Adhyaya 34
Prayāga-māhātmya — The Greatness of Prayāga and the Discipline of Pilgrimage
અવિમુક્તની સ્તુતિ પછી ઋષિઓ સૂતને પ્રયાગનું માહાત્મ્ય સમજાવવા વિનંતી કરે છે. સૂત યુદ્ધ પછી શોકગ્રસ્ત યુધિષ્ઠિરને માર્કંડેયે આપેલો ઉપદેશ કહે છે—હિંસાના પાપથી મુક્તિ માટે રાજા શુદ્ધિનો ઉપાય પૂછે છે. માર્કંડેય પ્રયાગને પરમ પાપનાશક, પ્રજાપતિનું ક્ષેત્ર ગણાવે છે; ત્યાં બ્રહ્મા અને રુદ્ર અધિષ્ઠાતા છે અને દેવો ગંગા–યમુના સંગમની રક્ષા કરે છે. દર્શન, નામકીર્તન, સ્મરણ અને તીર્થની માટી-જળના સ્પર્શ સુધીના ક્રમબદ્ધ પુણ્યફળ જણાવાય છે; સંગમે મૃત્યુ વિશેષ પાવન અને પરલોકગતિ (સ્વર્ગ, બ્રહ્મલોક, રાજત્વરૂપ પુનર્જન્મ) વર્ણવાય છે. પછી ધર્મરક્ષા માટે પવિત્ર દોઆબ પ્રદેશમાં દાન સ્વીકાર, ખાસ કરીને જમીન/ગામનું દાન લેવું, નિંદિત છે અને તીર્થોમાં સાવચેતીનો ઉપદેશ છે. અંતે દાનની મહિમા, ખાસ કરીને અલંકૃત દૂધાળ ગાયનું દાન, રુદ્રલોકમાં દીર્ઘ માન આપે છે એમ કહી આગળના તીર્થ-આચાર વિચાર માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् / इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ત્રેત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. ઋષિઓ બોલ્યા—અવિમુક્તનું માહાત્મ્ય યથાવત્ કહેવાયું. હવે, હે સુવ્રત, પ્રયાગનું માહાત્મ્ય કહો.
Verse 2
यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै / इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्
હે સૂત! તમે સર્વાર્થવિદ છો; ત્યાં જે મહાન અને પ્રસિદ્ધ તીર્થો છે, તે હવે અમને કહો.
Verse 3
सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः / प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः
સૂત બોલ્યા—હે સર્વ ઋષિઓ, સાંભળો; હું તમને વિસ્તારે કહું છું—પ્રયાગનું માહાત્મ્ય, જ્યાં દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા) વિરાજે છે.
Verse 4
मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने / यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्
જેમ મહાત્મા માર્કંડેયે કૌંતેય યુધિષ્ઠિરને આ વાત કહી હતી, તેમ જ હું પણ એ જ વાત તમને સૌને યથાવત્ કહું છું।
Verse 5
निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः / शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः
ભાઈઓ સાથે સર્વ કૌરવોને સંહાર્યા પછી તે રાજા યુધિષ્ઠિર મહાશોકથી વ્યાકુળ થઈ મોહ અને મૂર્છામાં પડ્યો।
Verse 6
अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः / संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति
થોડા જ સમયમાં મહાતપસ્વી માર્કંડેય હસ્તિનાપુર પહોંચ્યા અને રાજદ્વારે ઊભા રહ્યા।
Verse 7
द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् / मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः
દ્વારપાલે તેમને જોઈ તરત રાજાને કહ્યું—“મુનિ માર્કંડેય આપને દર્શન કરવા ઇચ્છે છે અને દ્વારે ઊભા છે।”
Verse 8
त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् / स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने
ત્યારે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ત્વરિત દ્વારે આવી આદરપૂર્વક બોલ્યા—“મહાપ્રાજ્ઞ, આપનું સ્વાગત છે; મહામુને, આપનું સ્વાગત છે।”
Verse 9
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् / अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने
આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું કુલ તારાયું. હે મહામુને, તમે પ્રસન્ન થતાં આજે મારા પિતૃઓ તૃપ્ત થયા છે।
Verse 10
सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः / युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्
સિંહાસન ગોઠવીને અને મુનિના પાદપ્રક્ષાલન, પૂજન વગેરે સન્માનવિધિઓથી, યુધિષ્ઠિરે ‘મહાત્મા’ કહી તે મુનિનું પૂજન કર્યું।
Verse 11
मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् / किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः
પછી પ્રસન્ન થયેલા માર્કંડેયે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું—‘હે વિદ્વાન, તું શા માટે મોહમાં પડે છે? બધું જાણીને જ હું અહીં આવ્યો છું।’
Verse 12
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् / कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે નમસ્કાર કરીને મહામુનિને કહ્યું—‘સંક્ષેપમાં કહો, જેના દ્વારા પાપોથી મુક્તિ મળે।’
Verse 13
निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः / अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव
હે મુનિપુંગવ, પરિસ્થિતિના પ્રસંગવશ અમે કૌરવો સાથે યુદ્ધમાં ઘણા નિર્દોષ પુરુષો માર્યા ગયા છે।
Verse 14
येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि / मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति
હિંસાથી ઉત્પન્ન થયેલ આ પાપથી—ભલે તે પૂર્વજન્મમાં કરેલું હોય—જેનાથી મુક્તિ મળે તે ઉપાય કૃપા કરીને તમે કહો।
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् / प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्
માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન, મહાભાગ ભારતકુલોદ્ભવ! તું જે પૂછે છે તે સાંભળ. પ્રયાગગમન મનુષ્યો માટે શ્રેષ્ઠ છે અને પાપનાશક છે।
Verse 16
तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः / समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः
ત્યાં દેવાધિદેવ મહાદેવ—રુદ્ર, વિશ્વ અને અમરોના ઈશ્વર—વિરાજે છે; તેમજ સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્મા પણ દેવતાઓ સાથે ત્યાં જ આસનસ્થ છે।
Verse 17
युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् / मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે ભગવન, પ્રયાગગમનનું ફળ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. ત્યાં મરણ પામેલાઓની ગતિ શું? અને ત્યાં સ્નાન કરનારાઓને પણ શું ફળ મળે?
Verse 18
ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् / भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते
જે પ્રયાગમાં વસે છે તેમને શું ફળ મળે તે કહો. આ તો તમને જાણીતું છે; તેથી મને સમજાવો—તમને નમસ્કાર।
Verse 19
मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् / पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्
માર્કંડેયે કહ્યું—વત્સ, કઈ પ્રકારની આચરણ-ચેષ્ટા કરવી અને તેનું ફળ શું થાય તે હું તને કહું છું; જેમ મેં પૂર્વકાળે મહર્ષિઓ પાસેથી સમ્યક્ રીતે કહેલું સાંભળ્યું હતું.
Verse 20
एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
આ પ્રજાપતિનું પવિત્ર ક્ષેત્ર ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. અહીં સ્નાન કરીને જે દેહત્યાગ કરે છે, તેઓ સ્વર્ગે જાય છે અને ફરી જન્મ લેતા નથી.
Verse 21
तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः / बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु
ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો એકત્ર થઈ રક્ષા કરે છે. અને ત્યાં અનેક અન્ય તીર્થો પણ છે, જે ખરેખર સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 22
कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि / संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्
અહીં સૈકડો વર્ષો સુધી પણ હું તેનું વર્ણન કરી શકતો નથી; તેથી હું પ્રયાગનું કીર્તન અને મહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહું છું.
Verse 23
षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् / यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः
સાઠ હજાર ધનુર્ધરો સદા જાહ્નવી (ગંગા)ની રક્ષા કરે છે. અને સાત અશ્વવાળા રથ પર આરૂઢ સવિતા (સૂર્યદેવ) નિત્ય યમુનાની રક્ષા કરે છે.
