Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः / करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—આ રીતે તે મહાદેવ, દેવોના દેવ, પિતામહ, નિયત ક્રમથી કાળને નિયમિત કરે છે; કારણ કે કાળ જ તેનું આત્મસ્વરૂપ, તેની ઐશ્વરી તનુ છે.

Verse 2

तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः

હે વિપ્રો, તેના (સૂર્યના) કિરણો સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરે છે; તેમાં ફરી શ્રેષ્ઠ એવા સાત કિરણો ગ્રહોની યોનિ, એટલે ઉત્પત્તિના કારણ, કહેવાય છે.

Verse 3

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः

(આ કિરણોના નામ)—સુષુમ્ન, હરિકેશ અને વિશ્વકર્મા; ફરી એક બીજું ‘વિશ્વવ્યચા’ કહેવાય છે; અને એ બધાથી પરે ‘સંયદ્વસુરત’ નામનું કિરણ છે.

Verse 4

अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः / सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्

એક સૂર્યકિરણ ‘અર્વાવસુ’ તરીકે ખ્યાત છે અને બીજું ‘સ્વરાટ્’ તરીકે કીર્તિત છે. ‘સુપુમ્ન’ નામનું સૂર્યકિરણ શિશિરઋતુની શીતલ તેજસ્વિતા પોષે છે.

Verse 5

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते / हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः

જે (પ્રવાહ) તિર્યક અને ઊર્ધ્વ—બન્ને દિશામાં ગતિ કરે છે, તે ‘સુષુમ્ન’ તરીકે પાઠમાં કહેવાય છે. અને ‘હરિકેશ’ કહેવાતું કિરણ નક્ષત્રોને પોષનાર છે.

Verse 6

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा / विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा

‘વિશ્વકર્મા’ નામનું કિરણ સદા બુધ ગ્રહને પોષે છે. અને ‘વિશ્વવ્યચા’ કહેવાતું કિરણ નિત્ય શુક્ર ગ્રહને પોષે છે.

Verse 7

संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् / वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः / शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा

‘સંયદ્વસુ’ તરીકે ખ્યાત તે (પ્રભુનું) કિરણ લોહિત (મંગળ)ને પોષે છે. પ્રભુનું ‘અર્વાવસુ’ કિરણ વિશેષરૂપે બૃહસ્પતિને પોષે છે. તેમજ સાતમું ‘સુરાટ્’ કિરણ શનૈશ્ચર (શનિ)ને પણ પોષે છે.

Verse 8

एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः / वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च

આ રીતે સૂર્યના પ્રભાવથી સર્વ નક્ષત્રો અને તારાઓ વધે છે; અને સદા બળવત્તર બની તેઓ સતત વારંવાર પોષિત થાય છે।

Verse 9

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः

દિવ્ય, પૃથ્વીજન્ય અને રાત્રિકાલીન—સર્વ રીતે તેમની શક્તિઓને સતત આકર્ષીને આદિત્ય સદા તેજ અને તમ—બન્નેનો અધિપતિ રહે છે।

Verse 10

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः / नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् / स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः

સહસ્રદૃષ્ટિ સૂર્ય સર્વ દિશાઓથી સહસ્ર નાડીઓ (ધારાઓ) દ્વારા જળ ગ્રહણ કરે છે—નદીઓનું, સમુદ્રનું, કૂવો અને જળાશયોનું પણ; તેમજ સ્થાવર-જંગમ જીવો માટે કુલ્યા વગેરેમાં વહેતું જે પાણી છે તે પણ તે ખેંચી લે છે।

Verse 11

तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् / तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः

તે (સૂર્ય)માંથી સહસ્ર કિરણો નીકળે છે, જે શીત, વર્ષા અને ઉષ્ણતારૂપે વહે છે. તેમાંની ચાર સો નાડીઓ વિચિત્ર મૂર્તિ ધારણ કરીને વરસાદ વરસાવે છે।

Verse 12

वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा / अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

વર્ષા સર્જનારી તે કિરણોને ‘વન્દના’ અને ‘યાજ્યા’, ‘કેતના’ તથા ‘ભૂતના’ પણ કહે છે. આ બધી કિરણો સમૂહરૂપે ‘અમૃતા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—વર્ષા ઉત્પન્ન કરનાર તેજોમય રશ્મિઓ।

Verse 13

हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः / रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः / चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः

શીત વહન કરતી તે નાડીઓ ફરી ચંદ્રની ત્રણસો કિરણો કહેવાય છે. તેમાં મેષ્યા અને પૌષ્યા નામની કિરણો શીતલ સ્વભાવની અને હિમ/પાળો ઉત્પન્ન કરનારી છે. તે સર્વ ‘ચન્દ્રાઃ’ નામે જાણીતી છે; તેમની કાંતિ ફિક્કી પીળાશવાળી કહેવાય છે.

Verse 14

शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा / शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः

શુક્રા અને કકુભા, તેમજ ‘વિશ્વભૃત’ નામની ગાયો—નામથી આ બધાં ‘શુક્રાઃ’ કહેવાય છે. તે ત્રિવિધ છે અને ઘર્મ એટલે ઉષ્મા ઉત્સર્જન કરનારી છે.

