Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં પાંત્રીસમો અધ્યાય આરંભે છે. માર્કંડેય બોલ્યા—વત્સ! ઋષિપ્રણીત વિધાન અનુસાર, જેમ જોયું તેમ અને જેમ સાંભળ્યું તેમ, તીર્થયાત્રાની વિધિ અને ક્રમ હું તને કહું છું.

Verse 2

प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्

જે કોઈ મનુષ્ય ક્યાંયથી પણ પ્રયાગ-તીર્થયાત્રા માટે બળદ પર આરુઢ થઈ નીકળે છે, તેને પણ જે ફળ મળે છે તે સાંભળો.

Verse 3

नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः

તે ભયંકર નરકમાં કલ્પશતાયુત વર્ષો સુધી વસે છે. ત્યાર પછી પણ ગાયોના અત્યંત દારુણ ક્રોધ શમતો નથી; અને તે દેહધારીના પિતૃઓ તેના તર્પણનું જળ પણ સ્વીકારતા નથી.

Verse 4

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्

જે પોતાના પુત્રો અને નાનાં બાળકોને સ્નાન કરાવે, પીવડાવે અને પોષે, અને જેમ પોતાને તેમ સર્વ આશ્રિતોને સંભાળે—તે બ્રાહ્મણોને દાન અપાવવું જોઈએ.

Verse 5

ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्

ઐશ્વર્યના દેખાડા, લોભ અથવા મોહથી પ્રેરાઈ જે મનુષ્ય વાહનથી તીર્થ જાય છે, તેની તે તીર્થયાત્રા નિષ્ફળ થાય છે; તેથી એવી વાહનયાત્રા ટાળવી જોઈએ.

Verse 6

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्

ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં જે પોતાના વૈભવ અનુસાર ઋષિ-સંમત આર્ષ વિવાહવિધિથી કન્યાદાન કરે છે, તે મહાન પુણ્ય પામે છે.

Verse 7

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्

તે ધર્મકર્મના પ્રભાવથી તે ભયંકર નરકને નથી જોતો. ઉત્તર-કુરુ દેશમાં જઈ તે અક્ષય કાળ સુધી આનંદ કરે છે.

Verse 8

वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति

જે વટવૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે સર્વ લોકોને વટાવી રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः

ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો, દિશાઓ અને તેમના અધિષ્ઠાતા, લોકપાલો, સિદ્ધગણ તથા સર્વ લોકોએ માન્ય પિતૃગણ પણ હાજર હતા.

Verse 10

सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः

ત્યાં સનત્કુમાર પ્રમુખ ઋષિઓ, અન્ય બ્રહ્મર્ષિઓ, નાગો, સુપર્ણો (ગરુડાદિ દિવ્ય પક્ષીઓ) અને સિદ્ધગણ નિત્ય સમવેત થઈ બેઠા રહે છે. અને પ્રજાપતિઓને અગ્રસ્થાને રાખીને સ્વયં ભગવાન હરિ પણ ત્યાં આસનસ્થ છે.

Verse 11

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ગંગા અને યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પૃથ્વીનું ‘જઘન’ કહેવાય છે. હે રાજશાર્દૂલ! એ જ પ્રયાગ છે, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 12

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

જે વ્રતનિષ્ઠ પુરુષ તે સંગમમાં અભિષેક (પવિત્ર સ્નાન) કરે છે, તે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति

વત્સ, માતાના વચનોથી પણ નહિ અને લોકવચનોથી પણ નહિ—પ્રયાગગમન પ્રત્યે તારો સંકલ્પ કદી પાછો ન વળે।

Verse 14

दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन

હે કુરુનંદન, દસ હજાર તીર્થો અને અન્ય સાઠ કરોડ—તે સર્વ તીર્થોનું સાન્નિધ્ય અહીં જ વિદ્યમાન છે।

Verse 15

या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे

યોગયુક્ત, સત્ત્વસ્થ મનીષીને જે પરમ ગતિ મળે છે, ગંગા-યમુના સંગમે પ્રાણ ત્યજનારને પણ એ જ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 16

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

હે યુધિષ્ઠિર, તેઓ જ્યાં ક્યાંય વસતા હોય, પરંતુ ત્રિલોકમાં વિશ્રુત પ્રયાગને જે ન પહોંચ્યા—તેઓ આ લોકમાં જાણે જીવતા જ નથી।

Verse 17

एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

આ રીતે તે તીર્થ—પરમ પદ પ્રયાગ—નું માત્ર દર્શન કરવાથી જ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે, જેમ ચંદ્રમા રાહુના ગ્રાસથી છૂટે છે।

Verse 18

कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः

યમુનાના દક્ષિણ કાંઠે કમ્બલ અને અશ્વતર નામના બે નાગો છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને જળ પીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 19

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्

ત્યાં જઈ ધીમાન મહાદેવના પવિત્ર ધામમાં મનુષ્યે પ્રથમ પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો; તે પુણ્યથી તે દસ પૂર્વજો અને દસ ઉત્તરજોને પણ તારશે.