Verse 24
प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः / मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्
પ્રયાગમાં વિશેષરૂપે વાસવ (ઇન્દ્ર) સ્વયં નિવાસ કરે છે; અને સર્વ દેવોથી સંમત તે પવિત્ર મંડળનું રક્ષણ હરિ (વિષ્ણુ) કરે છે।
Verse 25
न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः / स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्
શૂલપાણિ મહેશ્વર નિત્ય ન્યગ્રોધ (વટવૃક્ષ)નું રક્ષણ કરે છે; અને દેવગણ તે શુભ, સર્વપાપહર પવિત્ર સ્થાનનું પણ રક્ષણ કરે છે।
Verse 26
स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् / स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप / प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्
પોતાના કર્મથી આવૃત જીવ તે પરમ પદને પામતો નથી. પરંતુ, હે નરાધિપ! જ્યારે અતિ અલ્પ પાપ પણ બાકી રહે, ત્યારે પ્રયાગનું સ્મરણ કરનારના સર્વ પાપ સંપૂર્ણ ક્ષય પામે છે।
Verse 27
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि / मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते
તે તીર્થના દર્શન માત્રથી, તેના નામ-સંકીર્તનથી પણ, અથવા તેની પવિત્ર મૃત્તિકાનો સ્પર્શ કરીને લેપન કરવાથી પણ મનુષ્ય પાપથી મુક્ત થાય છે।
Verse 28
पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी / प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्
હે રાજેન્દ્ર! ત્યાં પાંચ કુંડ છે, જેમના મધ્યમાં જાહ્નવી (ગંગા) વહે છે. પ્રયાગમાં પ્રવેશ કરનાર પુરુષનું પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે।
Verse 29
योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः / अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्
હજારો યોજન દૂર હોવા છતાં જે મનુષ્ય ગંગાનું સ્મરણ કરે છે, તે દુષ્કૃત કર્મવાળો હોવા છતાં પરમ ગતિ પામે છે।
Verse 30
कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति / तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते
કીર્તનથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે, દર્શનથી મંગળ દેખાય છે; તેમજ હે રાજેન્દ્ર, પવિત્ર જળનો ઉપસ્પર્શ કરીને સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।
Verse 31
व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः / गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः
રોગી હોય, દીન હોય કે ક્રોધિત હોય—જે મનુષ્ય ગંગા-યમુના સંગમને પહોંચે, તેણે દૃઢ પ્રયત્નથી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગવા જોઈએ।
Verse 32
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः / ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
દિપ્ત કાંચનવર્ણ અને સૂર્યપ્રભાસમાન વિમાનોમાં, ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે—એવું મુનિશ્રેષ્ઠો કહે છે।
Verse 33
सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः / वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः
સર્વ રત્નમય દિવ્ય પ્રાસાદોથી, અનેક ધ્વજોથી છવાયેલ અને વરાંગનાઓથી પરિપૂર્ણ થઈ, તે શુભલક્ષણ પુરુષ આનંદ કરે છે।
Verse 34
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते / यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते
ગીત અને વાદ્યોના પ્રચંડ નાદથી સુતો માણસ જાગે છે. જ્યાં સુધી તેને પૂર્વજન્મનું સ્મરણ થતું નથી, ત્યાં સુધી તે સ્વર્ગમાં મહિમાવાન રહે છે; પરંતુ સ્મરણ થતાં જ તે સંતાપથી દગ્ધ થાય છે અને સ્વર્ગસુખ ક્ષીણ થાય છે.
Verse 35
तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम / हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले
અતએવ પુણ્ય ક્ષીણ થતાં તે નરોત્તમ સ્વર્ગમાંથી પતિત થાય છે અને સોનું તથા રત્નોથી પરિપૂર્ણ એવા સમૃદ્ધ કુળમાં ફરી જન્મ લે છે.
Verse 36
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति / देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे
એ જ તીર્થનું સ્મરણ કરવાથી સ્મરણમાત્રથી જ ત્યાં ‘ગમન’ સિદ્ધ થાય છે—પોતાના દેશમાં હોય, જંગલમાં હોય, વિદેશમાં હોય કે ઘરમાં હોય તોય.
