Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितार्या पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच स रथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં એકોનચત્વારિંશ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—તે રથ પર દેવો, આદિત્યો અને વસુઓ સહિત, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, ગણનાયકો, નાગો અને રાક્ષસો પણ આરૂઢ હતા.

Verse 2

धातार्ऽयमाथ मित्रश्च वरुणः शक्र एव च / विवस्वानथ पूषा च पर्जन्यश्चांशुरेव च

ધાતા, આર્યમા, મિત્ર, વરુણ અને શક્ર; તેમજ વિવસ્વાન, પૂષા, પર્જન્ય અને અંશુ—આ દેવતાઓ અહીં પ્રખ્યાત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 3

भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः / आप्यायन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्

ભગ, ત્વષ્ટા અને વિષ્ણુ—આ બાર દિવાકર (આદિત્ય) છે. વસંત વગેરે ઋતુઓમાં ક્રમશઃ તેઓ સૂર્યને પોષી બળવાન કરે છે.

Verse 4

पुलस्त्यः पुलहश्चात्रिर्वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः / भरद्वाजो गौतमश्च कश्यपः क्रतुरेव च

પુલસ્ત્ય, પુલહ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, અંગિરા, ભૃગુ, ભરદ્વાજ, ગૌતમ, કશ્યપ અને ક્રતુ—આ મહર્ષિઓ અહીં ક્રમે ગણાવાયા છે।

Verse 5

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः / स्तुवन्ति देवं विविधैश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम्

જમદગ્નિ અને કૌશિક—બ્રહ્મવાદી મુનિઓ—વિવિધ વૈદિક છંદોથી, યથાક્રમે, પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 6

रथकृच्च रथौज्श्च रथचित्रः सुबाहुकः / रथस्वनो ऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा

અને રથકૃત તથા રથૌજા; રથચિત્ર અને સુબાહુક; પછી રથસ્વન; તેમજ વરુણ; સુષેણ અને તેમ જ સેનજિત પણ હતા।

Verse 7

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च रथजित् सत्यजित् तथा / ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वते ऽभीशुसंग्रहम्

તાર્ક્ષ્ય, અરિષ્ટનેમિ, રથજિત, સત્યજિત અને ગ્રામણ્ય—દેવોના દેવના આ સેવકો પ્રભુના રથની લગામો અને સજાવટનું સામાન એકત્ર કરી ક્રમે ગોઠવે છે।

Verse 8

अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा / सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः

પછી શસ્ત્ર અને પ્રતિશસ્ત્ર, તેમજ માનવકૃત વધ; તેમજ સર્પ, વ્યાઘ્ર અને પશુઓ; અને વાયુ, વિદ્યુત તથા દિવાકર સૂર્ય પણ (છે)।

Verse 9

ब्रह्मोपेतश्च विप्रेन्द्रा यज्ञोपेतस्तथैव च / राक्षसप्रवरा ह्येते प्रयान्ति पुरतः क्रमात्

હે વિપ્રેન્દ્ર! બ્રહ્મવ્રત (વૈદિક શિસ્ત)થી યુક્ત અને યજ્ઞવ્રતમાં પ્રતિષ્ઠિત એવા આ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો ક્રમશઃ એક પછી એક આગળ આગળ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 10

वासुकिः कङ्कनीरश्च तक्षकः सर्पपुङ्गवः / एलापत्रः शङ्खपालस्तथैरावतसंज्ञितः

વાસુકિ, કંકનીર, સર્પોમાં શ્રેષ્ઠ તક્ષક; તેમજ એલાપત્ર, શંખપાલ અને ઐરાવત નામે પ્રસિદ્ધ—આ (નાગો) ઉલ્લેખિત છે।

Verse 11

धनञ्जयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजाः / कम्बलाश्वतरश्चैव वहन्त्येनं यथाक्रमम्

હે દ્વિજગણ! ધનંજય, મહાપદ્મ, કર્કોટક; તેમજ કમ્બલ અને અશ્વતર—આ મહાન નાગો તેને યથાક્રમે વહન કરે છે।

Verse 12

तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूर्विश्वावसुस्तथा / उग्रसेनो वसुरुचिरर्वावसुरथापरः

તુમ્બુરુ અને નારદ પણ હતા; તેમજ હાહા, હૂહૂ અને વિશ્વાવસુ. ઉગ્રસેન, વસુરુચિ અને વાવસુરથ પણ હાજર હતા।

Verse 13

चित्रसेनस्तथोर्णायुर्धृतराष्ट्रो द्विजोत्तमाः / सूर्यवर्चा द्वादशैते गन्धर्वा गायतां वराः / गायन्ति विविधैर्गानैर्भानुं षड्जादिभिः क्रमात्

હે દ્વિજોત્તમ! ચિત્રસેન, ઉર્ણાયુ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચા—આ બાર ગંધર્વ, ગાયકોમાં શ્રેષ્ઠ, ષડ્જ વગેરે સ્વરોના ક્રમથી વિવિધ ગાનોથી ભાનુ (સૂર્ય)ની સ્તુતિ ગાય છે।

