Adhyaya 42
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
પાછલા અધ્યાયની સમાપ્તિ-સૂચના પછી સૂત ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક અને સત્યલોક (બ્રહ્મલોક) સુધીના લોકોના પરિમાણો અને ત્યાં નિવાસ કરતા ઋષિ-દેવતાઓનું વર્ણન કરે છે. પછી વર્ણન મોક્ષતત્ત્વ તરફ વળે છે—સિદ્ધ તપસ્વી અને યોગીઓ ‘એકમાત્ર દ્વાર’ દ્વારા પરમ પદ પામે છે, અને વિષ્ણુ જ શંકર છે—આ શૈવ-વૈષ્ણવ સમન્વય સ્પષ્ટ થાય છે. બ્રહ્મપુરી ઉપર અગ્નિ-પરિવેષ્ટિત તેજસ્વી રુદ્રલોક જ્ઞાનીજનના ધ્યાનનો વિષય છે; નિષ્કામ બ્રહ્મચારીઓ, બ્રહ્મઘોષકો અને મહાદેવભક્તો માટે તે પ્રાપ્ત્ય છે. ત્યારબાદ કથા પાતાળોમાં (મહાતલ વગેરે) ઉતરે છે—તેમના રંગ, વૈભવ, નાગ-અસુર-રાજાઓના નિવાસ અને નીચેના નરકોનો ઉલ્લેખ થાય છે. અંતે જગદાધાર અનંત/શેષને વૈષ્ણવ સ્વરૂપ તથા કાલાગ્નિરુદ્રરૂપ કહી, તેનીમાંથી કાળ ઉત્પન્ન થઈ પ્રલયમાં વિશ્વનો સંહાર કરે છે—એવો આધાર સ્થાપે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગનો એકચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક છે, જે એક કરોડ યોજન વિસ્તૃત છે; ત્યાં કલ્પાધિકારી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ઋષિઓ નિવાસ કરે છે.
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
મહર્લોકથી ઉપર જનલોક છે, જે બે કરોડ (યોજન) પરિમાણનો છે; ત્યાં સનંદન વગેરે બ્રહ્માના પુત્ર ઋષિઓ સ્થાપિત છે.
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
જનલોકથી ઉપર તપોલોક છે, જે ત્રણ કરોડ (યોજન) વિસ્તૃત છે; ત્યાં વૈરાજ દેવતાઓ સ્થિત છે, દાહ-તાપથી રહિત।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
પ્રજાપતિના લોકથી ઉપર સત્યલોક છે, જે છ કરોડ (યોજન)થી યુક્ત છે; ત્યાં પુનરાગમન અને મરણ નથી—એ જ બ્રહ્મલોક તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
અહીં લોકગુરુ બ્રહ્મા—વિશ્વાત્મા, વિશ્વતોમુખ—યોગીઓ સાથે સદા નિવાસ કરે છે, યોગના પરમ અમૃતનું પાન કરીને।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
શાંત યતિઓ, નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારીઓ, યોગીઓ, તપસ્વી સિદ્ધો તથા જપ કરનાર ભક્તો પરમેષ્ઠી પરમેશ્વરમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
પરમ પદને પામવા ઇચ્છતા યોગીઓ માટે એક જ દ્વાર છે. ત્યાં પહોંચ્યા પછી તેઓ શોક કરતા નથી—એ જ વિષ્ણુ, એ જ શંકર।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
તેનું નગર કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને અપ્રાપ્ય હતું. જ્વાળામાળાઓથી ભરેલું—તેનું વર્ણન હું કરી શકતો નથી।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
ત્યાં બ્રહ્માની પુરીમાં નારાયણનું પણ ભવન છે. ત્યાં જ શ્રીમાન હરિ શયન કરે છે—માયાના અધિપતિ, માયામય રૂપે સર્વવ્યાપી, છતાં પરમ પરાત્પર।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
આ વિષ্ণુલોક કહેવાયો છે—પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) રહિત. જે મહાત્માઓ જનાર્દનને શરણ ગયા છે, તેઓ ત્યાં જાય છે।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
બ્રહ્માના સદનથી ઉપર એક શુભ, જ્યોતિર્મય નગરી છે. પવિત્ર અગ્નિથી પરિઘેરાયેલ ત્યાં ભગવાન ભવ (શિવ) નિવાસ કરે છે।
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
દેવી સાથે મહાદેવને મનીષીઓ ધ્યાન કરતા હતા. તેઓ લાખો યોગીઓ, ભૂતગણો અને રુદ્રસમૂહોથી પરિભ્રમિત હતા।
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
ત્યાં નિયમનિષ્ઠ દ્વિજ બ્રહ્મચારીઓ જાય છે—શાંત તપસ્વી, મહાદેવમાં પરાયણ અને બ્રહ્મતત્ત્વના પ્રવક્તા।
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
જે મમતા અને અહંકારથી રહિત, તથા કામ-ક્રોધથી વર્જિત છે—તે બ્રહ્મ સાથે યુક્ત થઈ તે પરમ અવસ્થાનું દર્શન કરશે. એ જ રુદ્રલોક તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
પૃથ્વી સાથે સંબંધિત આ સાત મહાલોકો વર્ણવાયા છે. અને નીચે—મહાતલ વગેરે—પાતાળ લોકો પણ છે, હે દ્વિજગણ।
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
મહાતલ અને પાતાળ સર્વ પ્રકારના રત્નોથી તેજસ્વી છે; અનેકવિધ ઉજ્જ્વળ પ્રાસાદોથી શોભિત અને દેવતાઓના પવિત્ર આયતનોથી યુક્ત છે।
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
તે અનંત સાથે સંયુક્ત હતો અને ધીમાન મુચુકુન્દ સાથે પણ; તેમજ પાતાળમાં વસતા છતાં સ્વર્ગસમાન વૈભવ ભોગવનારા બલવાન રાજા બલિ સાથે પણ.