Verse 37
प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
મુનિપુંગવો કહે છે—જે પ્રયાગનું સ્મરણ કરતાં પ્રાણ ત્યજે છે, તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 38
सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी / ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति
તે તેવા લોકમાં જાય છે જ્યાં વૃક્ષો સર્વ કામનાઓનાં ફળ આપે છે અને ધરતી સુવર્ણમય છે; ત્યાં ઋષિ, મુનિ અને સિદ્ધો નિવાસ કરે છે—એ જ ધામને તે પામે છે.
Verse 39
स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे / मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा
મંદાકિનીના શુભ, રમ્ય તટે—સ્ત્રીઓના સહસ્રોથી ભરેલા સ્થાને—તે અહીં પોતે કરેલા કર્મના ફળથી મુનિઓ સાથે આનંદ કરે છે।
Verse 40
सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः / ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्
સ્વર્ગમાં સિદ્ધો, ચારણો અને ગંધર્વો તેને માન આપે છે અને દેવતાઓ પણ તેની પૂજા કરે છે. પછી પુણ્ય ક્ષય થતાં સ્વર્ગથી પતિત થઈ તે જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ બની જન્મે છે।
Verse 41
ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः / गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः / कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः
અતએવ જે વારંવાર શુભ કર્મોનું ચિંતન કરે છે, તે આ લોકમાં જ ગુણવાન અને ધનસંપન્ન બને છે—એમાં શંકા નથી—અને કર્મ, મન તથા વાણીથી સત્યધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।
Verse 42
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति / सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्
પરંતુ ગંગા-યમુના વચ્ચેના પવિત્ર પ્રદેશમાં જે કોઈ ગામ દાનરૂપે સ્વીકારે—અથવા સોનું, મોતી કે અન્ય કોઈ પ્રતિગ્રહ લે—તે સ્વીકાર ત્યાં દોષરૂપ ગણાય છે।
Verse 43
स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते
પોતાના કાર્ય માટે, પિતૃકાર્ય માટે અથવા દેવતાઓના અર્ચન માટે પણ—જ્યાં સુધી તેનું ફળ વાસ્તવમાં પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી તે વ્યક્તિ માટે તે તીર્થ જાણે નિષ્ફળ જ રહે છે।
Verse 44
अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च / निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्
અતએવ દ્વિજએ તીર્થમાં, પુણ્યસ્થાનોમાં તથા પવિત્ર દેવાલયોમાં અયોગ્ય દાન કે લાભ સ્વીકારવો નહીં. સર્વ શુભ નિમિત્તોમાં શૌચ અને સદાચાર વિષે તે સદા અપ્રમત્ત અને સાવધાન રહે.
Verse 45
कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति / स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्
જે કોઈ કપિલા, પાટલવર્ણની દુગ્ધવતી ધેનુ—સુવર્ણ શૃંગો, રજત ખુરો અને ગળે વસ્ત્ર બાંધેલું—દાન કરે છે, તે મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 46
यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम / तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ! તે ધેનુના અંગોમાં જેટલા રોમ છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી દાતા રુદ્રલોકમાં પૂજિત અને મહિમાવંત બને છે.
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prioritizes Prayāga-centered practices—especially smaraṇa (remembrance), darśana (beholding), nāma-kīrtana (chanting the name), and snāna (bathing)—stating that even subtle sins are destroyed through remembering Prayāga and contact with its sacred earth and waters.
Dying there after bathing is said to lead to heaven without return to rebirth, while departing from life remembering Prayāga is declared to lead to Brahmaloka; the text also describes eventual fall from Svarga upon merit’s exhaustion, followed by auspicious rebirth (including royal sovereignty).
It treats the interfluvial region as exceptionally sanctified and warns that receiving villages/wealth there is blameworthy; such conduct can obstruct the promised fruit of pilgrimage until rectified, so a dvija is urged to remain vigilant about purity and right conduct at tīrthas.