Verse 20

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्

અભિષેક વિધિ કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે. તે સ્વર્ગલોકને પામી નિર્ધારિત કાળના મહાપ્રલય સુધી ત્યાં નિવાસ કરે છે.

Verse 21

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

હે રાજન! ગંગાના પૂર્વ ભાગે ત્રૈલોક્યપ્રસિદ્ધ અવચ છે; અને ત્યાં જ પ્રતિષ્ઠાન પણ છે, જે સમુદ્રગામી સર્વ ધારાઓના મહાસંગમ તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 22

ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

જો બ્રહ્મચારી ક્રોધને જીતીને ત્રણ રાત્રિ નિયમપૂર્વક રહે, તો તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો બની અશ્વમેધના ફળ સમાન પુણ્ય મેળવે છે.

Verse 23

उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ઉત્તર તરફ પ્રતિષ્ઠાન છે, અને ભાગીરથીના ડાબા કાંઠે ‘હંસ-પ્રપતન’ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે।

Verse 24

अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते

ત્યાં માત્ર સ્મરણથી જ અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ થાય છે; અને ચંદ્ર-સૂર્ય રહે ત્યાં સુધી સ્વર્ગમાં માન પામે છે।

Verse 25

उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्

હંસ સમ શ્વેત, રમ્ય અને વિશાળ ઉર્વશી-કાંઠે જે પ્રાણ ત્યજે છે—તેને પણ જે ફળ મળે છે તે સાંભળો।

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप

હે નરાધિપ! તે સાઠ હજાર વર્ષો અને વધુ છસો વર્ષો પિતૃઓ સાથે સ્વર્ગલોકમાં વસે છે।

Verse 27

अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

પછી રમ્ય સંધ્યા-વટમાં બ્રહ્મચારી, જિતેન્દ્રિય અને શુચિ પુરુષ ઉપાસના કરે; તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરી શકે છે।

Verse 28

कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

જે કોટિતીર્થનો આશ્રય લઈને ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં કરોડો-હજારો વર્ષો સુધી મહિમાવંત થાય છે.

Verse 29

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

જ્યાં પરમ સૌભાગ્યવતી દેવી ગંગા અનેક તીર્થો અને તપોવનો સાથે સમૃદ્ધ થઈ વહે છે, તે સ્થાનને સિદ્ધક્ષેત્ર જાણવું; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 30

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता

પૃથ્વી પર તે મર્ત્યોને તારવે છે, અધોલોકમાં નાગોને પણ તારવે છે, અને સ્વર્ગમાં દેવોને પણ પાર ઉતારે છે—એથી તે ‘ત્રિપથગા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 31

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

માણસની અસ્થિઓ ગંગામાં જેટલો સમય રહે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 32

तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

તીર્થોમાં આ પરમ તીર્થ છે, નદીઓમાં આ પરમ નદી છે; સર્વ ભૂતોને—મહાપાતકીઓને પણ—મોક્ષ આપનારી છે.

Verse 33

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे

ગંગા સર્વત્ર સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ ત્રણ પવિત્ર સ્થાનોમાં તે ખરેખર દુર્લભ ગણાય છે—ગંગાદ્વાર, પ્રયાગ અને ગંગાસાગર-સંગમે।

Verse 34

सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

પાપથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળા સર્વ પ્રાણીઓ, જે સાચી ગતિ શોધે છે—તેમને ગંગા સમી ગતિ/આશ્રય બીજો નથી।

Verse 35

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा

તે પવિત્રોમાં પરમ પવિત્ર અને મંગળોમાં પરમ મંગળ છે; જે માહેશ્વર માર્ગથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે સર્વપાપહર એવી શુભ શક્તિથી વંચિત થાય છે।

Verse 36

कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते

કૃતયુગમાં તીર્થો સામાન્ય રીતે શ્રેષ્ઠ; ત્રેતાયુગમાં પુષ્કર પરમ; દ્વાપરમાં કુરુક્ષેત્ર પરમ; અને કલિયુગમાં ગંગા વિશેષ રીતે વિશિષ્ટ છે।

Verse 37

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्

માત્ર ગંગાનું જ સેવન/આશ્રય કરવો જોઈએ—વિશેષ કરીને પ્રયાગમાં; કારણ કે કલિયુગથી ઉત્પન્ન, અતિદુષ્કૃતથી ઊભેલા ઘોર કલ્મષને નાશ કરવા બીજું કશું સમર્થ નથી।

Verse 38

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति

નિષ્કામ હોય કે સકામ—જે ગંગામાં દેહત્યાગ કરે, તે સ્વર્ગમાં પુનર્જન્મ પામે છે; નરકનું દર્શન કરતો નથી।