Verse 15

समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः / मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि / अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ

આ ત્રણ દ્વારા તે મનુષ્યો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સમરૂપે ધારણ-પોષણ કરે છે. અહીં તે મનુષ્યોને અન્ન અને ઔષધિથી, પિતૃઓને સ્વધા અર્પણથી, અને સર્વ દેવોને અમૃતથી તૃપ્ત કરે છે; આ ત્રિવિધ ક્રિયાથી ત્રણે તૃપ્ત થાય છે.

Verse 16

वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः / शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति / हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः

વસંત અને ગ્રીષ્મમાં તે (સૂર્ય) ત્રણસો કિરણોથી તપે છે. શરદ અને વર્ષામાં ચારસો કિરણોથી વરસાદ વરસાવે છે. અને હેમંત તથા શિશિરમાં ત્રણસો કિરણોથી હિમનો ઉત્સર્ગ કરે છે.

Verse 17

वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने / चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः

માઘ માસમાં વરુણ અધિષ્ઠાતા હોય છે, અને ફાલ્ગુનમાં સૂર્ય જ પૂષા રૂપે અધિષ્ઠાન કરે છે. ચૈત્ર માસમાં અંશ અધિષ્ઠાતા બને છે, અને વૈશાખમાં ધાતા ‘તાપન’—ઉષ્મા આપનાર—અધિષ્ઠાતા બને છે.

Verse 18

ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः / विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः

જ્યેષ્ઠ માસના આરંભે ઇન્દ્ર અધિષ્ઠાતા થાય છે; આષાઢમાં સવિતા—રવિ—અધિષ્ઠાન કરે છે. શ્રાવણમાં વિવસ્વાન્, અને પ્રોષ્ઠપદામાં ભગને અધિદેવતા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 19

पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः / मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः

આશ્વયુજમાં તે પર્જન્ય કહેવાય છે; કાર્તિકમાં ત્વષ્ટા, અને એ જ માસમાં ભાસ્કર પણ. માર્ગશીર્ષમાં તે મિત્ર બને છે; અને પૌષમાં સનાતન વિષ્ણુ થાય છે.

Verse 20

पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि / षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा

સૂર્યના કાર્ય-વ્યાપારમાં વરુણ માટે પાંચ હજાર કિરણો નિમાયેલા છે. પૂષા છ હજારથી કાર્ય કરે છે; અને દેવાંશ પણ તેમ જ સાત હજારથી.

Verse 21

धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः / विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः

ધાતા આઠ હજાર (કિરણો)થી રક્ષા કરે છે; શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) નવ હજારથી. વિવસ્વાન દસ હજારથી રક્ષા કરે છે; અને ભગ અગિયાર હજારથી રક્ષા કરે છે.

Verse 22

सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् / अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्

મિત્ર સાત (કિરણ-સમૂહો)થી તેજે તપે છે; ત્વષ્ટા આઠથી તપે છે. અર્યમા દસથી રક્ષા કરે છે; પર્જન્ય નવથી તપે છે. પરંતુ વિશ્વસર્જક વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી તપાવી પ્રકાશ આપે છે.

Verse 23

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः / श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः / हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः

વસંતમાં સૂર્ય કપિલવર્ણ હોય છે; ગ્રીષ્મમાં કાંચનસમાન તેજથી પ્રકાશે છે. વર્ષાકાળમાં તે શ્વેતવર્ણ દેખાય છે; શરદમાં પ્રભુ પાંડુરપ્રભા ધારણ કરે છે. હેમંતમાં તામ્રવર્ણ અને શિશિરમાં રવિ લોહિતવર્ણ થાય છે.

Verse 24

ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ / सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति

તે ઔષધિઓમાં બળ સ્થાપે છે અને પિતૃઓમાં ‘સ્વધા’ નામનું હવિ પણ વ્યવસ્થિત કરે છે. સૂર્ય અમૃત દ્વારા અમરત્વને પોષે છે અને આ રીતે ત્રિલોકમાં ત્રયનું નિયમન કરે છે.

Verse 25

अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः / चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः / भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः

હે દ્વિજોઃ, સૂર્યના અધિષ્ઠાન હેઠળ રહેલા અન્ય આઠ ગ્રહો પણ જાણવાજોગ છે—ચંદ્રમા, સોમપુત્ર બુધ, શુક્ર, બૃહસ્પતિ, ભૌમ (મંગળ), મંદ (શનિ), રાહુ અને આઠમો કેતુ.

Verse 26

सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः / भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्

તે બધા ગ્રહો ધ્રુવતારાને વાયુસમાન રશ્મિઓની દોરડીઓથી બંધાયેલા છે. પોતાના-પોતાના ક્રમ મુજબ ગતિ પામી, તેઓ દરરોજ દિવાકરના માર્ગને અનુસરી પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 27

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः / यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः

હે દ્વિજોઃ, વાયુચક્રથી પ્રેરિત થઈ તેઓ અલાતચક્રની જેમ ગતિ કરે છે. કારણ કે વાયુ તેમને વહાવી આગળ લઈ જાય છે, તેથી તે ‘પ્રવહ’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 28

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः / वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः

સોમનો રથ ત્રિચક્રવાળો છે; તેના વાજિનો કુંદફૂલ સમા શ્વેત છે. ડાબે અને જમણે દશ અશ્વ જોડાયેલા છે; એમના બળે નિશાકર ચંદ્ર પોતાના માર્ગે ગતિ કરે છે.

