતાઓને પણ દુર્ગમ હતું।
Verse 61
श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः / तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्
અમિત તેજવાળા શ્રીપતિ દેવનું તે ધામ શ્રીમંત અને પરમ પવિત્ર છે; તેના મધ્યમાં ઊંચા પ્રાકાર પર અતિ તેજસ્વી તોરણદ્વાર શોભે છે।
Verse 62
स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् / तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः / शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः
ત્યાં દિવ્ય વૈષ્ણવ સ્થાન (વૈકુંઠ) છે, જે યોગીઓને પણ દુર્લભ. તેના મધ્યમાં કમળદળ સમ દીપ્તિ ધરાવતા એકમાત્ર ભગવાન; સમસ્ત જગતના કારણ હરી શેષનાગની શય્યા પર શયન કરે છે।
Verse 63
विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः / स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम्
સનંદનપ્રમુખ યોગીન્દ્રો જે પરમ તત્ત્વનું ચિંતન કરે છે, તે સ્વાત્માનંદ-અમૃત પીને તમસથી પણ પરે, પરાત્પર રૂપે સ્થિત છે।
Verse 64
सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः / क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः
દિવ્ય પીળાં વસ્ત્રધારી અનંત પ્રભુ—મહામાયાસ્વરૂપ, મહાબાહુ—તેમના બંને ચરણોને ક્ષીરસાગરકન્યા શ્રીલક્ષ્મી નિત્ય ભક્તિથી ધારણ કરે છે।
Verse 65
सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया / समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम्
એ દેવી—જગદ્વંદ્યા, હરિપ્રિયા—તેમના પાદમૂળે નિવાસ કરે છે; નિત્ય તેમામાં તન્મય બની, નારાયણ-અમૃત પીને સદા ત્યાં જ રહે છે।
Verse 66
न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः / वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्
ત્યાં અધાર્મિકો જતા નથી, તેમજ અન્ય દેવતાઓનો આશ્રય લેનારાઓ પણ નથી જતા. તે સ્થાન ‘વૈકુંઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જેને ત્રિદશ દેવો પણ વંદે છે।
Verse 67
न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे / एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्
તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા અહીં મારી પ્રજ્ઞા પૂરતી નથી. એટલું જ કહી શકાય કે તે નિશ્ચયે ‘નારાયણપુર’—નારાયણનું નગર છે।
Verse 68
स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः / शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्
એ જ પરમ બ્રહ્મ—સનાતન વાસુદેવ છે. શ્રીમાન નારાયણ શેષશય્યા પર શયન કરે છે અને પોતાની માયાથી જગતને મોહમાં નાખે છે.
Verse 69
नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् / तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः
આ વિશ્વ નારાયણમાંથી જન્મ્યું છે અને તેમાં જ સ્થિત છે. કલ્પાંતમાં તે ફરી તેને જ પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ પરમ ગતિ છે.
Frequently Asked Questions
The chapter moves outward from Jambūdvīpa to Plakṣadvīpa (salt ocean), Śālmalīdvīpa (sugarcane-juice-like ocean), Kuśadvīpa (sura/nectar-liquor ocean), Krauñcadvīpa (ghṛta/clarified-butter ocean), Śākadvīpa (dadhi/curd ocean), and then the Kṣīroda (milk ocean) containing Śvetadvīpa.
Each dvīpa presents a legitimate devotional center—Soma, Vāyu, Brahmā, Rudra, Sūrya—granting classical fruits (sāyujya, sārūpya, sālokatā, sāmīpya). Yet the narrative apex is Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha, where devotion culminates in Nārāyaṇa/Vāsudeva as the ultimate origin and end at pralaya.
They are depicted as free from affliction and moral impurities, devoted to Nārāyaṇa through meditation with restrained senses, mantra-japa and tapas, discriminative knowledge (jñāna), and advanced seedless yoga culminating in Brahman-abidance focused on Vāsudeva.
It concludes with an ontological claim: from Nārāyaṇa the universe is born, in Him it is sustained, and at the end of the aeon it returns to Him—thereby identifying Nārāyaṇa/Vāsudeva as the supreme destination beyond all.