Verse 14

क्रतुस्थलाप्सरोवर्या तथान्या पुञ्जिकस्थला / मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમ! ક્રતુસ્થલા નામની શ્રેષ્ઠ અપ્સરા તથા બીજી પુઞ્જિકસ્થલા; તેમજ મેનકા, સહજન્યા અને પ્રમ્લોચા પણ ઉલ્લેખિત છે।

Verse 15

अनुम्लोचा घृतीची च विश्वाची चोर्वशी तथा / अन्या च पूर्वचित्तिः स्यादन्या चैव तिलोत्तमा

અનુમ્લોચા, ઘૃતાચી, વિશ્વાચી અને ઉર્વશી; તેમજ બીજી પૂર્વચિત્તિ અને બીજી તિલોત્તમા પણ છે।

Verse 16

ताण्डवैर्विविधैरेनं वसन्तादिषु वै क्रमात् / तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्

વસંત વગેરે ઋતુઓમાં ક્રમશઃ વિવિધ તાંડવ નૃત્યો કરીને તેઓ મહાદેવને પ્રસન્ન કરે છે—જે સ્વયં ભાનુ, અવિનાશી આત્મા છે।

Verse 17

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु / सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम्

આ રીતે દેવગણ ક્રમશઃ બે-બે માસ અર્ક (સૂર્ય)માં વસે છે; અને પોતાના તેજથી તેજોના નિધિ એવા સૂર્યને પોષે છે।

Verse 18

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् / गन्धर्वाप्सरसश्चैनं नृत्यगेयैरुपासते

મુનિઓ પોતાના સુગઠિત વચનો દ્વારા રવિની સ્તુતિ કરે છે; અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ નૃત્ય-ગીતથી તેમની ઉપાસના કરે છે।

Verse 19

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् / सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

ગ્રામણીઓ સાથે યક્ષ‑ભૂતગણો કિરણો ભેગા કર્યાની જેમ તેજ એકત્ર કરે છે. સર્પો દેવેશ્વરને વહન કરે છે અને યાતુધાનાઓ પણ તે શોભાયાત્રામાં આગળ વધે છે॥

Verse 20

बालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद् रविम् / एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च / भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

બાલખિલ્ય મુનિઓ ઉદય સમયે સૂર્યને પરિભ્રમણ કરીને તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે. તેઓ તાપ આપે છે, વરસાદ વરસાવે છે, તેજ આપે છે, પવનની જેમ વહે છે અને સૃષ્ટિ પણ કરે છે; જીવોના અશુભ કર્મને દૂર કરનાર તરીકે અહીં કીર્તિત છે॥

Verse 21

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः / विमाने च स्थितो नित्यं कामगे वातरंहसि

આ અનુચરો સૂર્ય સાથે આકાશમાં નિત્ય ભ્રમણ કરે છે. અને સૂર્ય પણ પોતાના વિમાનમાં સદા સ્થિત રહી, ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનાર અને પવન જેટલો વેગવાન બની ગગનમાં વિહરે છે॥

Verse 22

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः / गोपयन्तीह भूतानि सर्वाणीहायुगक्षयात्

તેઓ વરસાદ વરસાવી, તાપ આપી અને પ્રજાને હર્ષિત કરી, આ લોકમાં યુગક્ષય સુધી સર્વ ભૂતોનું રક્ષણ કરે છે॥

Verse 23

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः / यथायोगं यथासत्त्वं स एष तपति प्रभुः

આ દેવોના બળ અને તપ અનુસાર, તેમના યોગ અને સ્વભાવસામર્થ્ય અનુસાર—આ પ્રભુ પોતાના તેજોમય તપથી તેમને યથોચિત રીતે વહેંચી ધારણ કરે છે॥

Verse 24

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः / पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्यायेद् रविः

તે જ પ્રજાપતિ છે, જે અહોરાત્રની વ્યવસ્થાનું કારણ છે; તે જ રવિ સદા પિતૃઓ, દેવો, મનુષ્યો વગેરે સૌને પોષે છે.

Verse 25

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षान्महेश्वरः / भासते वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः

ત્યાં સాక్షાત્ મહેશ્વર, તેજસ્વી દેવ મહાદેવ પ્રગટ છે; વેદવિદ્વાનો માટે સનાતન નીલગ્રીવ (નીલકંઠ) પ્રભુ પ્રકાશે છે.

Verse 26

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः / स्थानं तद् विदुरादित्यं वेदज्ञा वेदविग्रहम्

તે જ દેવ ભગવાન પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિ છે; વેદજ્ઞો તે સ્થાનને આદિત્ય (સૂર્ય) રૂપે જાણે છે—જે વેદનો જાણકાર છે અને જેના સ્વરૂપે જ વેદ છે.