Verse 29

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा / ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा

જેમ રવિ પોતાની આકાશીય વીથીમાં ગતિ કરે છે, તેમ નક્ષત્રો પણ પોતાના માર્ગોમાં ચાલે છે. હે વિપ્રેન્દ્રો, તેમની હ્રાસ-વૃદ્ધિ સદા ધ્રુવતારાને આધાર માનીને સ્થિત રહે છે.

Verse 30

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते / आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्

એ સોમ શુક્લપક્ષમાં, જ્યારે ભાસ્કર (સૂર્ય) તેની પરે સ્થિત હોય, ત્યારે દિવસક્રમ અનુસાર તેના પરભાગમાં સતત ભરાતો (પૂર્ણ થતો) જાય છે.

Verse 31

क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा / एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः

હે વિપ્રો, દેવતાઓ દ્વારા ‘પાન’ કરાતા જ્યારે સોમ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે ભાસ્કર (સૂર્ય) સુષુમ્ના નામની એક જ કિરણથી તેને નિત્ય પોષી પૂર્ણ કરે છે.

Verse 32

एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः / पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्

સૂર્યના વીર્યથી પોષિત થયેલી આ સોમની તનુ (ચંદ્રમંડળ) દિવસક્રમ પૂર્ણ થતાં પૌર્ણમાસીની રાત્રિએ સંપૂર્ણ રૂપે દેખાય છે.

Verse 33

संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् / पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः

અર્ધમાસમાં દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓ અમૃતસ્વરૂપ તે સોમને સંપૂર્ણપણે પી જાય છે; તેથી તેઓ ‘અમૃતભોજી’ કહેવાય છે.

Verse 34

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके / अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

પછી કલાઓથી યુક્ત દિવસનો પંદરમો ભાગ થોડોક બાકી રહે ત્યારે, અપરાહ્ને પિતૃગણ અવસાનભાગની ઉપાસના કરી અર્પણની પ્રતીક્ષા કરે છે.

Verse 35

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया / सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्

બે કલા-કાળ સુધી ધર્મનિષ્ઠો, તમારા દ્વારા પ્રદાન કરાયેલ તેની પવિત્ર સુધા-અમૃતમય કલા—ચંદ્રની અમૃતાત્મિકા પ્રકૃતિ—પાન કરે છે.

Verse 36

निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् / मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः

અમાવાસ્યાએ સૂર્યકિરણોમાંથી ‘સ્વધા’ નામનું અમૃત વહે છે; તેનાથી શ્રેષ્ઠ માસિક તૃપ્તિ મેળવી પિતૃઓ સંતોષ અને શાંતિમાં રહે છે.

Verse 37

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते / एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः

સોમનો વિનાશ થતો નથી; દેવો તો તેની સુધા જ પીવે છે. હે સત્તમ, સૂર્યને નિમિત્ત કરીને જ આ રીતે ક્ષય અને વૃદ્ધિ (કલા-હ્રાસ-વૃદ્ધિ) થાય છે.

Verse 38

सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः / वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः

સોમપુત્રનો રથ જલજ, પવનવેગે દોડતા આઠ અશ્વોથી યુક્ત છે; એ રથ વડે તે સર્વત્ર ગમન કરે છે।

Verse 39

शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः / अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः

શુક્રનો રથ ભૂમિજ દસ અશ્વોથી ઘેરાયેલો છે; અને ભૌમ (મંગળ) નો રથ પણ આઠ હયોથી યુક્ત, સુવર્ણમય અને અતિ શોભન છે।

Verse 40

बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः / रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः / स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः

બૃહસ્પતિનો રથ સોનાથી નિર્મિત છે અને આઠ અશ્વોથી યુક્ત છે. મંદ (શનિ) નો રથ લોખંડનો, તમોમય, આઠ અશ્વોવાળો છે. સ્વર્ભાનુ (રાહુ), ભાસ્કરનો શત્રુ, તે પણ છ હયોથી ઘેરાયેલો છે।

Verse 41

एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव / सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः

આ રીતે મહાગ્રહોના નવ રથ વર્ણવાયા. હે મહાભાગ! તે બધા પવન-કિરણરૂપ દોરડાંથી ધ્રુવ સાથે બંધાયેલા છે।

Verse 42

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः / भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः

ગ્રહો, નક્ષત્રમંડળો, તારાઓ અને તેમના અધિષ્ઠાનો—આ બધાં નિઃશેષે ધ્રુવ સાથે બંધાયેલા છે. તેઓ પોતાની ગતિમાં ફરતા, પવન-કિરણોથી પ્રેરિત થઈ (જગત્ચક્ર)ને પણ ફરાવે છે।