Adhyaya 36
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
પાછલા અધ્યાયની સમાપ્તિ પછી માર્કંડેય પ્રયાગના માઘ-માસના માહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. ગંગા–યમુના સંગમને પરમ પાવન કહી તેની પુણ્યફળતા ગોદાન જેવા મહાદાનોની સમકક્ષ ગણાવે છે. અંતર્વેદી પ્રદેશમાં કાર્ષાગ્નિ વગેરે તપ, સ્નાન, દાન, જપ અને વ્રત-આચરણનું વર્ણન કરીને તેના ફળનો ક્રમ બતાવે છે—સોમલોક અને ઇન્દ્રલોકની પ્રાપ્તિ, પછી પતન, ધર્મનિષ્ઠ રાજકુળમાં પુનર્જન્મ, ભોગ, અને ફરી એ જ તીર્થમાં આવી પુણ્યસંચય તથા શુદ્ધિ. સંગમસ્નાન, ઊંધા થઈ પ્રવાહનું જળ પીવું, અને પક્ષીઓ માટે દેહાર્પણ જેવી કઠોર દૃષ્ટાંતો દ્વારા તપ અને તીર્થસેવા સાથે મળીને પાપક્ષય કરી આધ્યાત્મિક તથા સામાજિક ઉત્કર્ષ આપે છે એવું પ્રતિપાદિત થાય છે. ત્યારબાદ પ્રયાગના દક્ષિણમાં યમુનાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા ઋણપ્રમોચન તીર્થનું પરિચય—એક રાત્રી નિવાસ અને સ્નાનથી ઋણમુક્તિ, સૂર્યલોકપ્રાપ્તિ અને દીર્ઘકાળ ઋણરહિતતા; આમ વ્યાપક પ્રયાગ-સ્તુતિમાંથી વિશિષ્ટ ઉપતીર્થ તરફ કથા આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં પાંત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત. માર્કંડેય બોલ્યા—સાઠ હજાર તીર્થો અને સાઠ સો તીર્થસ્થાનો માઘ માસે ગંગા-યમુના સંગમ તરફ જાય છે।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
એક લાખ ગાયોનું વિધિપૂર્વક દાન કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે, તે જ માઘ માસે પ્રયાગમાં ત્રણ દિવસ સ્નાન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં જે ‘કાર્ષાગ્નિ’ નામનું તપ વિધિપૂર્વક સાધે, તે અંગદોષ અને રોગથી મુક્ત થઈ પાંચે ઇન્દ્રિયોની પૂર્ણ શક્તિથી યુક્ત બને છે।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
જે લોકવિખ્યાત સંગમમાં જળમાં પ્રવેશ કરીને સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—જેમ રાહુગ્રસ્ત સોમ (ચંદ્ર) ફરી મુક્ત થાય છે તેમ।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
પછી સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થઈ તે જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ રાજા બને છે. વિશાળ ભોગો ભોગવીને તે ફરી તે જ તીર્થનું શરણ લે છે।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
તે સોમલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને સોમ સાથે આનંદ કરે છે—સાઠ હજાર વર્ષ અને વધુમાં સાઠ સો વર્ષ પણ।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
તે સ્વર્ગમાં શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં જાય છે અને મુનિ તથા ગંધર્વો દ્વારા સેવિત થાય છે. પછી ત્યાંથી ચ્યૂત થઈ, હે રાજેન્દ્ર, સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
જે મનુષ્ય ઊંધો ઊભો રહી—માથું નીચે અને પગ ઉપર—વહેતી ધારાનું જળ પીવે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં એક લાખ વર્ષ સુધી માન પામે છે।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
અતએવ, હે રાજેન્દ્ર! જે પુરુષ સ્વધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે ફરી અગ્નિહોત્રી બને છે. વિશાળ ભોગો ભોગવીને તે પુનઃ તે તીર્થનું આશ્રય લે છે।
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
જે પોતાનું શરીર કાપીને પક્ષીઓને અર્પે છે—પંખીઓએ ભોગવેલા તેના માંસને પણ જે ફળ મળે છે, તે સાંભળો।
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
તે એક લાખ વર્ષ સુધી સોમલોકમાં પૂજિત થાય છે. પછી ત્યાંથી પતિત થઈ તે ધર્મનિષ્ઠ રાજા બની જન્મે છે।
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
ગુણવાન, રૂપસંપન્ન, વિદ્વાન અને મધુરવાણી બની તે વિશાળ ભોગો ભોગવે છે; છતાં અંતે તે ફરી એ જ તીર્થનું આશ્રય લે છે।
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
યમુનાના ઉત્તર કાંઠે અને પ્રયાગના દક્ષિણમાં ‘ઋણપ્રમોચન’ નામનું તીર્થ છે; તે પરમ ઉત્તમ ગણાય છે।
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરીને સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય ઋણબંધનથી મુક્ત થાય છે. તે સૂર્યલોકને પામે છે અને સદા અનૃણ (ઋણરહિત) રહે છે.
Frequently Asked Questions
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.