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
હે વિપ્રો, રસાતલ શૈલમય કહેવાય છે અને તલાતલ કંકરમય છે. સુતલ પીળા વર્ણનું કહેવાય છે; નિતલ પ્રવાળસમાન પ્રભાથી દીપ્ત છે. વિતલ શ્વેત કહેવાય છે અને તલ શ્વેતથી ભિન્ન વર્ણનું છે।
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તે શુભ લોક ‘રસાતલ’ તરીકે ખ્યાત છે; તેને સુપર્ણ (ગરુડ) તથા વાસુકિએ પણ સેવ્યું છે, અને અન્ય અનેકોએ પણ આશ્રય લીધો છે।
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
વિરોચન, હિરણ્યાક્ષ, તક્ષક વગેરે દ્વારા સેવિત તે લોક ‘તલાતલ’ તરીકે ખ્યાત છે અને સર્વ શોભાથી સમન્વિત છે।
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
સુતલ લોક પણ વૈનતેય વગેરે, કાલનેમિ અગ્રેસર રહી, પૂર્વ દેવો તથા અન્ય અનેક સત્તાઓથી પરિપૂર્ણ છે।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
નિતલ નામના પાતાળમાં યવન વગેરે, તેમજ તારક અને અગ્નિમુખ જેવા, મહાંતકાદિ નાગો અને બ્રહ્માદે નામનો અસુર પણ વસે છે।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
અને તેના નીચે પ્રસિદ્ધ વિતલ લોક છે; ત્યાં કમ્બલ અને આહીન્દ્ર નામના નાગેન્દ્રો સેવા કરે છે, તેમજ વીર મહાજંભ અને હયગ્રીવ પણ છે।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
તે પાતાળ પ્રદેશ શંકુકર્ણ દ્વારા ભેદાયો, તેમજ નમુચિ વગેરે દ્વારા પણ; અને અન્ય વિવિધ નાગોથી તે તલ અત્યંત શોભિત બન્યું।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
તે લોકોથી નીચે ‘માયા’ વગેરે નરકો શાસ્ત્રમાં કથિત છે. ત્યાં પાપીઓ પોતાના કર્મફળથી જ દહાઈને યાતના ભોગવે છે; તેમનું પૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
પાતાળોના પણ નીચે શેષ નામની વૈષ્ણવી તનુ સ્થિત છે. એ જ યોગાત્મા કાલાગ્નિરુદ્ર છે; એ જ માધવ છે અને નરસિંહરૂપે પણ પ્રગટે છે.
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
જે દેવ ‘અનંત’ તરીકે પાઠ થાય છે—નાગરૂપ જનાર્દન—એના પર આ સર્વ જગત આધારિત છે. અને તે કાલાગ્નિમાં આશ્રિત રહી પણ તેને અતિક્રમી પરમ આધાર છે.
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
તેમા પ્રવેશ કરીને મહાયોગી કાળ, તેના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, અંતે વિષમય જ્વાળાઓનો પિંડ બની સ્વયં જ જગતનો સંહાર કરે છે.
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
સહસ્ર માયાશક્તિઓથી યુક્ત, અપ્રતિમ સંહારક—શંકરમાંથી ઉદ્ભવેલો—તેની શાંભવી મૂર્તિ તામસી (લયસંબંધિત) છે. એ જ કાળ છે, જે લોકોને નિયમિત કરી પરિપક્વ કરે છે.
Frequently Asked Questions
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.