Adhyaya 33

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વભાગમાં બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—ત્યારબાદ જૈમિનીપ્રમુખ ઋષિઓથી ઘેરાયેલા ભગવાન વ્યાસ સર્વ ગુહ્ય તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 2

प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् / विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्

પ્રયાગ પરમ તીર્થ છે; અને પ્રયાગ કરતાં પણ વધુ શુભ એક પવિત્ર સ્થાન છે. તેમ જ વિશ્વરૂપ તીર્થ તથા અનુત્તમ તાલ-તીર્થ પણ (પૂજનીય છે)।

Verse 3

आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् / स्वर्नोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्

‘આકાશાખ્ય’ નામનું મહાતીર્થ છે; તેમજ પરમ ‘ઋષભ-તીર્થ’ પણ છે. ‘સ્વર્ણોલ’ પણ મહાતીર્થ છે, અને ‘ગૌરી-તીર્થ’ અનુત્તમ છે।

Verse 4

प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च / जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्

‘પ્રાજાપત્ય’ નામનું તે તીર્થ ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેને ‘જંબુકેશ્વર’ પણ કહે છે; ‘ધર્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે ઉત્તમ તીર્થ છે।

Verse 5

गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी / नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्

ગયા-તીર્થ મહાતીર્થ છે અને મહાનદી પણ પવિત્ર તીર્થ છે. નારાયણ પરમ તીર્થ છે, અને વાયુ-તીર્થ અનુત્તમ છે.

Verse 6

ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् / यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्

જ્ઞાન-તીર્થ પરમ અને અતિ ગુહ્ય છે; વારાહ-તીર્થ ઉત્તમ તીર્થ છે. યમ-તીર્થ મહાપુણ્યદાયક છે, અને સંવર્તક-તીર્થ શુભ છે.

Verse 7

अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम् / नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, અગ્નિ-તીર્થ અને ઉત્તમ કલશેશ્વર (તીર્થ) છે; તેમજ નાગ-તીર્થ, સોમ-તીર્થ અને સૂર્ય-તીર્થ પણ છે.

Verse 8

पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम् / घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्

પર્વતાખ્ય (તીર્થ), મહાગુહ્ય નામે અતિ ગુહ્ય (તીર્થ), અનુત્તમ મણિકર્ણ; તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ ઘટોત્કચ; તેમજ શ્રી-તીર્થ અને પિતામહ-તીર્થ પણ છે.

Verse 9

गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् / कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्

ગંગા-તીર્થ અને દેવેશ (તીર્થ) છે; રાજા યયાતિનું ઉત્તમ તીર્થ છે; તેમજ કાપિલ (તીર્થ) અને સોમેશ (તીર્થ) પણ; અને અનુત્તમ બ્રહ્મ-તીર્થ છે.

Verse 10

अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः / तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरम्

અહીં એક પ્રાચીન પાવન લિંગ હતું. બ્રહ્મા સ્નાન કરવા ગયા ત્યારે જ વિષ્ણુએ તે ઈશ્વરરૂપ દિવ્ય લિંગની સ્થાપના કરી.

Verse 11

ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् / मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि

પછી સ્નાન કરીને પાછા આવી બ્રહ્માએ હરિને કહ્યું— “મેં લાવેલું આ લિંગ તમે શા માટે સ્થાપ્યું?”

Verse 12

तमाह विष्णुस्त्वत्तो ऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम / तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गंनाम्ना तव भविष्यति

વિષ્ણુએ કહ્યું— “હે રુદ્ર! તારા પ્રત્યે મારી ભક્તિ અડગ છે. તેથી આ પ્રતિષ્ઠિત લિંગ તારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થશે.”

Verse 13

भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् / गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्

તેમજ ભૂતેશ્વર તીર્થ, ધર્મસમુદ્ભવ નામનું તીર્થ, પરમ ગંધર્વતીર્થ અને ઉત્તમ વાહ્નેય તીર્થ છે.

Verse 14

दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः / चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्

હે દ્વિજોત્તમો! દુર્વાસા-તીર્થ, વ્યોમ-તીર્થ અને ચન્દ્ર-તીર્થ; તેમજ પુણ્ય ચિત્રાંગદેશ્વર અને પુણ્ય વિદ્યાધરેશ્વર પણ છે.

Verse 15

केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् / सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्

‘ઉગ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ કેદારતીર્થ, અનુત્તમ કાલંજર, સારસ્વત, પ્રભાસ અને ‘ભદ્રકર્ણ’ નામનું શુભ સરોવર—આ બધાં પવિત્ર તીર્થો છે.

Verse 16

लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् / हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्

‘લૌકિકા’ નામનું મહાતીર્થ અને ‘વૃષધ્વજ’ નામનું તીર્થ; ‘હિરણ્યગર્ભ’ તથા ‘ગોપ્રેક્ષ્ય’—આ પણ તીર્થો છે; તેમજ ‘વૃષધ્વજ’ નામનું તીર્થ પણ છે.

Verse 17

उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् / त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम्

ઉપશાંત અને શિવ (નામનાં તીર્થો), અનુત્તમ વ્યાઘ્રેશ્વર; ‘ત્રિલોચન’ નામનું મહાતીર્થ; તથા ‘ઉત્તર’ નામે પણ ઓળખાતું લોલાર્ક.

Verse 18

कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् / शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम्

‘કપાલમોચન’ નામનું તીર્થ, જે બ્રહ્મહત્યાના પાપનો નાશ કરે છે; મહાપુણ્યદાયક ‘શુક્રેશ્વર’; અને ‘આનંદપુર’ નામનું ઉત્તમ પવિત્ર ધામ.

Verse 19

एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः

આ રીતે પ્રાધાન્યને આધારે આદિ તીર્થો સંક્ષેપમાં કહ્યાં છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજજનોએ, તીર્થોની સંપૂર્ણ સંખ્યા વિસ્તારે કહેવી શક્ય નથી.

Verse 20

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः

તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને પિનાકિન શિવનું પૂજન કરીને, મહામુનિ પારાશર્યએ દરેક સ્થળે ઉપવાસ કર્યો।

Verse 21

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रिदानकम् / जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः

પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ આપી તથા પિંડદાન કરીને, તે ફરી ત્યાં ગયો જ્યાં વિશ્વેશ્વર શિવ વિરાજમાન હતા।

Verse 22

स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः / उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथा

સ્નાન કરીને શિષ્યો સાથે પરમ લિંગનું પૂજન કરી, ધર્માત્મા મહામુનિએ શિષ્યોને કહ્યું—“હવે તમે તમારા પોતાના પ્રદેશોમાં જાઓ।”

Verse 23

ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैलादयो द्विजाः / वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार सः

પૈલ વગેરે દ્વિજ ઋષિઓ તે મહાત્માને પ્રણામ કરીને ચાલ્યા ગયા. અને તે સંયમી મુનિએ ત્યાં જ વારાણસીમાં નિવાસ કર્યો।

Verse 24

शान्तो दान्तस्त्रिषवणंस्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः

શાંત અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી બની, ત્રિસંધ્યા સ્નાન કરીને પિનાકિન શિવનું પૂજન કરવું; ભિક્ષા-આહારથી જીવન ચલાવવું, અંતઃકરણ શુદ્ધ રાખવું અને બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ રહેવું।

Verse 25

कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा / भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! એકવાર ત્યાં રહેતા અમિત તેજસ્વી વ્યાસજીએ ભિક્ષા માટે ભ્રમણ કર્યું, પરંતુ તેમને ભોજન પ્રાપ્ત થયું નહીં.

Verse 26

ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् / विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते

ત્યારે ક્રોધથી ભરેલા શરીરવાળા મેં વિચાર્યું કે અહીં રહેનારા તમામ મનુષ્યો માટે હું વિઘ્ન ઉત્પન્ન કરીશ, જેથી તેમની સિદ્ધિ નાશ પામે.

Verse 27

तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी / प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्

તે જ ક્ષણે, શંકરના અર્ધાંગિની એવા મહાદેવીએ પ્રસન્નતાપૂર્વક મનુષ્યનું રૂપ ધારણ કરીને સ્વયં પ્રગટ થયા.

Verse 28

भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि / गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा

"હે મહાબુદ્ધિમાન વ્યાસ! તમારે શાપ ન આપવો જોઈએ. મારી પાસેથી ભિક્ષા ગ્રહણ કરો," એમ કહીને શિવા (પાર્વતી) એ તેમને ભિક્ષા આપી.

Verse 29

उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः / इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा

અને મહાદેવીએ કહ્યું: "તમે ક્રોધી સ્વભાવના હોવાથી, તમારે આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ન રહેવું જોઈએ; કારણ કે તમે સદા કૃતઘ્ન છો."

Verse 30

एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् / उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः

આ રીતે સંબોધિત થતાં તે ભગવાને ધ્યાનથી પરા શિવાને જાણી, ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો; ઉત્તમ સ્તવોથી સ્તુતિ કરીને પછી વચન કહ્યું।

Verse 31

चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि / एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत

“હે શાંકરી, ચતુર્દશી અને અષ્ટમીના દિવસે (અમારા) પ્રવેશની અનુમતિ આપો.” દેવી ‘એવમસ્તુ’ કહી મંજૂરી આપી અને અંતર્ધાન થઈ ગઈ।

Verse 32

एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः / ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः

આ રીતે પ્રાચીન મહાયોગી ભગવાન વ્યાસે ક્ષેત્રના સર્વ ગુણો જાણી, ત્યારબાદ તેની બાજુમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 33

एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः

વ્યાસ અહીં આ રીતે સ્થિત છે એમ જાણી પંડિતો આ ક્ષેત્રની સેવા-આરાધના કરે છે; તેથી મનુષ્યે સર્વ પ્રયત્નથી વારાણસીમાં વસવું જોઈએ।

Verse 34

सूत उवाच यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपियातिपराङ्गतिम्

સૂત બોલ્યા—જે અવિમુક્ત (કાશી)નું માહાત્મ્ય વાંચે, અથવા સાંભળે, અથવા શાંત દ્વિજોને સંભળાવે—તે પણ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 35

श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजाः / नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च

હે દ્વિજોએ! શ્રાદ્ધકર્મ હોય કે દેવતાઓ માટેનું દૈવિક કાર્ય, રાત્રિ હોય કે દિવસ—આ કર્મો નદીઓના તટે તેમજ દેવાલયોમાં અને દેવસ્થાનોમાં કરવાં યોગ્ય છે.

Verse 36

स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः / जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्

સ્નાન કરીને, મનને એકાગ્ર રાખીને, દંભ અને મત્સરથી રહિત થઈ, ઈશ્વરને નમસ્કાર કરીને તેનો જપ કરવો; એવો પુરુષ પરમ ગતિ (મોક્ષ) પામે છે.